भाऊमहाराज बोळातले दिवस - १
-----------------------------------------
मी भाऊमहाराज बोळातील एका वाड्यात १९९७ के २००३ अशी सहा वर्षं राहिलो. शुक्रवार पेठेत, मंडईच्या शेजारी, तुळशीबागेच्या समोर असलेल्या या ऐतिहासिक बोळात राहण्याचं भाग्य मला लाभलं. या सहा वर्षांनी मला कायमस्वरूपी ‘पुणेकर’ म्हणवून घेण्याचा पासपोर्ट बहाल केला आहे, असं म्हटल्यास वावगं ठरणार नाही. अलीकडं त्या भागात गेलं, की सगळं बदललेलं दिसतं. आमचा वाडा केव्हाच पडला. तिथली दुकानं गेली. आता मोठमोठ्या बिल्डिंग झाल्या आहेत. चालायचंच. मला मात्र त्या भागात गेलं की माहेरी आल्यासारखं वाटतं...
...आम्ही राहत होतो त्या वाड्याला करंदीकर वाडा असं नाव होतं. खरं तर ओक, करंदीकर व आणखी एक (नाव विसरलो) असे तीन मालक त्या वाड्याला होते. मात्र, जास्तकरून तो करंदीकर वाडा म्हणूनच ओळखला जात असे. भाऊमहाराज बोळात प्रवेश करताना जिलब्या मारुतीचं स्थान आहे. तिथून आत शिरलं, की मेडिकल दुकानाच्या मागे एक मोकळी जागा होती. तिथं संघाची सायंशाखा कधी कधी भरल्याचं दिसे. पुढं गेलं, की उजव्या हाताला ज्ञानेश लॉज होता. खरं तर तोही एक जुना वाडाच होता. मात्र, त्याला ‘ज्ञानेश लॉज’ म्हणूनच ओळखलं जायचं. पुढं गेलं, की मधे आणखी एक-दोन घरं होती आणि मग उजव्या हाताला आमचा वाडा. वाड्याला रीतसर मोठं लाकडी दार होतं. ते दार रात्री बंद व्हायचं. मग दिंडी दरवाजातून आत यायचं. माझी ड्युटी बहुतेक रात्रीच संपायची. रात्री लवकर ड्युटी संपली, तरी आम्ही मित्र कुठे तरी बोकाळायचो आणि रात्रीच घरी, म्हणजे रूमवर यायचो. आत एक छोटा चौक होता. उजव्या बाजूला करंदीकरांचे भाडेकरू राहायचे. समोरही काही भाडेकरू राहायचे. डाव्या हाताला आमच्या मालकांची, म्हणजे ओकांची जागा होती. तिथं पाच ते सहा छोट्या रूम होत्या. त्या कॉट बेसिसवर दिलेल्या असायच्या. इथेच आम्ही राहायचो. मी जुलै १९९७ मध्ये पुण्यात आलो, तेव्हा ‘लोकसत्ता’त प्रूफरीडर म्हणून काम करत होतो. विनायक लिमये तिथं नगर आवृत्तीला उपसंपादक म्हणून काम पाहायचे. मला जागा मिळवून द्यायची जबाबदारी आमच्या गुरुजींनी - म्हणजे सतीश कुलकर्णींंनी - लिमयेंवर टाकली होती. लिमये पूर्वी तिथं राहायचे. त्यामुळं त्यांच्या ओळखीनं मीही ओक वाड्यात राहायला लागलो. आमच्या मालकांचं नाव जयंत ओक. ते मर्चंट्स नेव्हीत होते. त्यामुळे सहा महिने ते बोटीवरच असायचे. आमच्या आणि त्यांच्या भेटी क्वचित व्हायच्या. पण व्हायच्या तेव्हा ते चांगल्या गप्पा मारायचे. आमच्या इथे बहुतेक सगळे विद्यार्थी असायचे. त्यामुळे ते ओकांना ‘काका’ अशीच हाक मारायचे. वास्तविक तेव्हा ते फार तर पस्तिशीचे असावेत. मात्र, त्यांना सगळ्यांनी काका करून टाकलं होतं. त्यामुळं त्यांच्या पत्नीला आम्ही सगळे ओककाकू म्हणायला लागलो. त्यांचं नाव बहुतेक वर्षा होतं. त्यातही आमच्यातल्या काहींनी त्यांना ‘आँटी’ म्हणायला सुरुवात केली. आमचा सगळा व्यवहार त्यांच्याशीच व्हायचा. माझा संबंध तर फक्त एक तारखेला भाडे देण्यापुरता यायचा. एरवी माझं रुटीन फारच वेगळं असल्यानं काकूंची व माझी गाठ पडणं अवघडच असे. त्यांच्याकडं एक पामेरियन कुत्रा होता. तो सतत भुंकायचा. मला कुत्र्यांची प्रचंड भीती वाटायची. म्हणजे अजूनही वाटते. भाडं द्यायचा प्रसंग म्हणजे त्या कुत्र्याशी सामना म्हणून नको वाटायचा. आमच्या रूम खाली होत्या आणि काकू वर राहायच्या. लाकडी जिन्यानं वर जायचं. डाव्या हाताला काकूंचं घर आणि बरोबर समोर संडास होता. तो भाडेकरूंचा संडास होता. थोडक्यात, आम्हाला कितीही घाईची लागली, तरी जिना चढून वर जाईपर्यंत दम धरावा लागे. तर, कुत्रा... दार उघडून काकू माझ्या हातून पैसे घेईपर्यंत त्यांचा कुत्रा भुंकून जीव काढायचा. दाराच्या फटीतून तो जीव तोडून बाहेर यायला बघायचा. आम्ही त्या अर्धवट उघडलेल्या दारातून पैसे द्यायचो आणि लगेच खाली पळायचो. मी सहा वर्षं तिथं राहिलो; पण फक्त एकच जयंत ओक आले असताना त्यांच्या घरात गेलो होतो. तेव्हा ते कुत्रं कुठं होतं, कुणास ठाऊक.
आमच्या वाड्यात मागे हौद होता. पूर्वी पेशवाईत कात्रज तलावापासून ते शनिवारवाड्यापर्यंत पाण्याची लाइन होती. त्यातलेच हे हौद होते. हे हौद कधीही रिकामे झाले नाहीत. हौदाच्या समोर एक बाथरूम होती. सर्व मुलांना मिळून ती एकच बाथरूम होती. त्यामुळं सकाळी मुलांची खूप धावपळ आणि क्वचित भांडणं व्हायची. सुदैवानं माझा दिनक्रम पूर्ण वेगळा असल्यामुळं मी दुपारी अंघोळ करायचो. त्यामुळं मला कधी कुणाशी भांडायची वेळ आली नाही. आठवड्यातून एकदा धुणं धुवायचं. बोळाच्या दारातच इस्त्रीचं दुकान होतं. तिथं कपडे इस्त्री करून आणायचो. मी वाड्यात राहायला आल्यानंतर केवळ दीडच महिन्यात माझी ‘सकाळ’मध्ये प्रशिक्षणार्थी पत्रकार म्हणून निवड झाली आणि मी एक सप्टेंबर १९९७ रोजी ‘सकाळ’मध्ये रुजू झालो. तोवर मी सायकलवरून कॅम्पमधील अरोरा टॉवर्समध्ये असलेल्या ‘लोकसत्ता’च्या कार्यालयात जात असे. माझी ड्युटी ४ ते ११.२० अशीच होती. सुरुवातीला एक दिवसाची ड्युटीही असे. मात्र, तिथल्या एका आगाऊ प्रूफरीडरशी माझं पहिल्याच दिवशी भांडण झालं आणि मी आमचे तेव्हाचे बॉस दयानंद ठोंबरे यांना सांगितलं, की हा ज्या शिफ्टला असेल त्या शिफ्टला मी नसेन. हवं तर मी कायम रात्री येत जाईन. मला एकूणच रात्रीची ड्युटी पथ्यावर पडायची. अर्थात हा सिलसिला केवळ दीड महिनाच चालला आणि ‘सकाळ’मध्ये मी रुजू झाल्यावर माझं ऑफिस अगदीच जवळ आलं. अनेकदा तर मी समोर तुळशीबाग क्रॉस करून, लक्ष्मी रोड ओलांडून, जोगेश्वरीच्या बोळातून पूना बेकरीवरून शालूकराच्या बोळातून सकाळ ऑफिसला चालतच जात असे. रात्री येताना बरेच सहकारी मंडईत जमायचे. त्यांच्याबरोबर त्यांच्या दुचाकीवरून यायचं. नंतर तिथून रूम अगदीच जवळ असायची. बॅचलर आयुष्य असल्यामुळं रूमवर येण्याला काळ-वेळ नसे. मंडई विद्यापीठातलं ज्ञान जास्त महत्त्वाचं असे. तिथल्या मार्केट उपाहारगृहात रात्री मिसळपाव, सँपल पाव, भजीपाव खाणं आणि सिगारेटी ओढत बाहेर गप्पा मारत उभं राहणं हा अनेकांचा छंद असे. मंडईच्या पलीकडं ‘प्यासा’ हा पुण्यातला अजरामर बार होता. तिथून चुकून बाहेर पडलेलं किंवा ज्यांना गाव फिरून काहीही खायला कुठं मिळालेलं नाही असं कुठलंही पब्लिक ‘मार्केट’मध्ये येत असे. मंडई विद्यापीठ हा किशोर खन्ना अंकल यांचा अड्डा होता. पुण्याचे माजी उपमहापौर रमेश खन्ना यांचे हे बंधू. त्यांचा दुधाचा धंदा होता. पहाटे चार वाजता त्यांची लाइन सुरू व्हायची. त्यामुळं तोवर जागं राहणं त्यांना भागच असायचं. पुण्यातल्या पत्रकारांनाही ते पथ्यावर पडायचं. मंडईत प्लास्टिकच्या खुर्च्या गोल मांडून तो अड्डा रंगलेला असे. क्वचित तिथं काही राजकारणी मंडळीही येत. सुधीर गाडगीळ नियमित यायचे. तिथं सर्व वृत्तपत्रांतल्या बातमीदारांच्या गप्पा रंगत. या गप्पा नुसत्या ऐकणं हेही आमच्यासारख्या नव्या पोरांना शिक्षण असे. तेव्हा मंडईबरोबरच कर्वे रोडवर अनिल पानवाल्याजवळही एक अड्डा रंगे. काही मंडळी दोन्हींकडं उपस्थिती लावत. आम्ही मात्र मंडई विद्यापीठाचेच विद्यार्थी होतो. तिथून माझी रूम अगदी जवळ होती, हे स्वाभाविक कारण होतं.
आमच्याकडं पेपर टाकायला जे गृहस्थ यायचे ते ब्रह्मेच होते. अतिशय कृश, काळेसावळे असे ते होते. मी तेव्हाही रूमवर मटा, सकाळ, टाइम्स ऑफ इंडिया व लोकसत्ता हे चार पेपर घ्यायचो. १९९७ साली आपल्या स्वातंत्र्याचा सुवर्णमहोत्सव दणक्यात साजरा झाला. मी त्या वाड्यात राहायला येऊन जेमतेम महिना-दीड महिनाच झाला होता. त्या पंधरा ऑगस्टला आम्ही वाड्याच्या मधल्या चौकात झेंडावंदन केलं. वाड्यातल्या मुलींनी रांगोळ्या वगैरे काढल्या होत्या. सगळे नटून आले होते. बऱ्याच जणांच्या ओळखी त्या दिवशी झाल्या. त्या दिवशी ‘टाइम्स ऑफ इंडिया’नं तब्बल १०० पानांचा अंक काढला होता. एवढा मोठा अंक मी प्रथमच पाहत होतो. तो अंक मी कित्येक दिवस जपून ठेवला होता.
आमच्या त्या परिसरात खाण्यापिण्याची चैन होती. रात्री फक्त मंडईतलं उपाहारगृह असायचं; दिवसा मात्र खाण्यासाठी भरपूर चॉइस असायचे. आमच्या बोळात जरा पुढं खाडिलकरांचं पांडुरंग संस्थान होतं. तिथून उजव्या हाताला एक बोळ बाजीराव रोडकडं जायचा. तिथं डाव्या हाताला एक मंगल कार्यालय होतं व पुढं बँक ऑफ इंडिया. त्या बँकेत मी खातं काढलं होतं. खाडिलकरांच्या वाड्यावरून पुढं गेलो, की रतन सायकल मार्ट हे सायकलचं प्रसिद्ध दुकान होतं. तिथून पुढं तो रस्ता बदामी हौद, शिंदे हौद असं करत बाफना पेट्रोल पंपावरून चिंचेच्या तालमीकडं जायचा. रतन सायकल मार्टकडून डाव्या हाताला मंडईला रस्ता होता. त्या रस्त्यावर किसनमहाराज साखरेंचा मठ आहे. त्या मठाशेजारी सोमणांचं ‘पुणेरी’ हे उपाहारगृह होतं. त्यांचं नाव सोमण हे मला खूप नंतर कळलं. आम्ही त्यांना अण्णाच म्हणायचो. तिथं उपवासाची मिसळ फार भारी मिळायची. ती एकदा खाल्ली की दिवसभर भूक लागायची नाही. मंडईत कांबळे यांचा बासुंदीसारखा गोड चहा मला फार आवडायचा. तुळशीबागेत श्रीकृष्ण उपाहारगृहातील मिसळ खायला नेहमी जायचो. पुढं कावरे आइस्क्रीम होतं. (इथं एक स्पष्ट करतो. यातली काही दुकानं अजूनही आहेत व रस्ते, ठिकाणं अर्थातच तशीच आहेत. मात्र, माझ्या आठवणी तीस वर्षांपूर्वीच्या असल्यामुळं आपोआप सगळीकडं भूतकाळवाचक उल्लेख येतोय, तेवढं समजून घ्यावं...) तिथून पुढं तुळशीबागेच्या लक्ष्मी रोडच्या बाजूला आरोग्य मंदिर नावाचं छोटेखानी उपाहारगृह होतं. लक्ष्मी रोडवर पूना गेस्ट हाऊस होतं, तिथं नेहमी जेवायला जायचो. तुळशीबागेतच पुढं काकाकुवा मॅन्शनच्या इथं दारात सकाळी सकाळी पोहे, पॅटिस, वडा मिळायचा. तिथं कायम गर्दी असायची. मंडईकडून शनिपाराकडं जाताना अनोखा केंद्र म्हणून दुकान होतं, तिथले डोसे आणि समोसे प्रसिद्ध होते. शिवाय इंद्रायणी व मुरलीधर ही दोन प्रसिद्ध रसवंतीगृहं शेजारीच होती. थोडं आजूबाजूला गेलं, की बाजीराव रोडवर नातूबागेत ‘वाडेश्वर’ची अप्रतिम इडली-चटणी होतीच. (इथली हिरवी चटणी अप्रतिम असायची, पण ती कधीच पुरायची नाही. लोक मागून घ्यायचे. म्हणून बहुतेक नंतर त्यांनी एक्स्ट्रा वाटीला जादा पैसे लावायला सुरुवात केली.) शनिपाराकडून गायआळीकडं जाताना गाडगीळ पथावर श्री उपाहारगृह होतं. तिथली झणझणीत मिसळ आवडायची. छोट्याशा जागेत कायम गर्दी असायची. कुमठेकर रोडवर स्वीट होम होतं. तिथली साबुदाणा खिचडी प्रसिद्ध असायची. बाजीराव रोडवर नूमविच्या अलीकडं अक्षता साडीच्या शेजारी संतोष भुवन नावाचं हॉटेल होतं. तिथंही जाणं व्हायचं. पुष्करिणी भेळ प्रसिद्ध होती. चितळेंच्या दुकानाच्या मागं बिझीलँड कॉम्प्लेक्समध्ये ते दुकान होतं. या सर्व ठिकाणी जाऊन कधी ना कधी खादाडी व्हायचीच.
गणपतीत आमच्या परिसरात धामधूम असायची. जिलब्या मारुती मंडळाला आम्ही आमचं मंडळ घोषित करून टाकलं होतं. विसर्जन मिरवणुकीत आम्ही या गणपतीपुढं नाचायचो. पहिल्याच वर्षी गणपती विसर्जन मिरवणुकीत रक्त सांडायची वेळ माझ्यावर आली होती. ती हकीकत मी इतरत्र ब्लॉगवर लिहिली असल्यानं इथं पुनरुक्ती करत नाही. गणपतीत रात्रभर हिंडण्याची हौस मात्र मी त्या काळात पुरेपूर भागवून घेतली होती. आमचे सगळे मित्र उत्साही होते. त्यामुळे पूर्व पुण्यातले बहुतेक महत्त्वाचे देखावे बघून रात्री नातूबाग व चिमण्या गणपतीसमोरची लाइटिंग व त्यातही ‘होठों पे ऐसी बात’ हे गाणं बघत बसायचो.
गुढीपाडवा ते रामनवमी या काळात दगडूशेठ गणपतीतर्फे कोतवाल चावडी (आता जिथं दगडूशेठ गणपतीचा मंदिराचा देखावा असतो, ती जागा) परिसरात गाण्यांचे कार्यक्रम असायचे. त्यात शेवटी पं. हृदयनाथ मंगेशकरांचं ‘भावसरगम’ असायचं. तेव्हा रात्री दहाची मर्यादा नव्हती. उशिरापर्यंत कार्यक्रम चालत. बुधवार चौकापर्यंत (मजूर अड्डा) गर्दी बसलेली असायची. पंडितजी रात्री दोननंतर विशेष मूडमध्ये असायचे. ‘ज्यांना घरी जायचंय त्यांनी जा, बाकीचे पुढं सरकून बसा,’ असं म्हणायचे. मग बरेच लोक पुढं सरकून बसायचे. बुधवार चौकातील गर्दी बेलबाग चौकापर्यंत कमी व्हायची. पंडितजी चष्मा काढून ठेवायचे. मग आम्ही ओळखायचो, की आता खरं गाणं सुरू होणार. आम्ही मंडईकडून येणाऱ्या रस्त्यावर कराची स्वीट्सच्या पायऱ्यांवर बसलेले असायचो. समोर पेठांमधील सुंदर मुली असायच्या. कुणी चित्रं काढतंय, कुणी कलाकारांच्या सह्या घ्यायला धडपडतंय... कुणाची तल्लीन लाइन सुरू आहे... असं ते सगळं फार मस्त सुरू असायचं. पंडितजींचं एक ‘दयाघना’च अर्धा अर्धा तास चालायचं. आधी ‘रसूलल्लाह’ ही मूळ बंदिश व मग ‘दयाघना’... पहाटे चारला कधी तरी कार्यक्रम संपायचा. त्या धुंदीतच मंडईत चहा घेऊन रूमवर येऊन झोपायचो...
(क्रमश:)
(नोंद - या लेखात वापरलेले जुने फोटो, आम्ही वाड्यातले सगळे मित्र एकदा किहीमला ट्रिपला गेलो होतो, तेव्हाचे आहेत. भाऊमहाराज बोळातले किंवा तिथल्या लोकांबरोबरचे फोटो नाहीत. गंजीवाले काका-काकूंबरोबरचा फोटो अगदी अलीकडचा आहे. फोटोतल्या मित्रांविषयी व भाऊमहाराज बोळातील व्यक्ती आणि वल्लींविषयी पुढच्या भागात...)
---
