30 Jun 2022

पासवर्ड जुलै अंक - कथा

‘नंबर’गेम
------------

आषाढाचे दिवस सुरू झाले होते. सह्याद्रीच्या कुशीत लपलेल्या डोंगरवाडीलाही संततधार पावसानं न्हाऊ घातलं होतं. डोंगरांच्या माथ्यावरून पावसाचं पाणी खळाळत जमिनीकडं धाव घेत होतं. सगळीकडं चहाच्या रंगाच्या पाण्याची डबकी तयार झाली होती. घरं, अंगण, शाळा, ग्रामपंचायत, रस्ते, दुकानं, एसटीचा स्टॉप सगळं सगळं ओलंचिंब झालं होतं. शेतखाचरांमध्ये भाताची लावणी सुरू होती. सगळीकडं कसं हिरवंगार, प्रसन्न वातावरण होतं.
रघूला हे असं वातावरण फार आवडतं. पावसाळा हा त्याचा सर्वांत आवडता ऋतू होता. त्याची शाळा नुकतीच सुरू झाली होती. तो यंदा सातवीत गेला होता. पण शाळेत अजून फार अभ्यास सुरू झाला नव्हता. त्याच्या वडिलांचं गावात इस्त्रीचं दुकान होतं. ते माळकरी होते. दर वर्षी या काळात ते पंढरपूरला वारीला जात असत. त्याची आई शेतात काम करायला जाते. रघूला कुणी भावंड नाही. मात्र, त्याच्याच वर्गातला गणू त्याचा खास जीवलग मित्र आहे. दोघांनाही पावसात भटकायला फार आवडतं. डोंगरवाडीच्या पलीकडं शहराकडं जाणाऱ्या रस्त्यापासून आत एक फाटा जातो. तिथं भैरोबाचा धबधबा प्रसिद्ध आहे. जवळ भैरोबाचं एक छोटंसं देऊळ आहे. हल्ली तिथं शहरातून येणाऱ्या तरुण पोरा-पोरींची वर्दळ वाढत चाललीय. गणूची आई त्या वाटेवर एके ठिकाणी भज्यांचा गाडा लावते. पावसाळ्यात तेवढीच थोडीफार कमाई आणि घरखर्चाला मदत म्हणून ती हे काम करते. गणूही अनेकदा शाळा संपली, की त्या गाड्यावर येऊन बसतो आणि त्याला मदत म्हणून रघूही तिथंच येऊन बसत असतो.
येणाऱ्या-जाणाऱ्या पर्यटक तरुणाईचं, त्यांच्या भारी भारी बाइकगाड्यांचं निरीक्षण करणं, त्यांचे नंबर लक्षात ठेवणं याचा रघूला छंद होता. विशेषत: गाड्यांच्या नंबरमध्ये सारखे आकडे किंवा क्रमाने आलेले आकडे त्याच्या विशेष लक्षात राहत असत.
त्या दिवशी असाच खूप जोरदार पाऊस बरसत होता. त्यात रविवार असल्यामुळं धबधब्याच्या रस्त्यावर प्रचंड गर्दी उसळली होती. दुचाक्यांवरून शहरातले अनेक तरुण-तरुणी धबधब्याकडे जाताना दिसत होते. त्या छोट्याशा रस्त्यावर खूप वाहतूक कोंडी झाली होती. गाड्या वेड्यावाकड्या कुठेही, कशाही लावून ती मुलं जोरजोरात आरडाओरडा करीत जात होती. रघू आणि गणू दोघेही त्या दिवशी भज्यांच्या दुकानावरच होते. आज गर्दी जास्त असल्याने धंदाही जास्त होणार म्हणून खूश होते. गणूच्या आईच्या दुकानाशेजारीच त्या दिवशी इतरही बऱ्याच स्थानिक लोकांनी वेगवेगळे स्टॉल टाकले होते. सगळ्याच दुकानांसमोर मोठी गर्दी होत होती. एकूणच एरवी शांत-निवांत असलेल्या त्या भैरोबा धबधबा परिसराला त्या दिवशी अगदी जत्रेचं स्वरूप आलं होतं. या गर्दीतही रघूचं लक्ष त्या गाड्यांच्या नंबरप्लेट्सकडं होतं. अनेक चित्र-विचित्र प्रकारच्या नंबरप्लेट्स त्याला दिसत होत्या. काही नंबरप्लेट्सवर चित्रं काढली होती, तर काही ठिकाणी आकडेच अशा आकारात लिहिले होते, की त्यातून नाना, दादा अशी नावं तयार होतील. रघूला या सगळ्याची गंमत वाटत होती. त्यातही एक १०१ क्रमांकाची काळी बुलेट त्याच्या विशेष लक्षात राहिली. त्या बुलेटच्या मागं नंबरप्लेटवर एक कवटीचं चित्र काढलं होतं. ते बघून त्याला जरा विचित्र वाटलं. काही वेळानं त्याला या निरीक्षणाचाही कंटाळा आला. गणूच्या आईनं त्यांच्या घरून आणलेला भाकरी-भाजीचा डबा दोघांनीही तिथंच बसून खाल्ला. त्यानंतर पेरूच्या फोडींवर ताव मारल्यानंतर रघूला पेंग येऊ लागली. तो त्या दुकानाच्या मागच्या बाजूला असलेल्या एका बाजेवर आडवा झाला. रस्त्यावरून जाणाऱ्या गाड्यांचे हॉर्न आणि पोरांचा आरडाओरडा यामुळं त्याच्या झोपेत व्यत्ययही येत होता. तरी डोळ्यांवर गुंगी होतीच.
अचानक त्याला पलीकडं धबधब्याच्या बाजूनं जोरदार आरडाओरडा ऐकू आला. तो ऐकून रघूची झोप खाडकन उडाली. हा नेहमीचा पर्यटकांचा गलका नव्हता. काही तरी भयंकर घडलं असावं, असा तो आवाज होता. रघू आणि गणू एकदम धबधब्याकडं निघाले. समोरच्या शेतातून जाणारी एक जवळची वाट त्यांना ठाऊक होती. तिथला चिखल तुडवीत ते धबधब्याच्या पायथ्याशी निघाले. जवळ जाऊन पाहिलं तर अनेक लोक गोल करून उभे होते. मधे नक्की काय होतं ते कळत नव्हतं. दोघांनीही अजून जवळ जाऊन गर्दीचं ते रिंगण भेदण्याचा प्रयत्न केला, पण लोक त्यांना पुढं जाऊ देईनात. तेवढ्यात रघूला दोन पाठमोऱ्या मुलांच्या मधे एक फट दिसली. तीमधून तो एकदम तीरासारखा आत घुसला. तिथलं दृश्य बघून त्याला भोवळच यायची बाकी राहिली. मधोमध एक तरुण मुलगी जखमी अवस्थेत पडली होती. ती अजिबात हालचाल करत नव्हती. बेशुद्धच होती. तिच्या डोक्याच्या मागे रक्ताचं मोठं थारोळं साचलेलं दिसत होतं. आजूबाजूचे लोक नुसतेच आरडाओरडा करत होते. रघूला ते दृश्य बघून भीती वाटली. तो तिथूनच मागं फिरला. मागंच थांबलेल्या गणूला त्यानं, आपण आत्ता काय बघितलं ते सांगितलं. ते ऐकून गणूची तर बोबडीच वळली. दोघंही आल्यापावली गणूच्या आईच्या स्टॉलकडं परत आले. दोघांचीही छाती धडधडत होती. गणूची आई तर त्यांना ओरडलीच. एव्हाना सगळीकडं ‘धबधब्यातल्या अपघाता’ची बातमी पसरली होती. एक तरुण आणि एक तरुणी धबधब्याच्या वरच्या बाजूला उभे होते. त्यातील तरुणी अचानक पाय घसरून धबधब्यात पडली म्हणे. म्हणजे असं येणारे-जाणारे लोक सांगत होते. रघू तिथंच जरा एका दगडावर टेकला. त्याला तहान लागली होती. म्हणून त्यानं गणूच्या आईकडं पाणी मागितलं. पाणी पीत असतानाच रघूचं लक्ष अचानक त्या मगाच्या बुलेटकडं गेलं. एक तरुण डोक्याला पूर्ण काळं फडकं गुंडाळून घाईघाईनं त्या बुलेटपाशी आला. त्यानं बुलेटच्या मागच्या नंबरप्लेटपाशी काही तरी खुडखुड केली, मग गाडी स्टार्ट केली आणि तो अतिशय घाईत समोरच्या रस्त्यानं शहराच्या बाजूला वेगानं निघून गेला. रघूला काही तरी विचित्र वाटलं, म्हणून तोही पळत त्या गाडीच्या मागं धावला, तर त्याला ती नंबरप्लेट वेगळ्याच नंबरची दिसली. मगाशी १०१ नंबर होता, तो आता तिथं नव्हताच. त्याऐवजी ३०२ असा नंबर त्या गाडीवर लावला होता. रघूला हे काय कोडं आहे ते कळेना.  तो आणि गणू सुन्न मनानेच घरी गेले. त्या दिवशी गावात ही एकच चर्चा सगळीकडं होती. त्या मुलीचं पुढं काय झालं, हे रघू आणि गणूला कळलं नव्हतं. तिला एका रुग्णवाहिकेतून शहराकडं नेलं, एवढंच त्यांना समजलं होतं.
दुसरा दिवस उजाडला आणि गावात पोलिसांच्या गाड्यांचा सायरन ऐकू यायला लागला. एक मोठा पोलिस अधिकारी कालच्या अपघाताची चौकशी करायला तिथं आला होता. त्यांच्याकडून गावकऱ्यांना एकापेक्षा एक धक्कादायक गोष्टी समजत गेल्या. आदल्या दिवशी धबधब्यात पडलेल्या मुलीचा तो अपघात नसून, खून असावा असा पोलिसांना संशय होता. याचं कारण तिच्यासोबत आलेला तरुण ती घटना घडल्यापासून गायब होता. मुलगी खाली पडल्यावर त्यानं तिच्यापाशी धाव घेऊन मदतीसाठी आरडाओरडा करणं तरी अपेक्षित होतं. मात्र, तो तिथून चक्क पळून गेला होता. इतर लोकांनीच मग त्या मुलीला उपचारांसाठी रुग्णालयात हलवलं होतं. आता पोलिस त्या मुलाचा शोध घेत होते. तो तिथून पळून का गेला, त्यांच्यात आधी काही भांडण वगैरे झालं होतं का, त्या मुलानं त्या मुलीला धबधब्यात ढकलून दिलं का, की खरोखर तिचा अपघात झाला या सर्व प्रश्नांनी पोलिसांना भंडावून सोडलं होतं. त्या मुलीच्या नातेवाइकांनाही त्या तरुणाविषयी फार काही माहिती नव्हती, असं पोलिसांकडून गावकऱ्यांना समजलं.
भैरोबा धबधब्यात अलीकडच्या काळात एवढी मोठी दुर्घटना प्रथमच घडली होती. तेथील पर्यटनावर या घटनेचा विपरीत परिणाम होऊ शकेल, अशी भीतीही गावकऱ्यांना वाटत होती. त्यामुळं ते पोलिसांना या घटनेचा वेगाने तपास करावा, अशी विनंती करत होते. दुसरीकडं पोलिस सर्व गावकऱ्यांना त्या मुलीचा फोटो दाखवून तिच्यासोबत असलेल्या तरुणाची माहिती काढण्याचा प्रयत्न करीत होते. तुम्हाला काहीही वेगळं जाणवलं असेल तरी सांगा, असं म्हणत होते. ‘काही वेगळं जाणवलं असेल तर...’ हे ऐकून रघूची ट्यूब एकदम पेटली. त्याला तो बुलेटवरून पळून जाणारा तरुण आठवला. तो पोलिसांना काही सांगायला जाणार, एवढ्यात एका गावकऱ्याने त्याला मागे जायला सांगितलं. रघू हिरमुसला, पण त्यानं पोलिसांना ही माहिती द्यायचीच असा निर्धार केला.
दुसऱ्या दिवशी तो आणि गणू शाळेतील कम्प्युटर लॅबमध्ये गेले. दोघांकडेही अजून मोबाइल फोन नव्हते. मात्र, ई-मेल अकाउंट दोघांनीही उघडले होते. रघूनं इंटरनेटवरून त्याच्या जिल्ह्याच्या पोलिसप्रमुखांचा मेल आयडी शोधून काढला. त्यानं गणूच्या मदतीनं भराभर एक मेल टाइप केली आणि त्या मेल आयडीवर पाठवून दिली.
मग दोघेही एकमेकांच्या हातावर टाळी देऊन घरी परतले.
दुसऱ्या दिवशी रघूच्या घरावर टकटक झाली. पाहतो तो एक पोलिस उभा. त्यानं रघू नावाचा मुलगा इथंच राहतो का, अशी चौकशी केली. रघूच पुढं आला आणि ‘हो’ म्हणाला. मग तो पोलिस रघूला घेऊन बाहेर गेला. तिथं जीपमध्ये एक मोठे अधिकारी बसले होते. त्यांनी रघूला गाडीत बसवलं आणि त्याला मेलमध्ये लिहिलेली घटना पुन्हा नीट सांगायला लावली. रघूनंही अजिबात न घाबरता जे काही त्यानं पाहिलं होतं, ते सगळं सांगितलं. ‘शाब्बास मुला, तुझ्यामुळं आम्ही लवकरच त्या मुलापर्यंत पोचू,’ असं म्हणून त्या अधिकाऱ्यानं रघूला कॅडबरी दिली आणि ते निघून गेले.
दुसऱ्या दिवशी वृत्तपत्रांत बातमी झळकली - डोंगरवाडीच्या मुलाने पकडून दिला खुनी!
आणि त्यात चक्क रघूचं नाव होतं. रघूनं बुलेटच्या संशयास्पद हालचालींची माहिती पोलिसांना दिली आणि पोलिसांनी त्या वर्णनाच्या गाडीचा शोध सर्वत्र सुरू केला. तो तरुण राज्याची हद्द ओलांडण्याचा प्रयत्न करत असतानाच पोलिसांनी त्याला पकडलं आणि अटक केली. त्यानं किरकोळ भांडणातून त्या मुलीला धबधब्यात ढकलून दिल्याचा आरोप मान्य केला आहे. त्याच्यावर लवकरच रीतसर खटला भरला जाईल, असंही त्या बातमीत म्हटलं होतं.
ही बातमी येताच डोंगरवाडीत एकच जल्लोष झाला. कालपर्यंत गल्लीपुरता माहिती असलेला रघू आज सगळ्या राज्याला माहिती झाला होता. नंबर लक्षात ठेवण्याच्या आणि निरीक्षण करण्याच्या त्याच्या वृत्तीमुळं आणि धाडसाने पोलिसांना मेल पाठविण्याच्या कृतीमुळं त्याची केंद्र सरकारच्या बाल पुरस्कारांसाठी निवड झाली आणि रघूनं मोठ्या ऐटीत राष्ट्रपतींकडून तो पुरस्कार स्वीकारला.
डोंगरवाडीच्या त्या धबधब्याजवळ आता सुरक्षेसाठी मोठे रेलिंग लावण्यात आले आहेत. गणूच्या दुकानात रघूचा राष्ट्रपतींकडून पुरस्कार घेताना फोटो मोठ्या आकारात लावला आहे. येणाऱ्या-जाणाऱ्या पर्यटकांत तो आता कायमचा कौतुकाचा विषय झाला आहे.

---

(पूर्वप्रसिद्धी : पासवर्ड जुलै २०२२ अंक)

---


19 Jun 2022

‘पुनश्च हनीमून’ नाटकाबद्दल...

दुभंगलेल्या काळाचा खेळ
-------------------------------


संदेश कुलकर्णी लिखित-दिग्दर्शित ‘पुनश्च हनीमून’ हे नाटक बघण्याचा योग काल आला. खूप दिवसांनी एक अतिशय तीव्र संवेदनांचं, नाट्यमय घडामोडींचं अन् टोचणी लावणारं नाटक बघायला मिळालं. काही कलाकृती साध्या-सोप्या, सरळ असतात. काही कलाकृती गुंतागुंतीच्या आणि समोरच्या प्रेक्षकाकडून काही अपेक्षा ठेवणाऱ्या असतात. अशा ‘डिमांडिंग’ कलाकृती पाहायला नेहमीच मजा येते. आपल्या बुद्धीला काम देणारी, मेंदूला चालना देणारी आणि पंचेंद्रियांना हलवून सोडणारी कलाकृती अनुभवण्याने एक आगळा बौद्धिक ‘हाय’ मिळतो. ‘पुनश्च हनीमून’ ही कलाकृती तसा ‘हाय’ निश्चित देते. याबद्दल संदेश कुलकर्णी यांचं सर्वप्रथम अभिनंदन. ते स्वत:ही या नाटकात प्रमुख भूमिकेत आहेत आणि त्यांच्यासोबत अमृता सुभाष व अमित फाळके आहेत. हे तिघंही रंगमंचावर अक्षरश: नजरबंदी करतात.
‘पुनश्च हनीमून’ या नावातच स्पष्ट आहे तशी ही एका दाम्पत्याची कथा आहे. यात ते पुन्हा एकदा हनीमूनसाठी माथेरानला गेले आहेत. त्यांना १२ वर्षांपूर्वीचंच हॉटेल, तीच खोली हवी आहे. ते तिथं जातात आणि सुरू होतो एक वेगळा मनोवैज्ञानिक खेळ! हा खेळ सोपा नाही. यात माणसांचं मन गुंतलं आहे. अस्थिर, विचित्र, गोंधळलेलं, भांबावलेलं; पण तितकंच लबाड, चलाख, चतुर अन् धूर्त मन! हे मनोव्यापार समजून घेताना समोर येतो तो काळाचा एक दुभंग पट! त्यामुळं स्थळ-काळाचा संदर्भ सोडून पात्रं विविध मितींमध्ये ये-जा करू लागतात आणि आपलंही मन हा चक्रव्यूह भेदण्याचा प्रयत्न करू लागतं. पात्रांच्या मनासारखाच विचार आपणही करू लागतो आणि एका क्षणी तर समोरची पात्रं आणि आपण यातलं अंतरच नष्ट होतं. एकाच वेळी दुभंग, पण आतून जोडलेलं असं काही तरी अद्भुत तयार होतं.
नाटकाची नेपथ्यरचना या दृष्टीने पाहण्यासारखी आहे. आपण काही तरी तुटलेलं, दुभंगलेलं, हरवलेलं पाहतो आहोत, याची जाणीव पहिल्या दृश्यापासूनच होते. एका काचेच्या खिडकीचे तिरके दोन भाग दोन दिशांना दिसतात. हा तडा पहिल्या क्षणापासून आपल्या मनाचा ताबा घेतो. समोर एक मोठं घड्याळ आहे. त्यात कुठलेही काटे नाहीत. (पुढं संवादात दालीच्या घड्याळाचा संदर्भ येतो.) साल्वादोर दालीपासून आरती प्रभूंपर्यंत आणि ग्रेसपासून दि. बा. मोकाशींपर्यंत अनेक संदर्भ येतात. हे सारेच जगण्यातल्या अपयशाविषयी, माणसाच्या पोकळ नात्यांविषयी, काळ नावाच्या पोकळीविषयी आणि या पोकळीतच आपापल्या प्रेमाचा अवकाश शोधणाऱ्या सगळ्यांविषयी बोलत असतात. त्यातला प्रत्येक संदर्भ कुठे तरी काळजाला भिडतो आणि काटा मोडून जातो.
संदेश कुलकर्णी यांनी हे नाटक लिहिताना प्रयोगात नाटकातील सर्व शक्यता आजमावण्याचा विचार केला आहे. त्यात कायिक-वाचिक अभिनयापासून ते नेपथ्यापर्यंत आणि चटकदार संवादांपासून ते प्रकाशयोजनेपर्यंत सगळा विचार केलेला दिसतो. नेपथ्यात केलेल्या अनेक स्तरांचा वापर या दृष्टीने पाहण्यासारखा आहे. प्रमुख दोन पात्रं सोडून यात आणखी दोनच पात्रं आहेत. ती दोन्ही पात्रं एकाहून अधिक भूमिका करतात. खरं तर प्रमुख दोन पात्रंही एकाहून अधिक पात्रं साकारत असतात. त्यांच्या मनाची दुभंग अवस्था पाहता, तीही एकाच शरीरात दोन व्यक्ती वागवत असतात. या दोघांच्या नात्यात नक्की काही तरी बिनसलंय. लेखक असलेल्या नायकाला त्याची कादंबरी लिहिण्यासाठी एकांत हवा आहे, तर न्यूज अँकर असलेल्या त्याच्या पत्नीला एकांत किंवा शांततेपेक्षा आणखी काही तरी हवंय. दोघांचंही काही तरी चुकलंय आणि हे नाटकात येणारं पहिलं वाक्य - ‘आपण वाट चुकलोय’ - नीटच सांगतं. नंतर नायिकेचा पाय घसरतो इथपासून ते नायक बोलताना शब्दच विसरतो इथपर्यंत प्रत्येक गोष्टीत त्यांचं हे तुटलेपण, दुभंगपण लेखक अधोरेखित करत जातो.
अवकाश, काळ व मिती या तिन्ही गोष्टी आपण आयुष्यात एका समन्वयानं उपभोगत असतो. किंबहुना या तिन्ही गोष्टी कायम ‘इन सिंक’ असतात असं आपण गृहीत धरलेलं असतं. मात्र, माणसाच्या मनाचे जे अद्भुत खेळ सुरू असतात त्यात या तिन्ही गोष्टींचा समन्वय बिघडू शकतो किंवा पुढे-मागे होऊ शकतो. समोरचा माणूस आपल्या मितीत, आपल्या अवकाशात आणि आपल्या काळात असेल तरच संवाद संभवतो. या नाटकातली पात्रं वेगळ्या मितीत, वेगळ्या अवकाशात आणि वेगळ्या काळात जगत आहेत, हे बघून आपल्या पाठीतून एक भयाची शिरशिरी लहरत गेल्याशिवाय राहत नाही. त्यानंतर विचार येतो तो आपल्या स्वत:चा. आपणही अशाच ‘इन सिंक’ नसलेल्या अवकाश-काळ-मितीत वावरत आहोत हा विचार येतो आणि भीती वाटते. ‘पुनश्च हनीमून’ नाटक आपल्याला या भीतीसोबतच शेवटी एका दिलाशाची सोबत देते आणि तो सकारात्मक शेवट बघून खरं तर हुश्श व्हायला होतं.
संदेश कुलकर्णी आणि अमृता या खऱ्या आयुष्यातल्या जोडप्यानेच यातल्या नायक-नायिकेच्या भूमिका साकारल्या आहेत. दोघांनाही ‘हॅट्स ऑफ’! याचं कारण या भूमिका केवळ शारीरिकदृष्ट्या दमवणाऱ्या नाहीत, तर त्या मानसिकदृष्ट्याही प्रचंड दमवणाऱ्या आहेत. मात्र, या जोडीनं रंगमंचावर अक्षरश: चौफेर संचार करून त्या अवकाशावर, त्या काळावर व तिथल्या मितींवर आपली सत्ता निर्विवादपणे प्रस्थापित केली आहे. अनेक प्रसंगांत या दोघांना टाळ्या मिळतात, तर अनेकदा आपण केवळ नि:शब्द होतो. या दोघांच्या अभिनयक्षमतेला न्याय देणारं हे नाटक आहे, यात वाद नाही. सोबत अमित फाळके आहे आणि त्यानंही त्याच्या सगळ्या भूमिका अगदी सहज केल्या आहेत. दीर्घकाळाने अमित रंगमंचावर आला आहे आणि त्याचा वावर फारच सुखद व आश्वासक आहे. आणखी एक अशितोष गायकवाड नावाचा कलाकार यात आहे. त्यानंही चांगलं काम केलंय. या नाटकाला पार्श्वसंगीत दिवंगत नरेंद्र भिडे यांचं आहे. ते अतिशय प्रभावी आहे. नेपथ्य मीरा वेलणकर यांचं आहे, तर वेषभूषा श्वेता बापट यांची आहे.
सुमारे १२ वर्षांपूर्वी प्रथम हे नाटक रंगमंचावर आलं होतं. तेव्हा मी ते पाहिलं नव्हतं. मात्र, आता हा प्रयोग बघायला मिळाला याचा आनंद आहे. ज्यांना शक्य आहे त्यांनी हे नाटक जरूर बघा.

---

22 May 2022

बंगलोर-म्हैसूर डायरी - २

हिरवाईत...
-------------



सकाळी साडेसहा-पावणेसातच्या सुमारास बंगलोर विमानतळावरून निघालेली आमची कार साधारण एकच्या सुमारास म्हैसूर शहरात शिरली, तेव्हाच त्या शहराच्या सौंदर्यानं माझी नजर खेचून घेतली. म्हैसूर शहर भारतातील स्वच्छ शहरांमधील एक अव्वल शहर आहे. गेल्या काही वर्षांत इंदूर व म्हैसूर या दोन्ही शहरांनी ‘स्वच्छ शहर’ स्पर्धेत बाजी मारली आहे. म्हैसूरमध्ये प्रवेश केल्या केल्या चटकन जाणवणारी गोष्ट म्हणजे तिथली हिरवाई आणि शांतता...
म्हैसूरची लोकसंख्या साधारण १२ लाख आहे. म्हणजे १९९० च्या आसपास पुणे शहर जसं होतं तसं आत्ताचं म्हैसूर आहे. गर्द दाट झाडीने झाकलेले रस्ते, टुमदार बंगले, आखीवरेखीव कॉलन्या, ब्रिटिशकालीन वास्तू आणि फुलझाडांची कुंपणं... म्हैसूरच्या अनेक भागांत फिरताना कोरेगाव पार्क, औंध, प्रभात रोड, भांडारकर रोड या आणि अशा परिसराची सतत आठवण येत होती. शिवाय सर्वत्र लक्षात येणारी स्वच्छता होती. प्रथमदर्शनीच मला हे शहर आवडलं आणि इथं आपण आधीच यायला हवं होतं, असंही नेहमीप्रमाणं वाटून गेलं.
म्हैसूर शहराच्या मध्यभागात असलेल्या आमच्या हॉटेलमध्ये आम्ही साधारण एक वाजता पोचलो. थोडं फ्रेश होऊन हॉटेलच्या रेस्टॉरंटमध्येच जेवलो. त्यानंतर जरा विश्रांती घेतली. आदल्या दिवशी झोप अशी झालीच नव्हती. त्यात मला चालत्या वाहनात अजिबात झोप येत नाही - मग ती बैलगाडी असो वा विमान! त्यामुळं आता झोपेची नितांत आवश्यकता होती. दोन तास झोप मिळाली. साडेतीन वाजता वृंदावन गार्डनकडे जायला निघू, असं रामूनं आम्हाला सांगितलं होतं. त्यामुळं झोप आवरती घेत आम्ही बरोबर वेळेवर तयार झालो. जाताना मस्त ढगाळ वातावरण होतं. चहाची तल्लफ आली. रामूला तसं सांगितलं. त्यानं शहराबाहेर पडल्यावर एका तिठ्यावर छोट्याशा टी-स्टॉलवर गाडी थांबविली. मला अशी ही टपरीवजा हॉटेलं फार आवडतात. नंदिनी टी स्टॉलवर आम्ही झकास चहा घेतला. आम्ही तिथे फोटो काढत होतो, तर रामूनं स्वत:हून ‘मी तुमचे फोटो काढतो’ असं सांगून आमचे फोटो काढले. थोड्या वेळानं लगेच पुढं निघालो. वृंदावन गार्डनकडं जाणारा हा रस्ताही भन्नाट आहे. दोन्ही बाजूंनी हिरवीगार भातशेती, नारळाची झाडं आणि छोटी छोटी घरं... 

वृंदावन गार्डनविषयी मी फार लहानपणापासून ऐकत आलो होतो. सत्तरच्या दशकात बहुतेक हिंदी फिल्म्समधलं एक तरी ड्रीम साँग या लोकेशनवर चित्रित झालेलं असायचं. विशेषत: साउथचा निर्माता असेल तर नक्कीच! पूर्वी मध्यमवर्गीयांत काश्मीरप्रमाणेच म्हैसूर-उटी हाही एक लोकप्रिय स्पॉट होताच. विशेषत: हनीमूनसाठी! आता  वृंदावन गार्डनसारखी बरीच उद्यानं देशभर झाली असल्यानं त्याचं फार आकर्षण राहिलेलं नाही; हे उद्यानही पूर्वीसारखं राहिलेलं नाही, हेही मी ऐकून होतो. तरी मी पहिल्यांदाच ते बघणार होतो त्यामुळं उत्सुकता होतीच. कावेरी नदीवर कृष्णराजसागर हे एक मोठं व जुनं धरण आहे. या धरणाच्या भिंतीलगत हे विस्तीर्ण उद्यान वसवण्यात आलं आहे. (ही सर्वांत महत्त्वाची माहिती नेहमीप्रमाणे तिथं जाऊन आलेल्या कुणीही, कधीही यापूर्वी मला दिली नव्हती, हे सांगायला नकोच!) म्हैसूरच्या वडियार राजघराण्यातील कृष्णराजांचे नाव या धरणाला देण्यात आलं आहं. या महाराजांचा अर्धपुतळाही उद्यानात आहे. उद्यान फार ग्रेट नसलं, तरी अगदी टाकाऊही नाही. तिथं त्या पाण्यामुळं, सुंदर फुलांमुळं, हिरवाईमुळं आणि जिकडं-तिकडं सुरू असलेल्या कारंज्यांमुळं प्रसन्न वाटत होतं. गर्दीही भरपूर होती. आम्ही तिथं भरपूर फोटो काढले. वर धरणाच्या भिंतीपर्यंत गेलो. तिथं कावेरीदेवीची मूर्ती धरणाच्या दगडी भिंतीत कोरली होती. समोर एक सुंदर कारंजं होतं. समोरच एक मोठं हॉटेलही होतं. या उद्यानाचे दोन भाग आहेत. दुसऱ्या भागात सायंकाळी सातनंतर (किंवा अंधार पडल्यावर) म्युझिकल फाउंटन सुरू होतं, असं ऐकलं. मध्ये धरणाच्या सांडव्याचं पाणी आहे. तिथे बोटिंग होतं. सहापर्यंत राउंड ट्रिप आणि नंतर फक्त पलीकडच्या उद्यानापर्यंत सोडणार, अशी व्यवस्था होती. आम्ही राउंड ट्रिप घेतली आणि नंतर चालत त्या दुसऱ्या भागात गेलो. थोड्या वेळानं अंधार झाल्यावर धरणाची भिंत विविधरंगी दिव्यांनी उजळली. समोरचं उद्यानही झगमगू लागलं. अचानक लोकांचा लोंढा वाढला. संगीत कारंज्याचं बरंच आकर्षण दिसत होतं. आम्हीही बरंच चालत त्या कारंज्यापर्यंत गेलो. सातला पाच कमी असतानाच ते सुरू झालं. सभोवताली प्रचंड गर्दी होती. कुठल्याशा कन्नड गाण्यावर ते कारंजं सुरू झालं. ते काही फार ग्रेट नव्हतं. आपल्याकडं पुण्यात गणपतीसमोरही अनेकदा अशी कारंजी करतात. मात्र, लोकांना भलताच उत्साह होता. गर्दीचे लोटच्या लोट त्या कारंज्याकडं येत होते. आम्हाला उलटं परत जाताना त्रास झाला एवढे लोंढे त्या रस्त्यानं कारंज्याच्या बाजूला निघाले होते. आम्ही लवकर निघालो, ते बरंच झालं, कारण पावसाचे थेंब यायला सुरुवात झाली होती. रामूला शोधून काढलं आणि आम्ही पुन्हा म्हैसूरकडं निघालो. कावेरीचं विस्तीर्ण पात्र ओलांडून आमची गाडी म्हैसूरकडं निघाली तेव्हा रामूनं आमचं आधीचं बोलणं ऐकून, मसाले घ्यायला एके ठिकाणी गाडी थांबविली. मात्र, आम्हाला अजिबात खाली उतरून खरेदी करायचा उत्साह नव्हता. त्यामुळं तसं सांगताच रामूनं नाइलाजानं गाडी पुढं काढली. तो जरा नाराज झाल्याचं आम्हाला जाणवलंच. आमच्या हॉटेलच्या शेजारीच एक आशीर्वाद नावाचं रेस्टॉरंट होतं. तिथं डिनर केलं. रामूनं पुन्हा हॉटेलवर सोडलं. खरं तर तिथून आमचं हॉटेल चालत पाच मिनिटांवर होतं; पण पाऊस येईल व आम्ही भिजू, म्हणून तो आमचं जेवण होईपर्यंत तिथं थांबला. आम्हाला हॉटेलमध्ये सोडून मगच घरी गेला.

दुसऱ्या दिवशी हॉटेलमध्ये काँटिनेंटल ब्रेकफास्ट करून आम्ही सकाळी चामुंडी हिल्सवरील चामुंडेश्वरी देवीच्या दर्शनाला गेलो. म्हैसूरच्या थोडं बाहेर पडल्यावर एका डोंगरावर हे मंदिर आहे. सिंहगडावर किंवा पन्हाळ्यावर जात असल्याचा भास झाला. अर्थात हा डोंगर एवढा उंच नव्हता. इथं मात्र रामूनं आम्हाला वेगळीकडंच उतरवून जरा लांबून मंदिराकडं जायला लावलं. नेहमीच्या पार्किंगमध्ये फारशी गर्दी नव्हती. तरी त्यानं खाली एका ठिकाणी गाडी उभी करून तिथून पायऱ्या चढून वर जा, असं सांगितलं. सकाळची वेळ होती आणि आम्हालाही उत्साह होता. म्हणून आम्ही त्या पायऱ्या चढून त्या गावातून मंदिराकडं गेलो. योगायोगानं देवीची पालखी त्याच वेळी बाहेर मिरवत आली होती व तिचं दर्शन घ्यायला एकच झुंबड उडाली होती. आम्हालाही अगदी विनासायास व आयतं दर्शन झालं. त्यामुळं आम्ही रांगेतून मंदिराच्या आत गेलो नाही. त्या परिसरात थोडं फिरलो. इथंच तो महिषासुराचा पुतळा आहे, हे माहिती होतं. मग जरा शोधल्यावर तो सापडला. तिथला एका मोठा नंदीही प्रसिद्ध आहे. मात्र, तिकडं जायचा रस्ता बंद होता. त्यामुळं तो नंदी काही बघता आला नाही. चामुंडेश्वरीनं महिषासुराचा वध इथं केला, म्हणूनच या ठिकाणाला म्हैसूर असं नाव पडल्याची आख्यायिका आहे. ही चामुंडेश्वरी म्हणजे म्हैसूरचं ग्रामदैवत अशीच आहे. दसऱ्याला इथं जी शाही मिरवणूक निघते, त्यात हत्तीवरील अंबारीत पूर्वी राजे बसायचे. आता चामुंडेश्वरीची मूर्ती ठेवून मिरवणूक निघते, असं सांगण्यात आलं. (नंतर पॅलेसमध्ये ती अंबारी व देवीची मूर्ती बघायला मिळालीच.)
चामुंडी हिल्सवरून निघाल्यावर खाली पायथ्याशी आल्यावर कॉफीसाठी सँड म्युझियमजवळ थांबलो. इथं एका आर्किटेक्ट मुलीनं वाळूत अनेक शिल्पं कोरून हे संग्रहालय तयार केलंय. तिथं शेजारच्या टपरीवर एका काकूंकडं झकास कॉफी घेतली. तिथंच शेजारी रामूच्या ओळखीनं साड्यांची खरेदी झाली. तिथला मुस्लिम विक्रेता तरुण अतिशय हुशार व चतुर होता. आम्ही त्याच्या संयमाचा अंत बघत होतो; पण त्यानं न कंटाळता आम्हाला भरपूर साड्या दाखवल्या. परिणामी दोनच्या जागी तीन साड्यांची खरेदी झाली व आम्ही ते दुकान सोडलं.
जेवणाची वेळ झाली होती आणि आम्हाला म्हैसूरमधला फेमस ‘मायलारी’ डोसा खायचा होता. रामूनं अगदी जुन्या गावभागात असलेल्या एका छोट्याशा हॉटेलसमोर गाडी थांबविली. ‘हेच ओरिजनल मायलारी डोशाचं हॉटेल आहे,’ असं त्यानं सांगितल्यावर आम्ही त्या कळकट हॉटेलात शिरलो. तिथं एकही ग्राहक नव्हता. दोन मध्यमवयीन पुरुष व एक-दोन महिला ग्राहकांसाठीच्या बाकावर बसले होते. आम्ही जरा बुचकळ्यातच पडलो होतो. आपल्याकडं अशी रिकामी हॉटेलं बघायची सवय नाही. शेवटी आम्ही तिघांना तीन डोशांची ऑर्डर दिली. एक डोसा ४० रुपयांना! डोसा व चटणी समोर आली आणि तो डोसा बघूनच तोंडाला पाणी सुटलं. अतिशय कुरकुरीत, पण तरी मऊ लागणारा तो डोसा केव्हा घशाखाली उतरला हे कळलंही नाही. दुसऱ्या डोशाची ऑर्डर देणं भागच होतं. पहिल्यांदा साधा डोसा मागवला होता, म्हणून दुसऱ्या वेळी मसाला डोसा मागवला. आपल्याकडं जशी बटाट्याची भाजी भरून देतात, तसं तिथं नाही. मसाला डोसा म्हणजे आत एक वेगळी, जरा तिखट चटणी असते. दोन-दोन डोसे खाऊन आम्ही उठलो, तेव्हा मन तृप्त झालं होतं. 

इथून आता म्हैसूरच्या जगप्रसिद्ध झूमध्ये आम्ही जाणार होतो. ‘श्री चामराजेंद्र बोटॅनिकल गार्डन अँड झू’ हे त्याचं अधिकृत नाव. इथंही भरपूर गर्दी होती. पायी चालणं शक्य नव्हतं, कारण झू खूप मोठं होतं. अखेर आम्ही बॅटरी ऑपरेटेड गाड्यांना नंबर लावला व अशा एका गाडीतून फिरलो. वाघ, सिंह दुपारचे झोपले होते, त्यामुळं जरा निराशा झाली. पण पाणघोडा, आफ्रिकन हत्ती, जिराफ आणि गेंडे बघून मजा आली. इथं गार्डनच्या समोरच चारचाकी गाड्यांना पार्किंगसाठी जरा मोकळी जागा दिली आहे. हा शहराचा जुना व मध्यवर्ती भाग वाटला. त्यामुळं जरा धूळ व अस्वच्छताही जाणवली. पण एक चांगली गोष्ट केली होती, ती म्हणजे बाहेर पडण्यासाठी अंडरग्राउंड बोगदा केला होता व तो रस्त्याच्या पलीकडं थेट पार्किंगमध्ये निघत होता. त्यामुळं मुख्य रस्त्यावर होणारी गर्दी आपोआप टळली होती. हैदराबादचं राजीव गांधी झू यापूर्वी बघितलं होतं. ते मला अधिक आवडलं. तिथं एक छोटी ट्रेनही आहे. 

झू बघून झाल्यावर आता शेवटचा टप्पा रॉयल म्हैसूर पॅलेस हाच होता. म्हैसूरमधील सर्वाधिक आकर्षणाचा केंद्रबिंदू म्हणजे हा पॅलेस. वडियार राजांच्या या पॅलेसविषयी, इथल्या दसरा महोत्सवाविषयी, काही वर्षांपूर्वी इथल्या तरुण राजाच्या लग्नसोहळ्याविषयी भरपूर वाचलं होतं. त्यामुळं उत्सुकता होती. संध्याकाळो रोषणाई केल्यानंतर हा पॅलेस अप्रतिम दिसतो. आम्हाला मात्र तो दुपारीच बघायचा होता. पॅलेसचं रूपांतर सध्या संग्रहालयात झालेलं आहे. तिथं भरपूर गर्दी होती. चपला, बूट काढूनच आत जावं लागत होतं. कारण विचारलं, तर आत देवीचं मंदिर आहे, असं तिथल्या सुरक्षारक्षकानं सांगितलं. पॅलेस सगळा फिरून बघायला एक तास लागला. हा राजमहाल केवळ अद्वितीय असाच आहे, यात वाद नाही. तिथंच ती राजाची अंबारी व चामुंडेश्वरीची मूर्तीही बघायला मिळाली. दुसऱ्या मजल्यावरचे कोरीव खांब व छतावरची कारागिरी स्तिमित करणारी होती. हे सगळं बघून बाहेर आलो, तेव्हा भरपूर दमायला झालं होतं. पॅलेसच्या मागील बाजूसच राजांचे आत्ताचे कुटुंबीय राहतात. शेजारी परत येताना वाटेत आइस्क्रीमची व इतर भेटवस्तू आदी विक्रीची दुकानं लागली. आम्हाला मात्र चहा प्यायचा होता. शेवटी बाहेर आलो आणि रामूला तसं सांगितलं. रामूला आम्हाला मसाले खरेदीसाठी पुन्हा कालच्याच ठिकाणी न्यायचं होतं. (त्याचं तिथं कमिशन असणार हे दिसतच होतं.) शेवटी गावातल्या एका छोट्या हॉटेलपाशी आम्ही थांबलो. खूप भूकही लागली होती, मग गरमागरम तट्टे इडली खाल्ली आणि चहा घेतला. त्यामुळं एकदम तरतरी आली. म्हैसूरमधली ही जागोजागी असलेली छोटी हॉटेलं मला जास्त भावली. अर्थात आमच्याकडं लोकल ड्रायव्हर कम् गाइड रामूच्या रूपानं होता हेही खरं. एरवी कुठल्या हॉटेलात जायचं हे पटकन काही आपल्याला ठरवता येत नाही. 
रामूनं पुन्हा वृंदावन गार्डनच्या दिशेनं गाडी हाणली. मला म्हैसूर विद्यापीठ बघायची इच्छा होती, असं मी एकदा बोलून गेलो होतो. त्यामुळं त्यानं आत्ता आवर्जून गाडी तिकडून घेतली आणि म्हैसूर विद्यापीठ बाहेरून का होईना, दाखवलं. मला वाटलं होतं, तशी म्हैसूरमधल्या इतर इमारतींसाठी ही दगडी, जुनी, झाडीत लपलेली ब्रिटिशकालीन इमारत नव्हती, तर रस्त्याच्या अगदी कडेला असलेली आधुनिक चार-पाच मजली पण लांबलचक इमारत होती. ती बघून माझा थोडा अपेक्षाभंगच झाला. याचं कारण तिथल्या पोलिस कमिशनरचं कार्यालय आम्ही सकाळीच बघितलं होतं, ते याच्यापेक्षा किती तरी शैलीदार व भव्य होतं. मसाल्याच्या दुकानामागं एक आयुर्वेदिक झाडांचं उद्यान होतं. आम्ही तिथल्या गाइड मुलीसोबत चक्कर मारली. पण एकूण प्रकार लक्षात आला. अत्यंत महागाची आयुर्वेदिक औषधं तिनं आम्हाला दाखवायला सुरुवात केली. आम्ही शेवटी आम्हाला जे मसाले घ्यायचे होते, ते घेऊनच बाहेर पडलो. रामूनं आम्हाला हॉटेलवर सोडलं. थोडं आवरून कालच्याच रेस्टॉरंटमध्ये जायचा आमचा विचार होता. पण खाली आलो तर चांगलाच पाऊस सुरू झाला होता. मग हॉटेलच्याच रेस्टॉरंटमध्ये जेवलो. रात्री बराच वेळ पावसाचा आवाज येत राहिला...
म्हैसूरमधला दुसरा दिवस असा धावपळीत संपला. तरी तिथलं प्रसिद्ध फिलोमिना चर्च बघायचं राहिलं होतं. तसं रामूला सांगताच उद्या बंगलोरकडं जाताना ते दाखवतो, असं प्रॉमिस त्यानं केलं. तिसऱ्या दिवशी म्हणजे १२ मे रोजी, गुरुवारी सकाळी आम्ही हॉटेल सोडलं आणि बाहेर पडलो. रामूनं प्रॉमिस केल्याप्रमाणं फिलोमिना चर्च दाखवलं. हे चर्च खरोखर भव्य आहे. न्यूयॉर्क येथील सेंट पॅट्रिक चर्च या जगातल्या एका सर्वांत भव्य चर्चप्रमाणे फिलोमिना चर्च बांधलं आहे. फिकट निळसर रंगात रंगवलेलं हे चर्च अत्यंत स्वच्छ आणि देखणं आहे. आम्ही आत गेलो. अगदी तळघरात जाऊन फिलोमिनाचं ‘दर्शन’ही घेतलं. तिथं अजिबात फार गर्दी नव्हती. एकूणच शांत आणि प्रसन्न वाटलं. अर्थात आम्हाला फार वेळ नव्हता, म्हणून फोटोसेशन झालं की लगेच आम्ही बाहेर पडलो. ब्रेकफास्ट हॉटेलमध्येच झाला होता. त्यामुळं आता सुसाट बंगलोरकडं निघालो. म्हैसूर सोडलं आणि पाऊस सुरू झाला. कालही आमचं साइट सीइंग झाल्यावरच पाऊस सुरू झाला होता आणि आत्ताही गाडीत बसल्यावर पाऊस लागला होता. येताना फारसं कुठं थांबलो नाही. रामनगरमध्ये मोठी हनुमानाची मूर्ती दिसली. ती येताना दिसली नव्हती. 
आम्ही बरोबर एक वाजता बंगलोरमध्ये पोचलो. अगदी शहराच्या मध्यवस्तीत एम. जी. रोडच्या जवळ मणिपाल सेंटरमध्ये आमचं हॉटेल होतं. त्या दिवशी आम्हाला लंच किंवा डिनर यापैकी एक काही तरी हॉटेलमध्ये घेता येणार होतं. आम्ही लंच करायचं ठरवलं. तिथं पाणीपुरीचा स्टॉल होता. भर दुपारच्या जेवणात आम्ही ती झकास पाणीपुरीची प्लेट हाणली. बाकी जेवण उत्तमच होतं. 

जेवल्यानंतर दुपारी विश्वेश्वरय्या इंडस्ट्रियल म्युझियम पाहायला गेलो. हे म्युझियम चांगलंच आहे. पण लहान मुलांना तिथं जास्त मजा येत असावी, असं वाटलं. शहराच्या अगदी मध्यवस्तीत हे म्युझियम आहे. बाहेर रेल्वे इंजिन व विमानाच्या प्रतिकृती होत्या. शेजारीच लाल रंगाची शासकीय संग्रहालयाची आकर्षक इमारत होती. पण ते बघण्याएवढा वेळ नव्हता. तिथून आम्ही गेलो ते थेट विधानसौध इमारतीकडं... ही भव्य इमारत पाहून डोळ्यांचं पारणं फिटलं. ‘गव्हर्न्मेंट वर्क इज गॉड्स वर्क’ असं त्या इमारतीवर लिहिलेलं बघून डोळ्यांत पाणीही आलं. या इमारतीच्या समोरच कर्नाटक उच्च न्यायालयाची इमारत आहे. संध्याकाळची वेळ होती. गार वारा सुटला होता. त्या भल्यामोठ्या फूटपाथवर रेंगाळायला छान वाटत होतं. बरेच फोटो काढून झाले. नंतर रामूनं आम्हाला कब्बन पार्कमधून चक्कर मारली. लालबाग पूर्वी एकदा पाहिली होती. त्यामुळं तिकडं गेलो नाही. संध्याकाळी लवकरच हॉटेलला परतलो. रात्री बंगलोरमध्ये स्थायिक झालेल्या मित्रासोबत डिनरचा बेत होता. ती फॅमिली आली आणि नेमका पावसाचा धिंगाणा सुरू झाला. त्यांच्या कारमध्ये बसून एके ठिकाणी गेलो. गार्डन रेस्टॉरंटचा पर्याय बादच होता. पण ते हॉटेल चांगलं, कोझी होतं. तिथं झकास जेवण व गप्पा झाल्या. तिथून निघताना मला ‘एमटीआर’ची आठवण आली. सहज जाऊन बघू या म्हणून मित्रानं तिकडं गाडी घेतली. पण ते बंद झालं होतं. त्यामुळं तिथली फेमस कॉफी घ्यायची राहून गेली. नंतर त्यानं आम्हाला हॉटेलला सोडलं.
दुसऱ्या दिवशी, म्हणजे आमच्या ट्रिपच्या शेवटच्या दिवशी सकाळी आम्ही कुठलाही कार्यक्रम ठेवला नव्हता. आम्हाला तीन वाजता एअरपोर्ट गाठायचं होतं. म्हणून सकाळी आम्ही (आधी ठरवल्याप्रमाणे) तिथली मैत्रीण मानसी होळेहुन्नूरच्या घरी गेलो. तिनं मस्त स्थानिक फ्लेवर असलेला रुचकर बेत केला होता. पोटभर जेवण व गावभर गप्पा झाल्या. तिचा मुलगा लहान असला, तरी नीलची व त्याची लगेच गट्टी जमली. अर्थात फ्लाइटची वेळ होत आल्यानं आम्हाला गप्पा आवरत्या घेणं भाग होतं. एक फोटोसेशन पार पडलं व आम्ही बंगलोरचा निरोप घेतला. रामूनं आम्हाला बरोबर अडीच वाजता एअरपोर्टला सोडलं. बंगलोरचं ट्रॅफिक गृहीत धरून आम्ही लवकर निघालो होतो. त्या मानानं फार ट्रॅफिक न लागल्यानं आम्ही लवकर पोचलो. त्या दिवशी संध्याकाळी वादळी वारे व पावसाचा अंदाज होता, म्हणूनही मला जरा चिंता होती. मात्र, तसं काही झालं नाही. छान सूर्यप्रकाश होता. फ्लाइटही वेळेत निघाली. बरोबर साडेसहाला पुण्यात लँड झालो. नेहमीप्रमाणे ‘ओला’ मिळायला मारामार झाली. अखेर मिळाली. बंगलोरहून पुण्याला यायला जेवढा वेळ लागला, तेवढाच वेळ एअरपोर्टवरून घरी जायला लागला. साडेआठला घराला पाय लागले आणि हुश्श केलं...
चार दिवसांची छोटीशी ट्रिप सुफळ संपूर्ण झाली होती. आम्हाला अगदी हवा असणारा ‘ब्रेक’ या ट्रिपनं मिळवून दिला होता. त्यामुळं आम्ही रिचार्ज होऊन पुन्हा रुटीनला जुंपून घेण्यासाठी सज्ज झालो होतो... चार दिवसांत तिथं काढलेले भरपूर फोटो मात्र कायम रिचार्ज करत राहतील हे नक्की... आणि या आठवणी ब्लॉगरूपात शब्दबद्ध झाल्यानं ही ट्रिपही कायमची मनात कोरली गेली तो फायदा वेगळाच! इति!!

(उत्तरार्ध)

---

20 May 2022

बंगलोर-म्हैसूर डायरी - १

दक्षिणेकडे स्वारी
---------------------


नीलची बारावी परीक्षा संपल्यावर आम्हाला कुठे तरी छोटीशी ट्रिप करायची होती. अखेर बंगलोर-म्हैसूरला जायचं ठरलं आणि १० ते १३ मे अशी चार दिवसांची ही ट्रिप गेल्या आठवड्यात झालीही. या ट्रिपची थोडी पार्श्वभूमी सांगायची तर करोनाचा उल्लेख अपरिहार्य आहे. नीलची दहावी संपल्यावर, अर्थात एप्रिल २०२० मध्ये परदेशात (म्हणजे लंडन व पॅरिस या दोन आवडत्या शहरांत) ट्रिप काढायचा महत्त्वांकाक्षी प्लॅन आम्ही आखला होता. टिपिकल नोकरदार, मध्यमवर्गीय माणसासाठी युरोपची सहल हे एक स्वप्न असतेच. बऱ्याचदा ती पंचवार्षिक योजनाही असते. बरीच आधीपासून तयारी वगैरे. हे सगळं करून आम्ही पुण्यातल्या एका पर्यटन संस्थेत पैसेही भरले. पुढे लॉकडाउन सुरू झाला आणि सगळंच राहिलं. आमची ही महत्त्वाकांक्षी ट्रिप अर्थात बारगळली. पैसे वाया गेले. सुदैवानं सगळे पैसे भरले नव्हते. पण जे भरले होते, तेही मध्यमवर्गीयांसाठी जास्तच होते. व्हिसा वगैरे झालेले असल्यानं त्यातलेही निम्मे पैसे वाया गेले आणि निम्म्या रकमेची क्रेडिट नोट मिळाली. ती २०२१ अखेर वापरता येणार होती. मात्र, नीलची बारावी असल्यानं आम्ही ती २०२२ च्या अखेरपर्यंत वाढवून घेतली आणि अखेर त्याची परीक्षा संपल्यावर ही ट्रिप आखली. त्यातही जनरीतीप्रमाणं मे महिन्यात सगळे उत्तरेकडे जातात, तसं आम्हीही नैनिताल, मसुरी वगैरे ठरवत होतो. मात्र, नेहमी आमच्यासोबत येणारा माझा आत्येभाऊ व त्याच्या कुटुंबाला यायला जमणार नाही, असं कळलं. मग सात-आठ दिवसांची मोठी ट्रिप कॅन्सल करून छोटी ट्रिप करावी, असं ठरलं. धनश्री पूर्वी म्हैसूरला गेली होती. बंगलोरला मीही यापूर्वी गेलो होतो. मात्र, सर्व शक्यता लक्षात घेऊन चार दिवसांत याच दोन शहरांत फिरणं सहजशक्य आहे, असं लक्षात आलं. त्यामुळं एकेका पर्यायावर फुली मारत अखेर इथं जायचं ठरवलं. संबंधित पर्यटन कंपनीनं विमान तिकिटांपासून ते हॉटेल बुकिंगपर्यंत सर्व गोष्टी व्यवस्थित करून दिल्यानं काही प्रश्न नव्हता. विमानानंच जायचं व यायचं हे (फार वेळ हाती नसल्यानं) पक्कं होतं. मग सीझनची महाग तिकिटं काढून शेवटी मंगळवारी पहाटे बंगलोरच्या फ्लाइटमध्ये पाय ठेवला. 
आमची फ्लाइट पहाटे ४.३५ वाजता होती. मला उशिरापर्यंत जागायची सवय असल्यानं मी झोपलोच नाही. पुण्यातून मध्यरात्री कॅब मिळेल, याची खातरी होती. तरीही एक पर्याय म्हणून चुलतभावाला सांगून ठेवलं. पण तशी वेळ आली नाही आणि आम्ही वेळेत म्हणजे अडीच वाजताच विमानतळावर येऊन पोचलो. सुट्ट्यांचा सीझन असल्यानं विमानतळावर गर्दी बरीच होती. पुण्याहून सर्वाधिक फ्लाइट दिल्लीला व त्यापाठोपाठ बंगलोरला असाव्यात. मला तर पूर्वी स्टेशनवरून सुटणाऱ्या पुणे-दादर एशियाड गाड्यांची आठवण आली. अगदी तितक्या फ्रिक्वेंटली नसल्या, तरी बऱ्याच फ्लाइट या दोन शहरांसाठी सुटत असतात. त्यात पुणे व बंगलोर ही दोन आयटी शहरं असल्यानं त्या क्षेत्रांतील लोकांची बरीच ये-जा असते. हे लोक लगेच ओळखू येतात. अर्थात आम्ही निघालो त्या वेळी इतर प्रवासीही भरपूर होते. पुणे-बंगलोर फ्लाइटची अधिकृत वेळ दीड तासांची असली, तरी एक तास पाच मिनिटांतच आपण बंगलोरला पोचतो. तिथला केम्पेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आता मुख्य शहरापासून ४० किलोमीटर दूर आहे. आम्ही २००६ मध्ये प्रथम बंगलोरला गेलो होतो, तेव्हा त्या, शहरातल्या जुन्या विमानतळावर उतरलो होतो. नंतर २०१३ मध्ये ऑफिसच्या एका कार्यक्रमासाठी जाणं झालं, तेव्हा हा नवा विमानतळ बघायला मिळाला होता. आत्ताचा विमानतळ अवाढव्य आहेच; शिवाय आता तिथं दुसऱ्या टर्मिनलचं कामही जोरात सुरू असलेलं दिसलं. बरोबर साडेसहाला आम्ही तिथं लँड झालो. विमानातच होतो तोवर आम्हाला न्यायला आलेल्या ड्रायव्हरचा फोन आला. (त्याच्या व्यावसायिकतेची पहिली झलक मिळाली.) एअरपोर्टवर जरा आन्हिकं उरकली आणि बाहेर येऊन आमच्या या ड्रायव्हरला फोनाफोनी करून शोधलं. रामू असं त्याचं नाव. तो मूळ म्हैसूरचाच होता. बहुतेक ट्रॅव्हल्स कार ‘टोयोटा इटियॉस’च्या आहेत. आमची कार पण तीच होती. एसी होताच. आम्ही लगेच म्हैसूरकडं निघालो. बाहेर आल्या आल्या जाणवलं ते ढगाळ हवामान. अगदी सकाळची वेळ असली, तरी भरून आल्यासारखं वातावरण होतं. हे वातावरण आम्ही परत निघेपर्यंत कायम राहिलं. उन्हाचा त्रास होईल ही उरलीसुरली शंकाही दूर झाली. (पुढचे चार दिवस या दोन्ही शहरांत २० ते ३० अंश सेल्सिअसदरम्यान तापमान होतं आणि पावसाचाही अनुभव आला...)
बंगलोर शहराला अर्थातच मोठे बायपास रस्ते आहेत. त्यामुळे म्हैसूरकडे जाताना आम्हाला अगदी शहरात जावं लागलं नाही. थोड्या अंतरावरच उजवीकडं तुमकूरकडं जाणारा रस्ता लागला. अर्थात बंगलोर शहर प्रचंड विस्तारलं असल्यानं या बायपास रोडवरही गर्दी होती. पुढं बरेच सिग्नल आणि ट्रॅफिकही लागलं. सकाळी सात-साडेसातला ते तुफान ट्रॅफिक बघून हायसं वाटलं. (पुण्यात असल्यासारखंच वाटलं अगदी... आणि हे फीलिंग पुढचे चार दिवस वेगवेगळ्या कारणांनी कायम राहणार होतं...) थोड्या वेळानं रामूनं आमच्या सांगण्यावरून एका हॉटेलला गाडी थांबविली. तिथं फार रिस्क न घेता, टिपिकल इडली-सांबार आणि चहा असा नाश्ता करून निघालो.
बंगलोर ते म्हैसूर हे अंतर साधारण १५० किलोमीटर आहे. या दोन्ही शहरांदरम्यान पुण्या-मुंबईसारखा एक्स्प्रेस-वे आहे, अशी माझी समजूत होती. फार पूर्वी तसं वाचल्याचं आठवत होतं. प्रत्यक्षात हा नेहमीचा चार-पदरी, वर्दळीचा रस्ता होता. एक्स्प्रेस-वेविषयी गुगल केलं असता, या रस्त्याचं काम सुरू आहे आणि ते ऑक्टोबर २२ पर्यंत पूर्ण होणार आहे, अशा बातम्या बघायला मिळाल्या. पुढं या रस्त्यानं जाताना अनेक ठिकाणी या एक्स्प्रेस-वेचं काम सुरू असल्याचं दिसलं. ते पूर्ण झाल्यावर या दोन शहरांमधलं अंतर दोन तासांवर येईल. सध्या किमान चार तास लागतात. मात्र, कामाची एकूण स्थिती बघता ऑक्टोबर २२ पर्यंत काय, ऑक्टोबर २३ पर्यंत तरी हे काम पूर्ण होईल की नाही, असं वाटलं. 

बंगलोर ते म्हैसूर हा रस्ता मात्र आल्हाददायक आहे. एक तर हवा ढगाळ होती. दोन्ही बाजूंनी भाताची हिरवीकच्च शेती तरारली होती. कौलारू घरं, छोटी गावं आणि बांधांवर हमखास असणारी नारळाची झाडं हे टिपिकल कोकणात किंवा गोव्यात दिसणारं दृश्य इथं सतत दिसत होतं. इथल्या फेमस ‘हळ्ळी मने’ची हॉटेलंही दिसली. (हळ्ळी- गाव, मने - घर, थोडक्यात गावातलं घर... या ब्रँडची हॉटेलं इथं बरीच लोकप्रिय आहेत. पण आम्ही काही तिथं थांबलो नाही.) पहिलं शहर लागलं ते रामनगर. हे शहर दोन गोष्टींसाठी प्रसिद्ध आहे. एक तर सिल्क आणि दुसरं म्हणजे ‘शोले’चं शूटिंग इथंच झालं. उजव्या बाजूला ते डोंगर दाखवत रामूनं आम्हाला ती सगळी स्टोरी सांगितली. त्या डोंगरांच्या परिसरातच सिप्पींचं रामगढ साकारलं होतं. आता हे एक मध्यम जिल्ह्याच्या ठिकाणासारखं शहर झालं आहे. पुढचं शहर होतं चन्नपट्टण. हे आपल्या सावंतवाडीसारखं खेळण्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. इथंही थांबण्याची इच्छा असूनही वेळ नसल्यानं थांबता आलं नाही. जाणवलेली ठळक गोष्ट म्हणजे या सर्व शहरांच्या सुरुवातीलाच त्या शहराचं वैशिष्ट्य सांगणारी मोठी कमान उभारण्यात आली आहे. उदा. वेलकम टु सिल्क सिटी रामनगर किंवा वेलकम टु टॉइज सिटी चन्नपट्टणा इ. त्यामुळं आमच्यासारख्या बाहेरच्या पर्यटकांनाही त्या शहराचं वैशिष्ट्य सहज समजत होतं.
पुढचं शहर होतं मंड्या. या गावाचं नाव फार पूर्वीपासून बातम्या भाषांतरित करताना, लोकसभा निवडणुकांच्या निकालाच्या वेळी हाताखालून गेलं होतं. प्रसिद्ध कन्नड अभिनेते अंबरीष या मतदारसंघातून उभे राहायचे. त्यामुळं सर्व देशातील ठळक लोकसभा जागांमध्ये मंड्याचा कायम उल्लेख यायचा. हा सगळा भाग आपल्या नगरसारखा साखरेचं उत्पादन घेणारा! ‘वेलकम टु शुगर सिटी मंड्या’ हा बोर्ड तिथं होता, हे सांगायला नकोच.
मंड्यानंतर आलं श्रीरंगपट्टण. टिपू सुलतानच्या राजधानीचं हे ऐतिहासिक शहर. आमच्या ‘टूर प्रोग्राम’मध्ये इथलं ‘साइट सीइंग’ होतं, त्यामुळं रामूनं इमानदारीत तिथली सगळी ठिकाणं दाखवली. पहिल्यांदा पाहिला तो टिपूचा महाल. इथं क्यूआर कोड स्कॅन करून ऑनलाइन पैसे भरून तेच गेटवर दाखवायचं अशी पद्धत होती. ते सगळे सोपस्कार करून आत गेलो. आत ताजमहाल किंवा बिवी का मकबरा इथल्यासारखं लांबलचक गार्डन कम् कॉरिडॉर होता. सकाळचे साडेअकरा वाजले होते, पण ढगाळ हवा असल्यानं चालायला काही वाटत नव्हतं. आत छोटंसं संग्रहालय होतं आणि त्यात टिपूसंबंधी सगळी माहिती होती. ती फार बारकाईनं वाचण्याएवढा वेळ नव्हता. हे संग्रहालय बघायला मुस्लिम मंडळी बहुसंख्येनं येत होती, हे सहज लक्षात येत होतं. तिथून रामूनं आम्हाला रस्त्यातूनच एक मशीद, टिपूचं मृत्यूस्थळ, ब्रिटिश जिथून हल्ला करायला आत आले ते वॉटरगेट आणि टिपूचा आणखी एक जुना पडका महाल (खरं तर तिथं आता काहीच नाही) हे सगळं कारमधूनच दाखवलं आणि रंगनाथस्वामी मंदिराकडं नेलं. 

हे श्रीरंगपट्टणचं अतिशय प्राचीन मंदिर. गोपुरं होती. आत शेषशायी विष्णूच्या अध्यक्षतेखाली तमाम देवमंडळींचं संमेलनच भरलं होतं. इथं टिपिकल ग्रामीण कर्नाटकमधलं पब्लिक दिसलं. भरघोस गजरे लेवून वावरणाऱ्या बायका, कपाळाला गंध लावणारे पुरुष असा सगळा भाविकवर्ग दिसत होता. इथंही थांबायला फार वेळ नव्हता. त्यामुळं लगेच निघालो. साधारण अर्ध्या तासात म्हैसूर दृष्टिपथात आलं...
मी फार पूर्वीपासून या शहरात यायची मनीषा बाळगून होतो. अखेर तो योग आला. मला एकूणच एके काळी राजे-महाराजांची असलेली शहरं आवडतात. बडोदा, इंदूर ही शहरं यापूर्वी बघून झाली होती... आता दक्षिणेकडचं हे पहिलं राजेशाही शहर मी बघणार होतो... म्हैसूरविषयी पुष्कळ ऐकलं होतं. मुळात कर्नाटक हेच एके काळी म्हैसूर स्टेट म्हणून ओळखलं जात होतं. महाराष्ट्रात जे स्थान पुण्याचं तेच कर्नाटकात म्हैसूरचं; इथली कन्नड भाषा ही कशी प्रमाण कन्नड म्हणून ओळखली जाते इ. इ. ऐकलं होतं. अनेक कथा-कादंबऱ्यांतून मराठी लेखकांनीही म्हैसूरचं रोमँटिक वर्णन केलेले वाचलं होतं... त्यामुळं मी या ‘चंदननगरी’कडं एका वेगळ्या ओढीनं निघालो होतो... पुढचे पूर्ण दोन दिवस म्हैसूरचं थोडंफार दर्शन घडायचं होतं...  कन्नड भाषेचा गंधही नसताना मन म्हणू लागलं...

म्हैसुरिगे स्वागता!

(पूर्वार्ध)

----

उत्तरार्ध वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा...

29 Apr 2022

एसटी लेख

‘लालपरी’ नावाची कादंबरी
--------------------------------


आपल्या सगळ्यांच्या आठवणीतले पहिलेवहिले प्रवास जिच्यामधून केले ती एसटी! आपल्या सगळ्यांच्या स्मरणरंजनाचा एक हळवा आणि फार महत्त्वाचा भाग या एसटीनं आणि तिच्यातून केलेल्या प्रवासानं व्यापला आहे, यात वाद नाही. महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ असं भारदस्त नाव असलेल्या, पण ‘एसटी’ याच सुटसुटीत आणि प्रेमाच्या नावानं सर्वांना परिचित असलेल्या या एसटीचा सुमारे सहा महिने चाललेला संप अखेर एप्रिलमध्ये संपला. या काळात रस्त्यावरून एसटी गाड्या धावत नव्हत्या, तेव्हा अगदी चुकल्याचुकल्यासारखं होत होतं. खरं तर गेल्या दहा-पंधरा वर्षांत मध्यमवर्गीयांनी स्वत:च्या चारचाकी गाड्या घेण्याइतपत ऐपत नक्कीच मिळविली. त्यामुळं माझ्यासकट या वर्गातले अनेक लोक आता एसटीनं प्रवास करतातच, असं नाही. मात्र, एसटी प्रवासाचा धागा आपल्या बहुतेकांच्या बालपणीच्या आठवणींशी घट्ट जोडला गेला आहे. त्यामुळं या काळात एसटीच्या आठवणी सतत येत राहिल्या. या एसटीविषयी लहानपणापासूनच मला अतिशय आपुलकी. याचं साधं कारण म्हणजे माझे वडील एसटीत नोकरीला होते. एवढंच काय, माझे आजोबाही एसटीतच होते. शिवाय त्यांचे चुलतभाऊ, त्यांची मुलं असे आणखी काही नातेवाइकही एसटीतच होते. त्यामुळं एसटीत भांडताना कुणी ‘एसटी काय तुझ्या बापाची आहे का?’ असं विचारलं, तर मी शांतपणे ‘हो’ असं म्हणू शकत असे. त्यानंतर भांडण संपतच असे.

माझे आजोबा शिरूर येथे डेपो मॅनेजर होते. त्यापूर्वी ते जामखेड येथे छोटी-मोठी कामं करत असत. त्यांना एक अशी नोकरी नव्हती. विम्याची एजंटगिरीही त्यांनी केली होती. एसटीची स्थापना होण्यापूर्वी आपल्याकडं गावोगावी खासगी बससेवा होत्या. त्यांना ‘सर्व्हिस मोटारी’ म्हणत. जामखेडला होशिंग मंडळी हे बडं प्रस्थ होतं. त्यांपैकी लक्ष्मण नारायण होशिंग यांची अशी खासगी बससेवा होती. ती जामखेड ते नगर अशी सेवा देत असे. (याच लक्ष्मणराव होशिंगांनी जामखेडच्या देशमुख मंडळींनी पुढाकार घेऊन स्थापन केलेल्या पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीच्या जनता हायस्कूलला जागा आणि तेव्हा, म्हणजे १९५१ मध्ये २० हजार रुपये देणगी दिली होती व तेव्हापासून आमची ही शाळा ‘ल. ना. होशिंग विद्यालय’ म्हणून ओळखली जाऊ लागली.) तर सांगायचा मुद्दा, आमचे आजोबा या होशिंगांच्या सर्व्हिस बससेवेत कामाला लागले. नंतर स्वातंत्र्यानंतर एक जून १९४८ रोजी जेव्हा एसटीची स्थापना झाली आणि पहिली एसटी बस नगर ते पुणे या मार्गावर धावली तेव्हा खासगी बससेवेतले कर्मचारीही एसटीत सामावून घेण्यात आले. अशा रीतीने आमचे आजोबा एसटीत दाखल झाले. त्यानंतर एकेक पायरी चढत ते निवृत्तीच्या वेळी शिरूर (घोडनदी) इथले डेपो मॅनेजर झाले. आजोबांचं नाव रामचंद्र होतं. त्यांना ‘रामभाऊ’ म्हणून ओळखायचे. आजोबा जगन्मित्र होते. बाळासाहेब भारदे, भा. द. खेर असे नगर जिल्ह्यातले तत्कालीन दिग्गज त्यांच्या मित्रमंडळात होते. आजोबा निवृत्त झाल्यानंतर जामखेडला आले. काही काळानंतर माझे वडीलही एसटीतच नोकरीला लागले. एसटी कर्मचाऱ्यांना पास मिळतो. त्या पासवर कुटुंबीयांना फुकट प्रवास करता येतो. अर्थात साध्या गाडीने! लहानपणी आम्ही एक तर मोठ्या आत्याकडं पुण्याला यायचो किंवा आजोळी लातूरला जायचो. दोन्ही ठिकाणी एकच तिकीट दर होता - २३ रुपये १० पैसे! (हे मी साधारण १९८२-८३ ते १९९० पर्यंतचं सांगतोय. माझ्या आठवणी साधारण १९८१ पासून, म्हणजे माझ्या वयाच्या पाच-सहाव्या वर्षापासून सुरू होतात. त्यापूर्वीचं मला फारसं आठवत नाही.) जामखेडहून नगरला नऊ रुपये दहा पैसे तिकीट होतं. नगर ते पुणे १४ रुपये. धाकट्या आत्याकडं साकरवाडीला (कोपरगाव तालुक्यातलं गाव) जाण्यासाठी आम्ही नगरला यायचो आणि तिथून दौंड-मनमाड पॅसेंजर पकडून कान्हेगाव स्टेशनला उतरायचो. या स्टेशनजवळ वारी नावाचं मोठं गाव होतं आणि पलीकडं आमच्या आत्याचं साकरवाडी. याव्यतिरिक्त नैमित्तिक लग्नकार्यादी कारणांसाठी इतर गावांना प्रवास व्हायचा.
पुण्याला जाण्यासाठी सकाळी सात वाजता जामखेड-पुणे अशी एक गाडी असे. तेव्हा बहुतेक गाड्यांना मागे दार असे. मात्र, या गाडीला पुढे दार होतं. याशिवाय जातेगाव-मुंबई अशी एक गाडी सकाळच्या वेळी असे. जामखेडचं वैशिष्ट्य म्हणजे पुण्याहून मराठवाड्याकडे जाणाऱ्या बहुतांश गाड्या नगर-जामखेड मार्गे जातात. त्यामुळं फार पूर्वीपासून पुण्याहून किंवा नगरहून जामखेडला जायला जवळपास २४ तास एसटी गाड्या उपलब्ध असायच्या. त्यामुळं रिझर्व्हेशन वगैरे भानगडीत आम्ही कधीच पडायचो नाही. त्यात वडील एसटीत असल्यानं डेपोतूनच गाडीत बसून येणं वगैरे माज असायचा. एसटी फलाटाला लागली, की एकच झुंबड करून गाडीत घुसणाऱ्या लोकांना आम्ही आधीच आत बसलेलो दिसलो, की धक्का बसायचा. त्यांच्या नजरेत ती असूया जाणवायची. आम्हाला काहीच फरक पडायचा नाही. पुढच्या आडव्या सीटवर गुडघ्यावर बसून, ड्रायव्हरच्या मागच्या जाळीतून समोर दिसणारा रस्ता पाहणं ही इतर अनेक मुलांसारखी माझीही आवड होती. आपली एसटी सर्वांत फास्ट पळते आणि आपला ड्रायव्हर सर्वांत भारी आहे, असं ठामपणे वाटायचं. जामखेड डेपोला सगळ्या गाड्या ‘टाटा’ मेकच्या असत. याउलट मराठवाड्यातल्या सगळ्या गाड्या ‘अशोक लेलँड’च्या असत आणि जरा भारदस्त दिसत. गाडीच्या समोरची जाळी कशी बसविली आहे, यावर माझ्या मते ती गाडी देखणी दिसते की नाही, हे अवलंबून असतं. त्या ‘लेलँड’च्या काही गाड्यांची समोरची काळी जाळी फारच अवाढव्य आणि जरा ओबडधोबड, मधे गॅप असलेली दिसायची. त्यामुळं ती एसटी बघितली, की नात्यातल्या काही दातांत फटी असलेल्या आत्याबाई, मावशा आठवायच्या. मी तर कित्येक गाड्यांना एकेका नातेवाइक बाईंचं नावही देऊन टाकलं होतं. ‘पुणे-गंगाखेड’ ही गाडी माझ्या मते, सर्वांत भारी होती. अतिशय स्वच्छ, देखणी आणि जोरात पळणारी अशी ही गाडी होती. आम्ही कायम जामखेड डेपोच्या गाडीनं प्रवास करत असल्यानं कधी कधी ही गंगाखेड गाडी आमच्या गाडीला मागं टाकून पुढं वेगात निघून जात असे. तेव्हा फक्त मला त्या गाडीचा राग येई. त्यातही हेवा जास्त वाटे. एखाद्या गाडीनं आपल्या गाडीला मागं टाकलं, म्हणजे त्या गाडीनं आपल्या गाडीला ‘डारलं’ असा एक (आता अनाकलनीय वाटणारा) शब्दप्रयोग आमच्या शाळासोबत्यांत प्रचलित होता. आमच्या शाळेच्या सहली जात. तेव्हा ‘प्रासंगिक करार’ करून एसटी गाड्याच आणल्या जात. या एसटीमधूनही आम्ही असाच पुढच्या सीटवर उलटे पाय ठेवून, गुडघ्यावर बसून प्रवास करत असू. जामखेड डेपोचे साळुंके ड्रायव्हर आमच्या मते जगात सर्वांत भारी ड्रायव्हर होते. त्यांनी गाडी जोरात दामटावी म्हणून आम्ही पोरं मागून ‘साळुंके ड्रायव्हर झिंदाबाद’ अशा घोषणा दात-ओठ खाऊन देत असू. आमच्या या आवेशामुळं साळुंके ड्रायव्हरनी खरोखर एखाद्या गाडीला ‘डारलं’, तर आम्हाला जग जिंकल्याचा आनंद होत असे. 

उन्हाळ्याच्या सुट्टीतला प्रवास हा एक स्वतंत्र अध्याय असे. एक तर या अत्यंत उकाड्याच्या सीझनमध्ये आपल्याकडं लग्नकार्यं का काढतात, कोण जाणे. इंग्रजांनी त्यांच्या सोयीसाठी ठेवलेली उन्हाळी सुट्टी आपण काही बदलली नाही. त्यामुळं रणरणत्या उन्हात मुलांना सुट्टी साजरी करावी लागते. पूर्वी खासगी वाहनं फारच कमी आणि जे खरोखर श्रीमंत होते त्यांच्याकडंच होती. एरवी सगळी जनता एसटीनं प्रवास करत असे. एशियाड (निमआराम) ही गाडीही १९८२ च्या आशियाई स्पर्धेनंतर आली. (अर्थात म्हणूनच त्या गाड्यांना ‘एशियाड’ हे नाव पडलं म्हणा!) त्या गाडीतून प्रवास करायला मिळणं हेही एक स्वप्न असे. एके काळी पुणे-दादर या मार्गावर या गाडीनं सम्राज्ञीसारखं राज्य केलं. आमच्याकडं काही या गाड्या फारशा येत नसत. आल्या तरी आमचा फुकटातला पास तिला चालत नसल्यानं आमची यात्रा साध्या गाडीतूनच व्हायची. कुठलीही गाडी असली, तरी प्रचंड गर्दीनं भरलेलं एसटी स्टँड, तिथले नानाविध आवाज, रसवंतिगृहांच्या घुंगरांचा आवाज, पार्सल टाकणाऱ्या हमालांच्या आरोळ्या, वडापावपासून ते आलेपाकापर्यंत नानाविध पदार्थ विकणाऱ्या विक्रेत्यांचे आवाज, ‘चौकशी’ अशी खिडकी असलेल्या केबिनभोवती असलेला लोकांचा घोळका आणि त्यांची एकत्र चाललेली कलकल, ‘संकटकाळी बाहेर पडायचा मार्ग’ असं लिहिलेल्या मागच्या खिडकीतून पोरं घुसवणाऱ्यांची गर्दी, तिथला एकुलता एक बुकस्टॉल आणि तिथं ‘मायापुरी’पासून ते ‘स्टारडस्ट’पर्यंत आणि ‘श्री’पासून ‘लोकप्रभा’पर्यंत टांगलेली मासिकं-साप्ताहिकं, त्यावरचे बच्चन-मिथुन चक्रवर्ती-जॅकी श्रॉफ-अनिल कपूर किंवा श्रीदेवी-माधुरी-जूही चावला-संगीता बिजलानी-किमी काटकर यांचे मोठमोठे ब्लोअप (त्यातले गौतम राजाध्यक्षांनी काढलेले एकाच साच्याचे फोटो नंतर ओळखू यायला लागले...) असं ते एसटी स्टँडवरचं सगळं चैतन्यशील जग होतं. मुळात हे सगळं भिरभिरत्या, उत्सुक नजरेनी न्याहाळणारं एक निरागस मन आपल्या तेव्हाच्या निरागस लहानपणात होतं, म्हणून हे सगळं आजही तितकंच ताजंतवानं आणि मन एकदम आनंदित करून टाकणारं वाटतं.
पुढं आम्ही नगरला राहायला गेल्यावर एसटीचा नियमित प्रवास घडायला लागला. माझ्या आठवणीनुसार, मी आठवीत असताना पहिल्यांदा नगर ते जामखेड असा एसटीचा प्रवास एकट्याने केला. त्यानंतर पुढं अनेक प्रवास घडले. पुण्याला आल्यानंतर नगर-पुणे एसटी प्रवास सर्वाधिक घडला. पुढं पुढं तर झोपेतही कुठलं गाव आलं, कुठलं वळण आलं हे ओळखू शकायचो. अर्थात मला प्रवासात झोप फारशी लागत नाही. पण बरेचदा ‘सकाळ’मध्ये रात्रीची ड्युटी करून शिवाजीनगर स्टँडवर यायचो. ऑफिसमधले एक-दोन सहकारीही यायचेच. मग तिथं मिसळ-चहा वगैरे व्हायचा. तेव्हा पहाटे तीन वाजता पुणे-कन्नड गाडी असायची. मी कायम या गाडीनं नगरला यायचो. पहाटे साडेपाच वाजता ती नगरला यायची. मग तिथल्या स्टँडवर जरा वेळ वाट बघून सहा किंवा सव्वासहाला निघणाऱ्या सिटीबसनं मी घरी जायचो.

त्यापूर्वी म्हणजे १९९१-९२ च्या सुमारास एसटीनं ‘प्रेस्टिज सर्व्हिस’ नावाची एक गाडी काढली होती. गोविंदराव आदिक एसटी महामंडळाचे अध्यक्ष होते, त्यांच्या कल्पनेतून ही विशेष सेवा सुरू करण्यात आली होती. अशी एक ‘प्रेस्टिज’ एसटी नगर-पुणे मार्गावरही सुरू झाली. ही बस नॉनस्टॉप पुण्याला जायची. (अर्थात रांजणगावला ती शू-ब्रेकला पाच मिनिटं थांबायची...) सकाळी साडेसहा वाजता निघणाऱ्या या एसटीच्या ड्रायव्हर व कंडक्टरला पांढरा पोशाख असायचा. याही गाडीच्या ड्रायव्हरचं नाव साळुंके असंच होतं, तर वैकर आडनावाचे कंडक्टर होते. हीच दुक्कल अनेक दिवस या गाडीवर कायम असायची. मी तेव्हा पुण्याला डिप्लोमा इंजिनीअरिंगला प्रवेश घेतला होता. नगर-पुणे अंतर फार नसल्यानं बहुतेक वीकएंडला मी नगरला यायचोच. मग सोमवारी सकाळी सहा-सव्वासहाला स्टँडवर पोचून या ‘प्रेस्टिज’ सेवेनं बरोबर सव्वानऊ किंवा ९.२० ला मी शिवाजीनगरला पोचायचो. ही गाडी कुठल्या वेळेला कुठे असेल याचं गणित आम्हा त्या गाडीनं नियमित प्रवास करणाऱ्यांना अगदी पाठ झालं होतं. आठ वाजून पाच मिनिटांनी ही गाडी बरोबर रांजणगावला थांबायची. तिथून बरोबर ५० मिनिटांत ती येरवडा गाठायची, तर सव्वानऊ ते ९.२० ला शिवाजीनगर! तिथून मी पाच ते दहा मिनिटांत पीएमटीनं जीपीपी होस्टेलवर पोचायचो आणि कँटीनला वडापाव-चहा घेऊन आरामात दहाचं लेक्चर गाठायचो. तेव्हा नगर-पुणे रस्ता चौपदरीही नव्हता. पण साळुंके भन्नाट गाडी चालवायचे. ही गाडीही ‘प्रेस्टिज सेवा’ असल्यानं अगदी स्वच्छ असायची. सुरुवातीला वैकर कंडक्टर उदबत्ती वगैरे लावायचे. गाडीत स्पीकर होते आणि साळुंकेंच्या आवडीची हिंदी गाणी लागायची. पेपरही ठेवलेले असायचे. आणि हे सगळं साध्या बसच्या दरात... ‘एमएच १२ (मधल्या सीरीजचं अक्षर आता लक्षात नाही; बहुतेक ‘बी’ असावं...) ४००७’ असा त्या गाडीचा नंबर होता आणि तीवर पांढरा पट्टा मारलेला असायचा. गोविंदराव आदिकांचा कार्यकाळ संपला आणि ‘प्रेस्टिज सेवा’ही नंतर लवकरच संपुष्टात आली. (डिप्लोमाला असताना मी या प्रवासावर ‘नगर-पुणे नॉनस्टॉप’ या शीर्षकाचा एक दोन फुलस्केप पेपर भरून लेखही लिहिला होता. सगळे लेख जपून ठेवायची सवय असूनही हा लेख माझ्याकडून कुठं तरी गहाळ झाला. त्याचं आजही वाईट वाटतं. अन्यथा तो लेखही या लेखासोबत दिला असता. असो.)
पुढं नोकरी लागली आणि एकटा प्रवास करण्याची संधी आणि प्रसंग वाढले. एकदा तर माझ्याकडं एसटीचा पास असताना, केवळ नाशिक-मुंबई रस्ता बघायचा म्हणून मी पुणे ते मुंबई हा प्रवास नाशिकमार्गे केला होता. पुण्याहून नाशिकला गेलो. तिथल्या सीबीएसवर गेल्यावर मुंबईच्या गाड्या महामार्ग बसस्थानकावरून सुटतात, अशी माहिती समजली. मग रिक्षानं त्या स्टँडवर आलो. रात्री अकराच्या सुमारास शिर्डी-दादर अशी बस मिळाली. बसला गर्दी होती. पण पुढच्या आडव्या सीटवर बसून तो प्रवास केला. तेव्हा मी २१-२२ वर्षांचा असल्यानं लहान मुलांसारखं उलटं वळून, गुडघ्यावर बसून पुढचा रस्ता बघता येत नव्हता. पण मी मान वळवून वळवून तसाच सगळा रस्ता बघितला. इतर लोक झोपले होते म्हणून बरं. मात्र, आपण नवीन काही तरी बघतोय या आनंदात मान दुखायला लागली, याचं मला काहीच नव्हतं. मध्यरात्री तीन-साडेतीनच्या सुमारास लखलखणारी भिवंडी बघितलेली आजही आठवते आहे. माझ्यासाठी हे सगळंच नवीन! टकामका बघतच बसलो. मुंबईला पहाटे पोचलो, पण तिथं मी करणार काय? मग लगेच पुण्याची एसटी पकडली आणि घरी आलो.
पुढं एकदा बहिणीचा एमपीएससीचा अर्ज नेऊन देण्याच्या निमित्ताने (पुन्हा पास होता म्हणून) एकटा नगरवरून मुंबईला गेलो. ती मुंबईला जाण्याची पहिलीच वेळ. त्यापूर्वी १९८९ मध्ये काका, चुलतबहीण व आजीसोबत वसईला आमच्या चुलतआजोबांकडं गेलो होतो. तोही प्रवास नीट लक्षात आहे. स्वारगेटवरून आम्ही ठाण्याला गेलो. (त्या एसटीवर ‘स्वारगेट-ठाणा’ असं लिहिलेलं मला अजून आठवतंय. इतकंच काय, ‘ठाणा काय; ठाणे असं नीट लिहायला काय होतं?’ असं म्हणून मी त्या पाटीला नाकही मुरडलं होतं. पण तेव्हाही पुढच्या सीटवर उलटं बसून मी आयुष्यात पहिल्यांदा खंडाळ्याचा घाट असाच डोळे विस्फारून बघितला होता. ठाण्याला गेलो. तिथलं एसटी स्टँड बघून माझा साफ अपेक्षाभंग झाला. एक मोठी शेड होती आणि मधोमध कमानीतून एसटी गाड्या आत जात होत्या. वास्तविक मोठ्या शहरांमधले बसस्टँड आणखी मोठे व भव्य असतील, असं मला वाटत होतं. पण तिथली जागेची अडचण हा मुद्दा त्या वयात माझ्या अर्थातच लक्षात आला नाही. कोकणातल्या सगळ्या एसटी स्टँडची रचनाही कशी असते, हे मला तिथं गेल्यावर कळलं. प्रचंड पावसाच्या प्रदेशात असे बसस्टँड का बांधले असतील, हे समजायला फार अवघड नव्हतं. असो. तर मूळ मुद्दा मी एकटा पहिल्यांदा मुंबईला गेलो होतो त्याचा... मी तेव्हा २१ वर्षांचा होतो आणि नगरवरून पुण्याला येऊन, गाडी बदलून मी मुंबईला गेलो होतो. सेंट्रल बसस्टँडवर उतरल्यावर मला माझगावच्या एमपीएससी भवनात जायचं होतं. (मी मुंबईच्या नकाशाचा अगदी बारकाईनं अभ्यास केला होता, तेव्हा मी सहज मुंबईत फिरू शकलो.) माझगावला गेलो. माझं काम केलं. लोकल आणि ‘बेस्ट’च्या बसमधून सगळी मुंबई फिरलो. दादरला शिवाजी मंदिरला येऊन ‘तो मी नव्हेच’चा प्रयोगही पाहिला आणि दादरवरूनच पुण्याची एसटी पकडून परत नगरला गेलो.
पुणे-मुंबई प्रवासाच्या कथाच मी जास्त ऐकल्या. आम्हाला तो प्रवास वारंवार करण्याचा योग तेव्हा फार आला नाही. खंडाळ्याचा घाट तेव्हा वारंवार जाम व्हायचा. सहा-सहा, सात-सात तास लागायचे मुंबईला पोचायला. जुना मुंबई-पुणे हायवे तेव्हा फॉर्मात होता. त्यामुळंच कामशेत, लोणावळा, खंडाळा, खोपोली या गावांना आणि तिथं मिळणाऱ्या वडापाव, भजी आदी जनरल खाद्यपदार्थांनाही दंतकथांचं माहात्म्य प्राप्त झालं होतं. नंतर एकविसाव्या शतकात एक्स्प्रेस-वे झाला आणि जुन्या हायवेची शानच गेली. त्या रस्त्याच्या दुतर्फा असलेल्या अनेक हॉटेलांचं, मोटेल्सचं, टपऱ्यांचं महत्त्व एकदमच कमी झालं. आता केवळ पन्नाशी-साठीत असलेल्या पिढीलाच त्या जुन्या प्रवासाच्या नेमक्या आठवणी असतील.
माझं आजोळ मराठवाड्यात असल्यानं सुरुवातीला म्हटलं तसं आधी लातूरला आणि नंतर औरंगाबाद जिल्ह्यातल्या कन्नड या गावी मामा नोकरीनिमित्त गेल्यानं तिकडं एसटीचा प्रवास व्हायचा. औरंगाबादचं बसस्थानक तेव्हा भव्य व सुंदर होतं. (अलीकडं ते पाहिलं तेव्हा त्याची रया गेल्यासारखी वाटली.) या भव्य बसस्थानकाच्या दोन्ही बाजूंना फलाट होते. वेरुळ-अजिंठ्यामुळं परदेशी प्रवासीही तिथं कायम दिसायचे. हे प्रवासीही आपल्यासोबतच साध्या बसनं प्रवास करायचे. कन्नडला जातानाच वेरूळ लागत असल्यानं आमच्या बसमध्ये कायम एक-दोन गोरे प्रवासी असायचेच. आम्ही कुतूहलानं त्यांच्याकडं (आणि ते आमच्याकडं) बघत असायचे. (यावरून एक आठवलं. जामखेडला डॉ. आरोळ्यांच्या ग्रामीण आरोग्य प्रकल्पात जगभरातून लोक येत असत. तेव्हा जामखेडच्या बसस्टँडवर त्यातल्या त्यात इंग्रजी समजू शकणारे, बोलू शकणारे माझे वडीलच होते. त्यात वडिलांनाही या लोकांना मार्गदर्शन करायची हौस. मग ते या लोकांचे स्वयंघोषित ‘गाइड’ व्हायचे... असो.) जामखेडच्या जुन्या बसस्टँडबाबतच्या आठवणी अशा रँडमली येत जातात. ‘सामना’ या प्रसिद्ध मराठी चित्रपटाचं बरंचसं शूटिंग जामखेडला झालेलं आहे. याचं कारण निर्माते रामदास फुटाणे हेही जामखेडचेच! तर या सिनेमात अगदी सुरुवातीला एसटी बसचा एक प्रसंग आहे. त्यात मद्यपान केलेल्या डॉ. लागूंना कंडक्टर खाली उतरवतो आणि नंतर डॉ. लागू एका टपरीवजा हॉटेलात बसतात, असे दृश्य आहे. या दृश्यातले कंडक्टर म्हणजे माझ्या वडिलांचे तेव्हाचे बॉस श्री. वारे हे आहेत. यातलं हॉटेल म्हणजे तेव्हाच्या बसस्टँडसमोरचं हॉटेल. तिथं फडका मारणाऱ्या व नंतर लागूंना धक्का मारून हाकलणाऱ्या पोऱ्याचं काम नंदू पोळ यांनी केलं होतं. या जामखेडच्या जुन्या बसस्टँडसमोर एक टुरिंग टॉकीज होती. आम्ही कधी-मधी तिथं सिनेमा बघायचा जायचो. एसटी साहेबांची फॅमिली म्हणून आम्हाला तिथं स्पेशल ट्रीटमेंट असायची. अगदी मागं खास बाकं वगैरे टाकून आम्हाला तिथं बसवायचे. मला मात्र समोर जनतेसोबत वाळूत बसूनच सिनेमा बघायला आवडायचं, तो भाग वेगळा.
एसटीनं लातूरचा प्रवास हा बराच मोठा, म्हणजे पाच तासांचा असायचा. तेव्हा नाशिक-लातूर व लातूर-नाशिक या दोन्ही एसट्या जामखेडला क्रॉस व्हायच्या. जामखेड, पाटोदा, मांजरसुंबा, केज, नेकनूर, अंबाजोगाई व लातूर असे या बसचे थांबे असायचे. मांजरसुंब्याला दोन हायवे एकत्र येत असल्यानं तिथं गाड्या बराच वेळ थांबायच्या. जामखेड सोडलं, की मोह्याचा घाट लागतो. बालाघाट डोंगररांगांतला हा घाट ओलांडून वर आलं, की जामखेडची हद्द संपते व मराठवाड्याची हद्द सुरू होते. तो प्रदेश थोडा वेगळा भासायचा. माणसांचे पेहराव, त्यांची बोली बदलायची. अंबाजोगाई आणि लातूरमध्ये सायकलरिक्षा असायच्या. या सायकलरिक्षा इकडे (प. महाराष्ट्रात) कुठं बघायला मिळायच्या नाहीत. लातूरला शिवाजी पुतळ्याजवळ एसटी थांबायची. तिथं उतरून आम्ही आमच्या मामाच्या घरी सायकलरिक्षा करून जायचो. मला तेव्हाही ती रिक्षा ओढणाऱ्या माणसाकडे बघून कणव यायची. पुढं आम्ही त्या रिक्षा वापरणं बंद केलं आणि ‘ऑटो’तून जायला सुरुवात केली. (इकडे सायकलरिक्षा नसल्यानं आम्ही ऑटोरिक्षाला फक्त रिक्षाच म्हणायचो. आमचा मामा व तिकडचे लोक मात्र ‘ऑटो’तून आलात का, असं विचारायचे. तिकडं सायकलरिक्षा पण असल्यानं ते असं म्हणत असायचे हे नंतर लक्षात आलं.) 

पुलंची ‘म्हैस’ची कॅसेट लहानपणी ऐकून पाठ झाली होती. त्यातल्या एसटीची वर्णनं वाचून कोकणातून कधी एसटीनं प्रवास करता यावा, असं फार वाटायचं. लहानपणी वर उल्लेख केलेला एक वसईचा प्रवास सोडला, तर तो योग बराच नंतर आला. एकदा कोकणात गुहागर येथे एका मराठी चित्रपटाचं शूटिंग होतं. ते बघायला मित्र अभिजित पेंढारकर व मी स्वारगेटवरून गुहागरला गेलो होतो. कुंभार्ली घाटातून चिपळूण मार्गे गुहागरला पोचायला सात-आठ तास लागले. तो प्रवास मी कधीही विसरणार नाही. नंतर अलिबाग, रत्नागिरी अशा ठिकाणीही एसटीनं जाण्याचा योग आला. कोकणात एसटीला ‘जीवनवाहिनी’ का म्हणतात, हे तिथं प्रवास केल्यावरच कळतं. कोकण रेल्वे आत्ता झाली; त्यापूर्वी कोकणातल्या सर्व वाहतुकीचा भार कित्येक वर्षं एसटीच उचलत आली आहे. कोकणातल्या घाटांतून, घाट उतरल्यावर छोट्या वळणदार रस्त्यांतून, नारळी-पोफळीच्या बनांतून अगदी लहानशा गावापर्यंत जाणारी एसटी म्हणजे तिथल्या जनतेसाठी फार मोठा आधार आहे, यात वादच नाही.
सुमारे २५ वर्षांपूर्वी विदर्भात केलेल्या पहिल्या एसटी प्रवासाच्या आठवणी आहेत. सगळ्यांत पहिल्यांदा मी एसटीनं शेगावला गेलो होतो. आई व बहीण सोबत होत्या. (अर्थात पासवर!) औरंगाबादच्या पुढचा भाग मी तोवर पाहिलाच नव्हता. त्यामुळं मी मुद्दाम समोरचा रस्ता शक्य होईल तेव्हा पाहत होतो. बदलता भूप्रदेश लगेच लक्षात येतो आपल्याला! वेगळी झाडं दिसायला लागतात. अगदी दगडही वेगळ्या प्रकारचे दिसतात. सलग हिरवीगार शेती अशी कुठं दिसतच नव्हती. देऊळगावराजा वगैरे गावं मधे लागली. तिकडच्या लोकांचे पेहरावही थोडे वेगळे होते. भाषा तर वेगळी जाणवतच होती. मला हे सगळं बघताना मजा येत होती. या सगळ्यांत एक समान गोष्ट होती ती म्हणजे एसटी! ती सगळीकडं तशीच, लाल-पिवळ्या पट्ट्यांची होती. आपल्या सगळ्या राज्याला जोडणारा हा एक धागा आहे, असं वाटून गेलं. पुढं काही वर्षांनी माझा मित्र संतोष देशपांडे व मी, आम्हाला ‘सकाळ’मध्ये पहिला एलटीए मिळताच, नागपूर, चंद्रपूर, गडचिरोली फिरायला गेलो. डॉ. अभय बंगांचं ‘शोधग्राम’ व डॉ. प्रकाश आमटे यांचा हेमलकसा येथील ‘लोकबिरादरी प्रकल्प’ पाहण्याची फार इच्छा होती. आम्ही पुण्याहून नागपूरला खासगी गाडीनं गेलो. मात्र, नागपुरातून गडचिरोलीला एसटीनंच गेलो. ‘नागपूर-गडचिरोली’ अशी पाटी बघणं हेही आमच्यासाठी नवीनच होतं. (रत्नागिरी-औरंगाबाद, अलिबाग-औरंगाबाद, पंढरपूर-शेगाव अशा काही लाँग रूटच्या गाड्या पूर्वी बघितल्या होत्या.) तो प्रवासही सुंदर होता. हाही भूप्रदेश वेगळा होता. इथं घनदाट जंगल होतं. वस्ती तुरळक होती. आमची ती ट्रिप छानच झाली. येताना आम्ही कुठलंही रिझर्वेशन वगैरे केलं नव्हतं. ताडोबा अभयारण्य बघून आम्ही चंद्रपूरच्या बसस्टँडवर आलो. सकाळची वेळ होती. जी एसटी मिळेल ती पकडून पश्चिम दिशेला कूच करायचं असं आम्ही ठरवलं होतं. आम्हाला त्या दिवशी सकाळी राजुरा-परळी वैजनाथ अशी बस तिथं उभी असलेली दिसली. बाकी सर्व एसटी गाड्या आजूबाजूच्या छोट्या गावांना जाणाऱ्या होत्या. वास्तविक परळी पुण्याहून खूप दूर; पण तेव्हा आम्हाला ते ‘आपल्या बाजूचं’ वाटलं. (सापेक्षतावाद तो हाच... आपण कुठं उभे आहोत, यावरच बरंचसं अवलंबून असतं.) आम्ही लगेच त्या एसटीत चढलो हे सांगायला नकोच. यवतमाळ, पुसद, दारव्हा, हिंगोली अशी गावं बघत बघत आम्ही संध्याकाळी सात-साडेसातला परभणीला आलो. आम्ही परभणीचंच तिकीट काढलं होतं. तिथं उतरलो. आमचे ‘सकाळ’चे बातमीदार संतोष धारासूरकर यांना फोन केला. त्यांनी आम्हाला मस्त जेवायला घातलं. रात्री तिथूनच नांदेड-औरंगाबाद एसटी पकडली आणि औरंगाबादला रात्री दोन वाजता पोचलो. तिथं लगेच अमरावती-पुणे एसटी मिळाली. त्या एसटीनं पहाटे नगरला पोचलो आणि घरी गेलो. अशा रीतीनं सकाळी साडेनऊला चंद्रपुरात सुरू झालेला प्रवास जवळपास २०-२१ तासांनी नगरला संपला.
एसटी आहे या भरवशावर तेव्हा हे सगळे प्रवास केले. आईच्या कुशीच्या उबेत जेवढं सुरक्षित वाटतं, तेवढंच एसटीच्या सीटवर बसल्यावर सुरक्षित वाटतं. खासगी बसनं प्रवास करताना कायम मनात एक धाकधूक असते. एसटीत ती कधीही नसते. राज्यातल्या अनेक बायाबापड्या, पोरीबाळी तेव्हा एसटीनंच निर्धोक प्रवास करायच्या. कंडक्टरच्या भरवशावर लहान लहान मुलांनाही लोक दुसऱ्या गावाला पाठवायचे. अमुक तमुक उतरवून घ्यायला येणार आहे, त्याच्याकडं द्या, एवढा निरोप पुरेसा असायचा. एसटीनं आलेल्या घरच्या डब्यामुळं अनेकांचं शहरातलं एकाकी जगणं सुसह्य झालंय. फ्री पासमुळं अनेक मुलींची शिक्षणं झालीयत. 
म्हणूनच म्हटलं, लाल परी ही खरोखर कादंबरी आहे. प्रत्येक प्रवाशाची आपली आपली अशी खास कादंबरी! या कादंबरीची पानं कधीही जुनी होणार नाहीत की त्यावरची अक्षरं पुसली जाणार नाहीत - जोवर आपल्या हृदयाची आणि एसटीच्या इंजिनाची धडधड सुरू आहे तोपर्यंत!

---

1 Apr 2022

‘मी वसंतराव’विषयी...

कलंदराचे कैवल्यगान...
----------------------------


पं. वसंतराव देशपांडे यांना मराठी रसिक ओळखतात ते एक अवलिया, कलंदर शास्त्रीय गायक म्हणून! शास्त्रीय गायनासोबतच नाट्यसंगीतात, अभिनयातही त्यांनी नवे मानदंड प्रस्थापित केले. वसंतरावांच्या या यशामागे वसंत बाळकृष्ण देशपांडे नावाच्या एका सामान्य वाटणाऱ्या माणसाचा संघर्षपूर्ण इतिहास आहे, तो मात्र आपल्याला फारसा माहिती नसतो. काळ निघून जातो. अशी उत्तुंग माणसं देहानं आपल्यातून निघून जातात. मागे राहतो तो त्यांचा अद्वितीय वारसा... त्या वारशाकडं नवी पिढी थक्क होऊन पाहत असतानाच त्या व्यक्तीची संघर्षगाथा त्यांना पाहायला मिळाली तर? ‘मी वसंतराव’ हा निपुण धर्माधिकारी दिग्दर्शित चित्रपट नेमकं हेच साधतो. मराठी रसिकांनी अतोनात प्रेम केलेल्या वसंतरावांचं ते ‘वसंतराव’ होण्यापूर्वीचं कष्टमय जीवन आपल्याला सविस्तर, संवेदनशीलतेनं आणि सहृदयतेनं उलगडून दाखवतो. हा प्रवास प्रेक्षक म्हणून आपल्यासाठीही सोपा नसतो. एका हाडाच्या कलावंताची होणारी तडफड बघताना अनेकदा मनात कालवाकालव होते, कित्येकदा आवंढे गिळले जातात, अनेकदा अश्रू ओघळतात... अज्ञानाचा अंधार फार मोठा असतो. रसिक म्हणून आपल्या मनातला हा घनघोर अंधार ‘मी वसंतराव’ एखादी ज्योत होऊन उजळवतो. वसंतरावांच्या अनवट आणि अफाट गायकीसारखाच आपल्या मनात रुंजी घालतो आणि मनोमन त्या महान कलावंताला नमन करायला भाग पाडतो...
कलाकाराला आपल्यातल्या कलेची जाणीव होणं आणि त्यानंतर त्या लख्ख उजळलेल्या वाटेनं त्याचं ते बेभान होऊन दौडत निघणं हा प्रवास निपुणनं त्यातल्या सर्व नाट्यमय शक्यता लक्षात घेऊन अतिशय सुरेख आणि सुरेल चितारला आहे. एका अर्थानं वसंतराव हे बंडखोर कलावंत होते. मा. दीनानाथांच्या गायकीचा त्यांच्यावर विलक्षण प्रभाव असला, तरी ‘तू स्वत:ची वाट शोध, माझी नक्कल करू नकोस’ हा त्यांनीच केलेला उपदेश वसंतरावांनी आयुष्यभर पाळला. त्यातून त्यांची वेगळी अशी खास ‘देशपांडे घराण्या’ची गायकी जन्माला आली. असं गाणं ऐकण्याची तेव्हाच्या रसिकांना आणि संगीत समीक्षकांनाही सवय नव्हती. परंपरेनं आलेलं चौकटबद्ध गाणं हेच खरं गाणं असं त्यांचं ठाम मत होतं. त्यात वसंतरावांचं निम्मं आयुष्य कुटुंबाच्या जबाबदाऱ्या पेलण्यात एखाद्या सर्वसामान्य गृहस्थाप्रमाणे गेलं. त्यांच्यातला वेगळा गायक हेरला तो त्यांचे जीवलग मित्र पु. ल. देशपांडे यांनी! मा. दीनानाथांपासून ते लाहोरमध्ये भेटलेल्या उस्तादांपर्यंत आणि बेगम अख्तर यांच्यापासून ते वसंतरावांच्या आई व मामांपर्यंत निवडक लोकांनीही त्यांच्यातला हा ‘वेगळा’ कलावंत ओळखला होता. मात्र, स्वत: वसंतरावांना आपल्यामधल्या या असामान्य गायकाची ओळख पटेपर्यंत बराच काळ गेला. त्यांचा हा सर्व संघर्ष पाहताना आपण अनेक बाबतींत लाक्षणिक अर्थानं या संघर्षाची तुलना आपल्या स्वत:च्या आयुष्याशी करू शकतो. अनेकदा आपल्याला आपल्या क्षमतांची जाण नसते. कौटुंबिक, व्यावहारिक अडचणींचे डोंगर समोर उभे असतात. वाट सापडत नाही. जीवाची नुसती तडफड होते. कस्तुरीमृगाप्रमाणेच ही अवस्था असते. तो सुगंध आपल्याच नाभीत आहे, हे जसं कस्तुरीमृगाला ठाऊक नसतं, तद्वतच आपल्यातले असामान्य गुण आपल्याला अनेकदा कळत नाहीत. वसंतराव एका अर्थाने भाग्यवान, की त्यांना पुलंसारखा जीवलग मित्र लाभला. या चित्रपटातला हा मैत्रीचा ट्रॅक अनेक अर्थांनी खूप लोभस आणि सुंदर झाला आहे.
तब्बल तीन तासांचा हा सिनेमा तयार करताना निपुणनं वसंतरावांचा हा सर्व प्रवास अगदी तब्येतीत दाखवला आहे. अगदी लहानपणापासून विशिष्ट तऱ्हेनं वाट्याला आलेला संघर्ष, मानी आईसोबत नागपुरात एकटं राहणं, त्यानंतर मामामुळं थेट लाहोरला केलेली भटकंती आणि गाण्याचा शोध, नंतर पुण्यात आल्यावर ब्रिटिशकालीन मिलिटरी अकौंट्समध्ये केलेली नोकरी, लग्न-संसार, मुलं-बाळं, नंतर ‘नेफा’त झालेली बदली, तिकडे वेगळ्याच प्रांतात होणारी घुसमट, मग अख्तरीबाई आणि पुलंच्या प्रयत्नांनी पुन्हा पुण्यात येऊन पूर्णपणे गाणं करण्याचा निर्णय, पुण्यातल्या संगीत समीक्षकांशी उडालेला खटका, स्वतंत्र मैफली मिळण्याची मारामार अशा अडचणींतून वसंतरावांचं आयुष्य जात असतानाच मग ‘कट्यार काळजात घुसली’च्या रूपानं त्यांच्या कारकिर्दीला मिळालेली मोठी कलाटणी आणि त्यातून त्यांची उत्तुंग गायकी सर्व रसिकांसमोर प्रस्थापित होऊन त्यांना मिळालेली लोकमान्यता व राजमान्यता हा सर्व प्रवास निपुणनं अतिशय मेहनतीनं, बारीकसारीक गोष्टींच्या तपशिलाकडे लक्ष देऊन विलक्षण प्रत्ययकारक रंगविला आहे.
वसंतरावांवरील सिनेमा म्हटल्यावर वसंतरावांची मुख्य भूमिका त्यात कोण करणार, हा महत्त्वाचा प्रश्न होता. आजोबांची गायकी आत्मसात केल्यानंतर वसंतरावांचा नातू राहुल देशपांडे यानेच ही भूमिकाही करावी, असे दिग्दर्शकाला वाटले असल्यास नवल नाही. राहुलनेही या भूमिकेचे सोने केले आहे. एका अर्थाने त्याच्या रक्तातच ही भूमिका होती. अर्थात त्यामुळेच ती साकारणं अवघडही होतं. याचं कारण त्याला त्यासाठी आपल्यातून आजोबांना बाहेर काढून, समोरून त्यांच्याकडं बघावं लागलं असणार. कुठल्याही कलावंतासाठी यापेक्षा कठीण आव्हान दुसरं नसेल. वसंतरावांचं व्यक्तिमत्त्व प्रत्यक्ष बघितलेली अनेक मंडळी आजही हयात आहेत. वसंतरावांचे बरेचसे व्हिडिओही उपलब्ध आहेत. त्यांचं लोभस रूप, काहीसं सानुनासिक आणि वैदर्भीय हेलातलं बोलणं हे सगळं ज्ञात आहे. असं असताना परकायाप्रवेश करून ही भूमिका साकारणं, अगदी त्यांचा नातू असला तरी, फारच अवघड! मात्र, राहुलनं हे शिवधनुष्य लीलया पेललं आहे. मध्यमवयीन वसंतरावांची भूमिका त्यानं फारच उत्तम आणि तन्मयतेनं केली आहे. (अगदी लहान वसंताची भूमिका आरुष नंद व थोड्या मोठ्या वसंताची भूमिका गंधार जोशी यांनी केली आहे.) वसंतरावांच्या आईच्या भूमिकेत अनिता दाते चपखल बसल्या आहेत. या भूमिकेचा ठसका काही औरच आहे. एक करारी, स्वाभिमानी स्त्री ते ‘आम्हाला एक वेळ विसर, पण गाणं सोडू नकोस’ असं मुलाला सांगणारी आई हा सर्व प्रवास अनिता दाते यांनी फारच उत्तम सादर केला आहे. 

या सर्व सिनेमात अगदी छाप पाडून जातो तो पुलंची भूमिका साकारणारा पुष्कराज चिरपुटकर. वास्तविक अतुल परचुरेपासून ते सागर देशमुखपर्यंत अनेकांनी पडद्यावर पु. ल. साकारले आहेत. पण दर वेळी नवा कलाकार पु. लं.च्या भूमिकेत बघायचा म्हणजे आधी पोटात गोळाच येतो. पुष्कराजनं मात्र सुखद अपेक्षाभंग केला आहे. वसंतरावांच्या जीवनात पुलंसारख्या जीवलग दोस्ताचं स्थान अत्यंत महत्त्वाचं होतं. त्यामुळंच ही भूमिकाही बऱ्याच मोठ्या लांबीची आणि महत्त्वाची होती. पुलंचं व्यक्तिमत्त्व रेखाटताना ते क्वचित कॅरिकेचरकडं झुकतं की काय, अशी सारखी भीती वाटत राहते. मात्र, पुष्कराजनं तो तोल व्यवस्थित सांभाळला आहे. महाराष्ट्राचं लाडकं व्यक्तिमत्त्व, मोठे लेखक पु. ल. देशपांडे यापेक्षा ‘वशाचा दोस्त भाई’ हा त्यातला रंग महत्त्वाचा होता आणि तो सूर नेमका पकडल्यानं पुष्कराज बाजी मारून गेलाय. वसंतरावांच्या आईचे व पुलंचे यातले चुरचुरीत संवाद अनेकदा हशा व टाळ्या मिळवतात व या सर्व सिनेमातला तो एक अतिशय सुखद रिलीफ आहे.
मा. दीनानाथांच्या छोट्याशा भूमिकेचे आव्हान अमेय वाघने समर्थपणे पेलले आहे. भूमिकेची लांबी कमी असली, तरी चित्रपटातील कथानकाच्या दृष्टीने ही भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. दीनानाथांचा आब राखून अमेयनं ही भूमिका वठविली आहे. इतर महत्त्वाच्या भूमिकांमध्ये शंकरराव सप्रे या वसंतरावांच्या गुरूंच्या भूमिकेत सारंग साठ्ये आणि वसंतरावांच्या मामाच्या भूमिकेत आलोक राजवाडे यांनी आपापल्या भूमिकांना योग्य न्याय दिला आहे. लाहोरमधील उस्तादांच्या भूमिकेत कुमुद मिश्रा, तर बेगम अख्तर यांच्या भूमिकेत दुर्गा जसराज यांनी जान आणली आहे. वसंतरावांच्या पत्नीची भूमिका कौमुदी वालोकर हिने चांगली केली आहे.
चित्रपटाचं संगीत राहुलचंच आहे. हा संपूर्ण चित्रपट म्हणजे संगीताची मेजवानी आहे. तो तसा असणं स्वाभाविकच. दीनानाथांच्या गायकीपासून ते वसंतरावांच्या स्वतंत्र गायकीपर्यंत अनेकविध गायनप्रकार यात आले आहेत. चित्रपटात लहान-मोठी अशी तब्बल २२ गाणी असून, ती राहुलसह आनंद भाटे, पं. विजय कोपरकर, उस्ताद राशीद खाँ, श्रेया घोषाल, सौरभ काडगावकर, जिग्नेश वझे, ऊर्मिला धनगर, प्रियांका बर्वे, हिमानी कपूर आदी प्रसिद्ध गायकांनी गायिली आहेत. यातलं वैभव जोशींनी लिहिलेलं ‘ललना...’ हे गाणं आत्ताच सुपरहिट झालं आहे. या गाण्याचं टेकिंगही जमून आलं आहे. यात ‘कट्यार’चीही गाणी अर्थातच आहेत. याशिवाय ‘राम राम राम राम...’ ही श्रेया घोषाल व राहुल देशपांडेनं गायलेली अंगाईही अप्रतिम असून, बराच काळ डोक्यात रेंगाळते. 
‘पुनव रातीचा’ अशी एक लावणीही यात असून, ती ज्या प्रसंगात येते तो सर्व प्रसंग मुळातूनच पाहण्यासारखा आहे. या प्रसंगाच्या चपखल योजनेतून निपुणचं दिग्दर्शकीय कौशल्य दिसतं. हा संपूर्ण चित्रपट म्हणजे एक ‘म्युझिकल ट्रीट आहे’, यात वाद नाही.
वसंतरावांचा हा सर्व प्रवास १९८३ मधील पुण्यातील त्यांच्या एका मैफलीपासून सुरू होतो. तिथं झाकीरचं तबलावादन सुरू असताना वसंतरावांना भेटायला एक व्यक्ती येते. त्या व्यक्तीशी संभाषण सुरू होतं आणि ‘फ्लॅशबॅक’मधून वसंतरावांचा सर्व प्रवास उलगडत जातो. ही व्यक्ती कोण, हेही प्रत्यक्ष पडद्यावरच पाहणं इष्ट.
वसंतरावांसारखे दिग्गज कलावंत म्हणजे आपल्या समाजाची अमूल्य संपत्ती असते. ही संपत्ती जतन करायची असते. अशा व्यक्तिश्रेष्ठांच्या गोष्टी पुढील पिढीला सांगायच्या असतात. महाराष्ट्राचं सुदैव हे, की या समृद्ध भूमीत अशी अनेक व्यक्तिमत्त्वं जन्माला आली आणि त्यांच्या गोष्टी पुढल्या पिढीला सांगण्यासाठी निपुणसारखी ‘गोष्टीनिपुण’ पिढीही इथंच जन्माला आली.
या महाराष्ट्रभूमीत जन्म घेतल्याचं, मराठीसारखी मातृभाषा लाभल्याचं भाग्य मिरवावं अशा गोष्टींपैकी एक म्हणजे वसंतरावांचं गाणं... ते गाणाऱ्या कंठामागचा कठोर संघर्ष आणि त्यांची गाण्यावरची अविचल निष्ठा दाखविणारी ‘मी वसंतराव’सारखी कलाकृती म्हणून पाहायलाच हवी.

---

दर्जा - साडेचार स्टार

---

20 Mar 2022

‘काश्मीर फाइल्स’विषयी...

विच्छिन्न करणारा अनुभव...
---------------------------------


‘काश्मीर फाइल्स’ अखेर आज - २० मार्च रोजी - बघितला. डोकं सुन्न होऊन गेलं. एखाद्याच्या डोक्यावर बंदूक ठेवून त्याच्या मेंदूच्या ठिकऱ्या उडवता येतात, तसंच अशी एखादी कलाकृती दाखवून एखाद्याच्या मेंदूतही ठिकऱ्या उत्पन्न करता येतात. ‘काश्मीर फाइल्स’ हा तशा प्रकारचा सिनेमा आहे. प्रेक्षकाच्या डोक्याला वेगळ्या प्रकारे शॉट लावण्यात हा सिनेमा यशस्वी होतो. जनरली, कुठलाही सिनेमा बघण्यापूर्वी मी त्याविषयी काही वाचत किंवा ऐकत नाही. त्यामुळं पूर्वग्रहविरहित नजरेनं सिनेमा बघायला मदत होते. ‘काश्मीर फाइल्स’विषयी मात्र ठरवूनही काही कानावर न पडणं किंवा एकदमच अलिप्त राहणं शक्य नव्हतं एवढं त्याविषयी सर्वत्र लिहिलं जात होतं, बोललं जात होतं. तरीही माझ्या नेहमीच्या पद्धतीने जास्तीत जास्त तटस्थ राहून सिनेमा अनुभवण्याचा प्रयत्न केला. कुठल्याही संवेदनशील माणसाचं काळीज हलून जाईल, असे अनेक प्रसंग या सिनेमात आहेत. काश्मीरमध्ये १९९० च्या १९ जानेवारी रोजी जे काही झालं, त्याचं प्रत्ययकारी चित्रण या सिनेमात दिग्दर्शक विवेक अग्निहोत्रीनं केलंय. ते बघताना अंतर्बाह्य हादरून जायला होतं. आपल्याच देशात असं काही घडलं आहे आणि आपल्याला याबद्दल फार काही माहिती नाही, यामुळं एकाच वेळी शरम, अपराधगंड, चीड, संताप, उद्वेग आदी भावना मनात येऊन गेल्या.
एक सांगायला पाहिजे. मी स्वत: त्या वेळी १४-१५ वर्षांचा होतो. रोजचं वृत्तपत्र नेमानं वाचत होतो. तरी मला १९९० मध्ये काश्मीरमध्ये असं काही भयानक घडलंय याबद्दल तेव्हा तरी कुठं माध्यमात वाचल्याचं फारसं आठवत नाही. काश्मीरविषयीच्या बातम्या येत होत्या. मात्र, विशेषत: पंडितांबाबत जे काही घडलं, त्यावर फारसं कुठं काही आल्याचं किंवा कुणी काही बोलल्याचं मला तरी आठवत नाही. (हा माझा स्मरणदोषही असू शकतो.) यानंतर एकदम १६ वर्षांनी, म्हणजे २००६ मध्ये मी ‘इफ्फी’त अशोक पंडित यांनी दिग्दर्शित केलेली एक डॉक्युमेंटरी बघितली होती. त्या वेळी पंडित स्वत: तिथं आले होते आणि प्रेक्षकांशी बोलले होते. ती डॉक्युमेंटरी बघून पंडितांच्या प्रश्नाविषयी पहिल्यांदा नीट व सविस्तर कळलं होतं. पंडितांचं एकूण बोलणं, चीड, उद्वेग हा सगळा तेव्हा तरी मला ‘अरण्यरुदन’च वाटला होता. त्यानंतरही १६ वर्षं गेली आणि आता मूळ घटनेला ३२ वर्षं होऊन गेल्यानंतर हा सिनेमा आला आहे. त्याविषयीच्या कुठल्याही चांगल्या-वाईट प्रचाराला बळी न पडता, प्रत्येकानं तो स्वत: बघून काय ते मत ठरवलं पाहिजे. (या सिनेमाच्या नॅरेटिव्हला प्रतिवाद करणाराही सिनेमा कदाचित भविष्यात कुणी करील, तेव्हा तोही आवर्जून पाहिला पाहिजे.)

Spoiler alert

सिनेमात आपल्याला नक्की काय दाखवायचं आहे, याबाबत दिग्दर्शकाच्या मनात कुठलीही शंका नाही. त्यामुळं त्यानं घडलेल्या घटनांची एक कथामालिका गुंफून ती नाट्यमय रूपात आपल्यासमोर सादर केली आहे. पुष्करनाथ पंडित (अनुपम खेर) यांच्या घरात झालेल्या भयंकर घटनेच्या अनुषंगाने ही सर्व कथा आपल्यासमोर फ्लॅशबॅकने उलगडत जाते. कृष्णा (दर्शनकुमार) हा पुष्करनाथ यांचा नातू. तो १९९० ची घटना घडली तेव्हा अगदीच लहान असतो. पुष्करनाथ यांचे एके काळचे मित्र व सहकारी त्याला काश्मीरविषयी आणि त्याच्या कुटुंबाविषयी खरं काय घडलंय ते सांगतात. तोवर कृष्णा दिल्लीतील एएनयू (थोडक्यात जेएनयू) विद्यापीठातील प्रा. राधिका मेनन (पल्लवी जोशी) यांच्या संपर्कात आलेला असतो. त्या त्याला विद्यापीठाची निवडणूक लढवायला सांगतात. ‘काश्मीर हा मुळी भारताचा भागच नाही’ यावर मेननबाईंचा ठाम विश्वास असतो. काश्मीरमध्ये पंडितांचं सगळं शिरकाण घडवून आणणारा मास्टरमाइंड फारुक बिट्टा (चिन्मय मांडलेकर) (हे पात्र सरळच जेकेएलएफचा म्होरक्या यासीन मलिकवरून घेतलेलं दिसतं, असं मला वाटलं; पण ते बिट्टा कराटे नावाच्या दहशतवाद्यावरून बेतलं आहे, अशी माहिती समजली...) याच्याशीही मेननबाईंचं संधान आहे. कथानकाच्या ओघात मेननबाईंच्या रूपानं दिल्लीतील एका विशिष्ट वर्तुळाची आणि बिट्टाच्या रूपानं काश्मिरातील फुटिरतावाद्यांची अशा दोन्ही बाजू दिग्दर्शक व्यवस्थित फुटेज देऊन दाखवतो. (उलट कधी कधी जरा जास्तच फुटेज दिलंय असंही वाटून जातं.) 
या सर्व घटनाक्रमात काश्मिरी पंडितांची व्यथा सर्वांत ठळकपणे प्रेक्षकांच्या नजरेत यावी, याची काळजी मात्र दिग्दर्शकानं व्यवस्थित घेतली आहे. अगदी सुरुवातीच्या क्रिकेटच्या प्रसंगापासून काश्मीरमधील भयावह परिस्थितीची जाणीव आपल्याला करून दिली जाते. पुढं काय होणार, याची कल्पना असूनही प्रत्येक वेळी त्या घटनेची तीव्रता किंवा तिचा आघात आपल्या मनावर होईल, अशा पद्धतीनं सर्व प्रसंगांची रचना दिग्दर्शक करतो. यातील प्रमुख पात्रांच्या तोंडून वेगवेगळ्या प्रसंगांत काश्मीरचा इतिहास आपल्याला सांगितला जातो. (तो माझ्यासकट अनेकांना फारसा माहिती नसणार, याची खातरी आहे.) या प्रकारामुळं सिनेमाला क्वचित डॉक्युमेंटरीचं स्वरूप येतंही. मात्र, लगेचच कथानक पूर्वपदावर येतं आणि त्यातील नाट्यमयता कायम राहते, हेही मान्य करायला हवं.
काश्मिरी पंडितांची यात दाखविलेली फरपट आणि होरपळ पाहून कुठल्याही सहृदय माणसाचं काळीज पिळवटून जाईल, यात वाद नाही. आपल्या स्वत:च्या मालकीचं घर, जमीन, गाव, राज्य सोडून जाण्यासाठी कुणी तरी बंदुकीच्या जोरावर धमकावतं आहे, असा प्रसंग आपल्यावर कधीही आलेला नाही. त्यामुळं आपल्याला त्या दु:खाची जाणीव होणं खरं तर फार अवघड आहे. अशा वेळी सहानुभूती ही एकच भावना मनात येऊ शकते. मात्र, हा सिनेमा पाहताना आपल्याला वंशविच्छेदाचं भयावह रूप आणि विस्थापितांची वेदना काही अंशी तरी समजू शकते, हे या कलाकृतीचं मोठं यश म्हणायला हवं.

सिनेमाची प्रदीर्घ लांबी मला खटकली. अर्धा तास तरी हा सिनेमा नक्कीच कमी करता आला असता. आणखी एक खटकणारी गोष्ट म्हणजे ब्रह्मदत्त यांच्या घरात असलेल्या नकाशात काश्मीर संपूर्णपणे पाकिस्तानमध्ये दाखवलं आहे. ब्रह्मदत्त हे तर भारताच्या बाजूचे असतात. असं असताना त्यांच्या घरात असा नकाशा कसा? आणखी एक. पंडितांच्या छावणीला तत्कालीन केंद्रीय गृहमंत्री मुफ्ती महंमद सईद यांनी भेट दिली, त्या प्रसंगात 'महाराष्ट्रात बाळासाहेबांनी (ठाकरे) काश्मिरी पंडित मुलांना इंजिनीअरिंग कॉलेजांत जशा जागा राखीव ठेवल्यात तशा देशभर का नाही ठेवत?' असा प्रश्न एक तरुणी सईद यांना विचारताना दाखवली आहे. सईद गृहमंत्री असेपर्यंत महाराष्ट्रात युतीचं सरकार नव्हतंच. ते नंतर १९९५ मध्ये आलं. त्यामुळं या प्रसंगात कालक्रमाची गडबड झालेली दिसते. असो.
या चित्रपटात अनुपम खेर आणि चिन्मय मांडलेकर या दोघांनीही कमाल अभिनय केला आहे. विशेषत: चिन्मयनं त्या खलनायकी भूमिकेचे सर्व कंगोरे जबरदस्त दाखवले आहेत. डोळ्यांची फडफड खासच! त्या तुलनेत ब्रह्मदत्त यांच्या भूमिकेतील मिथुन चक्रवर्ती मला तरी फार काही पटले नाहीत. पुनीत इस्सर, प्रकाश बेलवडी आणि अतुल श्रीवास्तव यांच्या रूपानं पोलिस, डॉक्टर व पत्रकार या तिघांचेही प्रतिनिधी हजर आहेत. त्यांच्यातली वाद-चर्चा कथानक पुढं नेण्यासाठी महत्त्वाची. मृणाल कुलकर्णी यांचं काम मोजकंच, पण लक्षात राहणारं आहे. सर्वांत जबरदस्त भूमिका केली आहे ती पल्लवी जोशी यांनी. राधिका मेननचं नॅरेटिव्ह पल्लवी जोशींनी ठसक्यात मांडलंय. कृष्णा झालेल्या दर्शनकुमारनं शेवटच्या त्या भाषणाच्या प्रसंगात सगळं जिंकून घेतलंय. चित्रपटाला संगीत स्वप्नील बांदोडकर यांचं आहे. पण यात गाणी हा प्रकार लक्षात राहणारा नाहीच.
चित्रपटात अर्थातच मोठ्या प्रमाणावर हिंसा आहे. (मला स्वत:ला पडद्यावर कुठलीही हिंसा बघताना फार त्रास होतो. या घटना सूचक पद्धतीनं दाखविल्यास अधिक परिणाम करून जातात, असं मला स्वत:ला वाटतं. लहान मुलांची हत्या कुठल्याही परिस्थितीत सेन्सॉरसंमत व्हायला नको खरं तर... पण असो.) या सिनेमात रक्तरंजित हिंसेला पर्याय नव्हताच हे माहिती होतं. त्यामुळं कमालीचा त्रास झाला. (तो तसा व्हावा अशीच दिग्दर्शकाची अपेक्षा आहे.) 
काश्मीरमध्ये १९९० मध्ये झालेल्या या अत्याचारांविषयी गेली ३२ वर्षं कुणीही फार बोललं नाही किंवा मुख्य प्रवाहातल्या माध्यमांत त्याची फार चर्चा झाली नाही, अशी दिग्दर्शकाची मांडणी यात आहे. ते बऱ्याच अंशी खरंही आहे. काश्मिरी पंडितच काय, एकूणच देशातल्या कुठल्याही पीडित, शोषित वर्गाविषयी उर्वरित देशातील बहुसंख्य जनतेला फार काही पडलेलं आहे, असं मला तरी वाटत नाही. आपल्या देशात आर्थिक उदारीकरणानंतर, त्यातही २००० नंतर मध्यमवर्ग सुखासीन झाला. महानगरं गर्दीनं फुगू लागली. आपण सारेच आपल्याभोवती सुखाचा छोटासा कोष विणून त्यात रममाण झालो. वास्तविक त्यापूर्वी मध्यमवर्ग हाच देशातल्या सर्वसामान्य जनतेचा बुलंद आवाज होता. तो कामगार चळवळीत होता, तो महिलांच्या हक्कांसाठी अग्रगण्य होता, तो दलित-शोषितांच्या दु:खानं कळवळत होता... मात्र, बाजार नावाच्या गोष्टीनं आपण आपल्या जवळच्या नातेवाइकांना विसरलो, तिथं काश्मिरी पंडित कोण? आपल्या या सुखासीनतेला, त्यातून आलेल्या कोमट-पांचट उदासीनतेला मारलेली ही सणसणीत चपराक आहे. शरमेनं तोंड लपवून बसावं अशा किती तरी घटना या देशात घडून गेल्या, घडत आहेत आणि घडत राहतीलही. काश्मिरी पंडितांची समस्या ही नक्कीच त्यातली एक आहे. त्याविषयी या चित्रपटानं आपल्या मनात अपराधगंडाची बारीकशी टोचणी लावली तरी ते या कलाकृतीचं सर्वांत मोठं यश ठरेल. केवळ शंभर कोटी मिळविले किंवा अनेक लोकांनी इतर अनेकांना वेगवेगळ्या माध्यमांतून हा सिनेमा बघण्याचा आग्रह धरला हे काही त्या सिनेमाचं खरं यश नव्हे. आपल्यात काय बदल होतो, देशातल्या इतर सर्व अशा लाजिरवाण्या घटनांविषयी आपण तितकेच संवेदनशील राहणार का, की केवळ निवडक घटनांमध्येच आपली संवेदनशीलता उफाळून येणार यावर आपलं माणूसपण अवलंबून असेल. ‘काश्मीर फाइल्स’नं आपल्याला त्या माणूसपणाच्या मार्गावर ढकललं आहे, हे त्याचं फार मोठं यश मला वाटतं. पुढं जायचं की नाही हा सर्वस्वी आपला निर्णय!
या देशात कुठल्याही समाजघटकावर अन्याय होता कामा नये, सर्वांना समान आणि घटनादत्त अधिकारानुसार वागणूक मिळाली पाहिजे, ही अपेक्षा अवाजवी नसावी. या सिनेमात तेच दाखवलं आहे. अन्याय झालेल्या समाजघटकाला आपली बाजू मांडण्याचा पूर्ण अधिकार आहे आणि तोच इथं दिग्दर्शकानं काश्मिरी पंडितांसाठी बजावलेला दिसतो. हा सिनेमा पूर्वग्रहविरहित नजरेनं पाहणं फार आवश्यक आहे. कुठलंही एक नॅरेटिव्ह किंवा एक मांडणी मनात ठेवून हा सिनेमा पाहायला जाणं म्हणजे त्या कलाकृतीशीही प्रतारणा केल्यासारखं होईल. (हे खरं तर सर्वच कलाकृतींना लागू आहे.)
तेव्हा ‘काश्मीर फाइल्स’ नक्की पाहा. हा सुन्न करणारा अनुभव घेताना आपण दुसऱ्यांच्या दु:खाप्रती कायम अधिक संवेदनशील झालो, तर त्यापेक्षा या चित्रपटाचं मोठं यश दुसरं नसेल.

---

15 Mar 2022

‘गंगूबाई काठियावाडी’विषयी...

हंस जैसी सफेद...
-------------------


गंगूबाई काठियावाडी हे नाव यापूर्वी ऐकलंच नव्हतं, असं नाही. पण तिच्याविषयी फार माहिती नक्कीच नव्हती. कधी जाणून घेण्याचा प्रयत्नही केला नव्हता. प्रसिद्ध पत्रकार एस. हुसैन झैदी यांचं ‘माफिया क्वीन्स ऑफ मुंबई’ हे पुस्तक आल्याचं माहिती होतं. मात्र, ते अजून वाचलेलं नाही. संजय लीला भन्साळी गंगूबाईच्या जीवनावर चित्रपट तयार करतोय, हे ऐकत होतो. तो पाहायची उत्सुकताही होती. अखेर आज - १५ मार्च रोजी - तो योग आला. फर्स्ट थिंग फर्स्ट! ‘गंगूबाई काठियावाडी’ हा संपूर्ण चित्रपट आलिया भटचा आहे. तिच्या पात्राप्रमाणेच तिनं या कलाकृतीवर अक्षरश: राज्य केलं आहे. ‘भूमिका जगणं’ या वाक्प्रचाराचाही ‘क्लिशे’ झाला आहे, हे मान्य आहे; तरीही आलियाच्या बाबतीत पुन्हा हाच शब्दप्रयोग करण्याखेरीज पर्याय नाही, इतका हा तिचा सिनेमा आहे. संजय लीला भन्साळींचे चित्रपट म्हणजे भव्य-दिव्य, रंगीतसंगीत, चकाचक असा सगळा प्रकार. इथं मुंबईतल्या कामाठीपुऱ्यातलं वेश्याजीवन दाखवायचं असलं, तरी भन्साळींना तेही चकचकीत दाखवण्याचा मोह आवरलेला नाहीच. फक्त एवढंच म्हणता येईल, की त्यांनी तुलनेनं पुष्कळ संयम पाळण्याचा प्रयत्न केलेला जाणवतो. त्याचा या सिनेमाला फायदाच झालेला आहे. 
वेश्याव्यवसाय हा जगातला सर्वांत प्राचीन व्यवसाय असं मानलं जातं. कुठलीही स्त्री स्वेच्छेने या व्यवसायात येत नाही. बळजबरीनं या व्यवसायात ढकललेल्या स्त्रीच्या यातना आणि तिचं नरकासमान जगणं यांचं वर्णन शब्दांत करणं शक्य नाही. माणसाच्या सर्व संवेदना गोठून संपून जाव्यात, असं जगणं काही स्त्रियांच्या वाट्याला येतं. ‘गंगा जमनादास काठियावाडी’ (आलिया) या नावाच्या, बॅरिस्टर पित्याच्या कन्येच्या आयुष्यातही काही वेगळं घडलं नाही. रमणिक नावाच्या एका तरुणाच्या प्रेमात पडलेली ही सुंदर तरुणी चित्रपटात नायिका होण्याच्या आशेनं मुंबईत येते. तिचा प्रियकर हा प्रत्यक्षात तिला विकणारा दलाल निघतो. अपेक्षाभंग आणि विश्वासघाताचं महाभयंकर दु:ख वाट्याला आलेल्या गंगाचं रूपांतर लवकरच ‘गंगू’ आणि नंतर ‘गंगूबाई’मध्ये होतं. हा सर्व १९५५-६० चा काळ. तेव्हाच्या मुंबईत कामाठीपुरा भागात सुमारे चार हजार वेश्या काम करत होत्या. त्यातल्या शीला नावाच्या ‘मौसी’कडं गंगाला विकण्यात येतं. आधी परिस्थितीपुढं हतबल झालेली, गांजलेली, दुबळी गंगा हळूहळू तीव्र जीवनेच्छेच्या जोरावर स्वत:ची ओळख प्रस्थापित करू पाहते. त्यातल्या त्यात शिकलेली, वाचू शकणारी असल्यानं इतर मुलींचं पुढारपण आपोआपच तिच्याकडं येतं. 
गंगूबाई हळूहळू कामाठीपुऱ्याची अनभिषिक्त पुढारीण होते. हा संघर्ष सोपा नसतो. एका भीषण प्रसंगाला तोंड द्यावं लागल्यानंतर ती मुंबईचा तत्कालीन एकमेव डॉन करीम लाला (सिनेमात रहीम लाला - अजय देवगण) याची भेट घेते. त्याच्याशी बहिणीचं नातं जोडते. कामाठीपुऱ्यातला दारूचा धंदा चतुराईनं ताब्यात घेते. तिथल्या रजियाबाई (विजयराज) या तृतीयपंथीचं वर्चस्व संपविण्यासाठी अनेक क्लृप्त्या करते. अखेर रजियाबाईला हरवून गंगूबाई निवडणूक जिंकते. या प्रवासात तिला एका अमीन फैजी पत्रकाराची (जिम सरभ) साथ लाभते. आता तिला आझाद मैदानावर भाषणासाठी बोलावलं जातं. गंगूबाई पहिल्यांदाच कामाठीपुऱ्याच्या बाहेर पडून, ‘सभ्य समाजाच्या’ मेळाव्यात भाषण ठोकते. तिचं हे भाषण म्हणजे संपूर्ण सिनेमाचा परमोच्च बिंदू म्हणावा लागेल. गंगूबाई आपल्या रांगड्या भाषेत समोरच्या कथित सभ्य समाजाचं निराळ्या अर्थानं वस्त्रहरण करते. कामाठीपुऱ्यातल्या महिला आणि त्यांचं हित या एकाच तळमळीनं गंगूबाई कामाला लागते. या वस्तीशेजारी असलेली शाळा आणि तिचे संचालक ही वस्ती हटविण्यासाठी सर्वोच्च न्यायालयापर्यंत लढाई लढतात. गंगूबाईला तिची वस्ती वाचवायची असते. स्थानिक पुढारी आता तिच्याकडं मदतीला येऊ लागतात. गंगूबाईला त्यातून तत्कालीन पंतप्रधान नेहरूंना भेटण्याची संधी मिळते. गंगूबाई आणि नेहरूंची भेट हादेखील या सिनेमाचा हायलाइट म्हणावा लागेल.

संजय लीला भन्साळीनं गंगूबाईचं हे सगळं जगणं अतिशय प्रभावीपणे दाखवलंय. अगदी सुरुवातीला एका लहान मुलीची ‘नथ उतरविण्याच्या’ भयंकर प्रसंगापासून चित्रपट पकड घेतो. चित्रपटाचं कलादिग्दर्शन उच्च दर्जाचं आहे. साठच्या दशकातली मुंबई उत्तम साकारली आहे. कामाठीपुरा आणि तिथल्या जुनाट गल्ल्या, अंधारे जिने, पोपडे उडालेल्या खोल्या आणि डोळ्यांतला उजेड विझलेल्या बायका हे सगळं भन्साळींच्या कॅमेऱ्यानं उत्तम टिपलंय. यात प्रमुख वाटा अर्थात आलिया भटचा. ती पहिल्या दृश्यापासूनच या भूमिकेत शिरली आहे. गंगूबाईची अवहेलना, उद्वेग, लाचारी; तिचा उद्दामपणा, करारीपणा, जिगर, प्रेमळपणा, भावूकपणा, खुनशीपणा, रंगेलपणा, नखरेलपणा हे सगळं सगळं आलियानं अतिशय जबरदस्त साकारलं आहे. या भूमिकेसाठी तिच्यावर अनेक पुरस्कारांचा वर्षाव होणार हे नक्की.
यातलं रजियाबाई हे तृतीयपंथीयाचं पात्र साकारणारा विजयराज हा एक भन्नाट कलाकार आहे. मी त्याला ‘रघू रोमिओ’पासून पाहतोय. बऱ्याच काळानं त्याच्या क्षमतेला न्याय देणारी ही भूमिका त्याच्या वाट्याला आली आहे. (काही प्रसंगांत ‘सडक’मधली ‘महारानी’ साकारणाऱ्या सदाशिव अमरापूरकरांची आठवण आली.) रजियाबाईचा सगळा तोरा, नखरा विजयराजनं एकदम खास सादर केला आहे. रहीम लालाच्या भूमिकेत अजय देवगण अगदी परफेक्ट! जवळपास पाहुण्या कलाकारासारखी ही भूमिका आहे, पण त्यातही अजय आपली छाप पाडतोच. याशिवाय छाया कदम, शंतनू महेश्वरी, इंदिरा तिवारी, सीमा पाहावा हे कलाकारही आपापली भूमिका चोख करतात. गंगूबाई अफसान या तरुणाच्या प्रेमात पडते, असा एक ट्रॅक सिनेमात आहे. त्यासाठी दोन गाणीही येतात. गंगूबाईमधली प्रेमाची भुकेली स्त्री दाखविण्यासाठी या ट्रॅकचा उपयोग दिग्दर्शकानं केला आहे.
या चित्रपटात नेहरूंची भूमिका राहुल वोहरा या अभिनेत्याने केली आहे. ती निवड मात्र फसली आहे. आपल्या देशात रोशन सेठ ते दलिप ताहिल अशी ‘नेहरू’ साकारणाऱ्या अभिनेत्यांची परंपरा आहे. सध्या यातले दलिप ताहिल उपलब्ध असताना त्यांनाच ही भूमिका देणे इष्ट ठरले असते. याशिवाय पंतप्रधानांच्या या भेटीत खऱ्या गंगूबाईने त्यांना ‘तुमचं आडनाव मला द्या, मग सर्व गैरधंदे सोडते,’ अशा आशयाचं काही तरी सुनावलं होतं, असा एक किस्सा ऐकण्यात आहे. मात्र, या सिनेमात गंगूबाई-नेहरू भेटीच्या दृश्यात या संवादाचा समावेश नाही. तर ते एक असो.
चित्रपटातले गंगूबाईच्या तोंडचे सर्व संवाद खटकेबाज आहेत. अनेक प्रसंगांत गंगूबाईचे संवाद टाळ्या घेतात. संवादलेखक प्रकाश कापडिया आणि उत्कर्षिणी वशिष्ठ या दोघांना त्यांचं श्रेय द्यायला हवं.
संजय लीला भन्साळीनं गंगूबाई नावाच्या कामाठीपुऱ्यातल्या एका जबरदस्त बाईवर उभा केलेला हा चित्रपट पाहायला हवा तो आलिया भटच्या अदाकारीसाठी. वेश्याव्यवसायातील महिलांचं जगणं समजून घेण्यासाठी आणि महत्त्वाचं म्हणजे साठच्या दशकात मुंबई महानगरात अशी कुणी तरी एक बाई होती आणि तिनं वेश्यागृहांत पिचत पडलेल्या हजारो महिलांच्या आयुष्याला आवाज दिला हे जाणण्यासाठी!
काळाच्या उदरात गडप झालेल्या अशा अनेक लढवय्या स्त्रिया असतील. त्यांचं चारित्र्य, कर्तृत्व, पेशा, वकूब याविषयी ‘जजमेंटल’ न होता, अगदी तटस्थपणे, पण संवेदनशीलतेनं त्यांचा संघर्ष समजून घेणं ही अंतिमत: आपल्या माणूसपणाची वरची यत्ता ठरते. संजय लीला भन्साळीला धन्यवाद द्यायचे ते अशा एका महिलेचं जगणं त्यानं आपल्यासमोर आणलं म्हणून! या चित्रपटात एक प्रसंग आहे. अफसान गंगूबाईला साड्या निवडायला सांगतो. सर्व साड्या पांढऱ्याच असतात. तेव्हा यात काय निवडणार, असा प्रश्न तो गंगूबाईला करतो. तेव्हा ती शुभ्र रंगाचे शंभर प्रकार सांगून हा निवडू की तो, तो निवडू की आणखी तो... असं विचारते. तेव्हा अफसान म्हणतो, हंसवाला सफेद चुनो!
गंगूबाईसारख्या बाईच्या जगण्यातलं सगळं सार यात आलं आहे!


---

14 Mar 2022

‘झुंड’विषयी...

 भिंत ओलांडताना...
------------------------


नागराज मंजुळे हा माझा आवडता दिग्दर्शक आहे. त्याच्या बहुतेक कलाकृती मी पाहिल्या आहेत आणि त्या आवडल्याही आहेत. अगदी ‘फँड्री’पासून ते ‘वैकुंठ’पर्यंत! हा कविमनाचा दिग्दर्शक चित्रभाषेचा उत्तम वापर करून त्याला जे काही सांगायचं आहे ते नेमकं आणि स्पष्टपणे सांगत आलाय. त्याचं हे सांगणं तसं त्रासदायक आहे. ती नुसती करमणूक कधीच नसते. त्याच्या कलाकृती आपल्याला प्रश्न विचारतात - अगदी डोळ्यांत डोळे घालून प्रश्न विचारतात. त्यातल्या बऱ्याच प्रश्नांची उत्तरं आपल्याकडं नसतात. ती उत्तरं आपल्याकडं नसणं हा नेहमीच आपला दोष नसतो. पण आपल्यापैकी जी संवेदनशील मनं आहेत, निदान ती तरी त्यावर विचार करू लागतात. याच कारणांमुळं नागराजच्या कलाकृती पाहणं ही कायमच वैचारिक खाद्य पुरवणारी गोष्ट असते. नागराज ‘झुंड’ नावाचा हिंदी सिनेमा करतोय आणि त्यात अमिताभ बच्चन प्रमुख भूमिकेत आहे, हे कळल्यावर मात्र मी थोडा सचिंत झालो होतो. दोन कारणं होती. एक, ‘सैराट’च्या तुफान यशानंतर हा दिग्दर्शक हिंदीत प्रवाहपतित होतो की काय, ही भीती आणि दुसरं म्हणजे भाषा हे नागराजचं महत्त्वाचं माध्यम असल्यानं ती बदलल्यानं त्याचा संदेश पातळ होतो की काय, ही दुसरी भीती! त्यातच ‘झुंड’ प्रदर्शित झाला आणि त्याविषयी वेगवेगळं कानी येऊ लागलं. मी स्वत: सिनेमा पाहीपर्यंत त्याबद्दलचं काहीही लिहिलेलं वाचणं, ऐकणं टाळतो. पूर्वग्रहविरहित नजरेनं सिनेमा पाहता यावा एवढाच त्यामागं हेतू असतो. त्यामुळं जरा निवांत, उशिरा - म्हणजे आज - १४ मार्च रोजी हा सिनेमा पाहिला. बघितल्यावर सर्वप्रथम हे सांगितलं पाहिजे, की माझ्या मनात ज्या दोन्ही भीती होत्या, त्या अगदी फोल ठरल्या आणि त्याचा मला मनापासून आनंद झाला. नागराजचा हा सिनेमाही ‘स्टार्ट टु एंड’ नागराजचाच सिनेमा आहे आणि तो हिंदी भाषेत काय, अगदी झुलू भाषेत काढला असता, तरी तो तितकाच प्रभावी ठरला असता, असंही वाटून गेलं.
ही कहाणी एका खऱ्या घटनेवर आधारित आहे, हे मी वाचलं होतं. नागपूरचे विजय बारसे यांनी झोपडपट्टीतल्या मुलांना एकत्र आणून त्यांची फुटबॉल टीम तयार केली आणि या दरम्यान या मुलांची आयुष्यंही बदलवून टाकली, अशी ही ‘वनलायनर’ कथा. नागराजला ती का आवडली असावी आणि मोठ्या पडद्यावर का मांडावीशी वाटली असावी, हे या विषयावरून सहज लक्षात येतं. समाजातील दुर्लक्षित, वंचित, उपेक्षित वर्गाचं जगणं आणि त्यांचा जगण्यातला संघर्ष मांडणं या दिग्दर्शकाला आवडतं. ती त्याची सहज प्रवृत्ती आहे. इथं या संघर्षाला कॅनव्हास आहे तो फुटबॉलचा. आता इथं खेळ क्रिकेट नसून, फुटबॉल आहे हेही फार महत्त्वाचं. फुटबॉल हा श्रीमंत खेळ नाही. कुणीही तो खेळू शकतो. त्यामुळंच दक्षिण अमेरिका, आफ्रिका येथील गरीब देशांतही हा खेळ तुफान लोकप्रिय आहे. तिथंही अगदी झोपडपट्टीतून येऊन मोठा खेळाडू झालेल्या अनेक कहाण्या आहेत. 
नागपूर शहरातल्या गद्दी गोदाम या झोपडपट्टीतून ही कथा सुरू होते. कथेतील महत्त्वाची पात्रं ही अगदी कोवळी, तरुण मुलं आहेत. ती फाटकी आहेत. अतिशय गरिबीत राहतात. चोऱ्यामाऱ्या करतात. मारामाऱ्या करतात. नशापाणी करतात. थोडक्यात, ‘गंदी नाली के क़ीडे’ असं कुणीही म्हणावं असंच त्यांचं आयुष्य आहे. या मुलांच्या आयुष्यात योगायोगानं विजय बोराडे सर (अमिताभ) येतात आणि त्यांचं आयुष्य बदलतं. नागराज अगदी तब्येतीत, सावकाशीनं हा सगळा संघर्षाचा प्रवास रेखाटतो. एखादी ठाय लयीतली शास्त्रीय बंदिश चालावी, तसं हे चित्रण येतं. त्यामुळं सिनेमाचा कालावधीही तब्बल तीन तासांचा आहे. मात्र, अगदी मोजके क्षण वगळले तर तो कुठेही कंटाळवाणा होत नाही, हे दिग्दर्शकाचं यश आहे. मला वैयक्तिकरीत्या मात्र तो अजून किमान अर्ध्या तासानं कमी करता आला असता, असं वाटलं.

या सिनेमात पहिल्या प्रसंगापासूनच या संघर्षाची बीजं दिग्दर्शक रोवतो. एकेका व्यक्तिरेखेला सावकाश प्रस्थापित करतो. यातली एक मुस्लिम तरुणी तिला सतत त्रास देणाऱ्या पतीला सोडून, आपल्या तीन मुलींना घेऊन घराबाहेर निघते आणि ‘तू क्या मुझे तलाक देगा? मै ही तुझे तलाक देती हूँ’ असं म्हणून तीनदा ‘तलाक’ म्हणते आणि तिथून निघून जाते इथूनच या बंडखोर कथेला प्रारंभ होतो. या झोपडपट्टीतली मुलं, त्यांची अतिशय शिवराळ भाषा, भडक कपडे, रंगीबेरंगी केस यांसकट त्यांचं सगळं कठीण जगणं दिग्दर्शक आरसा धरल्यासारखा दाखवीत राहतो. हे सगळं आपण आपल्या आजूबाजूला नक्कीच पाहिलेलं असतं. अनेकदा आपण अशा वस्तीतून गेलेलोही असतो. मात्र, तिथं थांबून तिथल्या माणसांकडं नीट बघणं आपल्याला कधी जमलेलं नसतं, तर त्यांच्याशी बोलणं किंवा त्यांच्याशी मैत्री ही तर फार दूरची गोष्ट. बोराडे सर नेमकं हेच करतात. एका प्रसंगामुळं त्यांचा या मुलांशी सामना होतो आणि त्यांची पावलं नकळत या झोपडपट्टीकडं वळतात. एका कॉलेजमध्ये फुटबॉल प्रशिक्षक असलेल्या बोराडे सरांना या मुलांच्या पायांत असलेलं फुटबॉलचं अद्भुत कसब दिसतं. सुरुवातीला ते चक्क पैसे देऊन या मुलांना फुटबॉल खेळायला लावतात. हळूहळू मुलांमध्ये आणि त्यांच्यात मैत्री होते. अखेर त्यांच्याच कॉलेजच्या टीमला ही टीम हरवते आणि तिथून त्यांच्या एका आगळ्यावेगळ्या प्रवासाला सुरुवात होते. या प्रवासाची कथा म्हणजे सिनेमाचा उत्तरार्ध आहे. मध्यंतरात येणारं डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंतीचं गाणं आणि अमिताभचं बाबासाहेबांसमोर नतमस्तक होणं हे फार सूचक आहे.
उत्तरार्धात कथेत आणखी पात्रं येतात. संघर्ष आणखी टोकदार होतो. झोपडपट्टीतल्या प्रमुख पात्रांसोबत आता आपलीही ‘ना‌‌ळ’ जुळलेली असते. त्यांच्या ‘सैराट’पणावर आपणही फिदा होऊ लागतो. त्यांच्या जगण्यातल्या संघर्षाला हळहळतो, त्यांच्या छोट्याशा विजयाला टाळ्या पिटतो. पात्रांमधली आणि आपल्यामधली भिंत हळूहळू कोसळू लागते. उत्तरार्धात दिग्दर्शकाचा उपरोध, उपहास आणखी बोचरा होतो. या देशात सामान्य माणसाची किंमत काय, तर त्याचं ओळखपत्र असलेला एक कागद. तोच जर नसेल तर त्या माणसाचं अस्तित्वही हा देश मानणार नाही, हे उघडंवाघडं सत्य दिग्दर्शक काही प्रसंगांतून समोर मांडतो. नागराजच्या सिनेमांमध्ये क्लायमॅक्सला महत्त्व आहे. या सिनेमात तो मुंबई विमानतळावरच्या प्रसंगात येतो. हा प्रसंगही उत्तम आणि पुरेसा सूचक आहे. मात्र, नागराजच्या आधीच्या सिनेमांसारखा तो सणसणीत आणि गोळीबंद नाही. पण या सिनेमाची ती कदाचित गरजही नाही. आपल्या प्रमुख पात्रांनी भिंत ओलांडण्याची प्रतीकात्मक कृती सिनेमाला दोन्ही अर्थानं ‘उच्च’ पातळीवर नेते.
या सिनेमात अमिताभ बच्चनचं असणं वेगवेगळ्या अर्थांनी महत्त्वाचं आहे. त्यात दिग्दर्शकाची काही वैयक्तिक भावना असणं हा भाग बाजूला ठेवला तरी अमिताभसारख्या पडद्याबाहेर ‘लार्जर दॅन लाइफ’, ‘महानायक’ अशी प्रतिमा असणाऱ्या मोठ्या अभिनेत्यानं यातली बोराडे सरांची भूमिका साकारणं खूपच प्रतीकात्मक ठरलं आहे. वास्तविक अमिताभचं वय त्या पात्राच्या वयापेक्षा नक्कीच अधिक असणार. मात्र, अमिताभच्या जागी अनिल कपूर किंवा जॅकी श्रॉफ किंवा अक्षयकुमार किंवा अजय देवगण अशा त्या पात्राच्या खऱ्या वयाच्या अभिनेत्याचा विचार केला तरी अमिताभचं तिथं असणं आणि प्रत्यक्षात सिनेमात त्याचं बोराडे सरांच्या रूपात दिसणं किती महत्त्वाचं आहे, हे लक्षात येईल. (त्यातल्या त्यात शाहरुख खाननं ही भूमिका उत्तम केली असती, असंही एकदा वाटून गेलं. पण ते असो.) अमिताभच्या इमेजमुळं आणि वयामुळंही त्या भूमिकेला आलेली एक गोड स्वीकारार्हता या सिनेमाच्या यशाचा मोठा घटक आहे, हे निश्चित!
बाकी इतर प्रमुख भूमिकांमध्ये किशोर कदम, छाया कदम हे नागराजचे आवडते कलाकार यात दिसतात. आमचे नाना, म्हणजे रामदास फुटाणे यांना छोट्याशा भूमिकेत अमिताभसोबत काम करताना बघणं सुखावह आहे. आकाश ठोसर आणि रिंकू राजगुरूही आहेत. मात्र, त्यांना तुलनेत फार चांगल्या भूमिका मिळालेल्या नाहीत. ‘फँड्री’मधला जब्या, म्हणजेच सोमनाथ अवघडे हाही यात एका भूमिकेत दिसतो. सर्वांत कौतुक करायचं ते डॉन झालेल्या अंकुश गेडामचं. तो या सिनेमाचा सर्वार्थाने नायक आहे. अगदी पहिल्या दृश्यापासून हा मुलगा आपली नजर वेधून घेतो. प्रसंगी त्याचा रागही येतो. मात्र, सर्व सिनेमावर या डॉनची छाप आहे हे निर्विवाद. सायली पाटीलनं तिची भूमिका चोख केली आहे. तिच्यातला आणि डॉनमधला रोमँटिक ट्रॅक मस्त आहे. बाकी भूमिकांत राजिया सुहैल, अँजेल अँथनी, कार्तिक उइके, प्रियांशू ठाकूर, जसप्रीतसिंग रंधवा या सर्वच नव्या आणि ‘रॉ’ मुलांनी कमाल केली आहे. अजय-अतुलचे संगीत नेहमीप्रमाणेच ढंगदार. मात्र, सिद श्रीरामचे ‘बादल से दोस्ती’ या गाण्याव्यतिरिक्त बाकी गाणी माझ्या तरी लक्षात राहिली नाहीत. साकेत कानेटकर यांचे पार्श्वसंगीत आणि सुधाकर यंकटी रेड्डी याचं छायाचित्रण अव्वल दर्जाचं!
हा सिनेमा सर्वांनी नक्कीच पाहायला पाहिजे. आपल्या स्वत:च्या मनात असलेल्या अनेक भयांवर, न्यूनगंडांवर मात करण्यासाठी बघायला हवा. आपल्याच आजूबाजूला असलेलं उपेक्षितांचं जग नीट जाणून घेण्यासाठी बघायला हवा. आपल्यातल्या आणि त्यांच्यातल्या अंतराची जाण आणि भान येण्यासाठी बघायला हवा. मधली ती मोठी भिंत ओलांडण्यासाठी ते आवश्यक आहे.

...

जाता जाता - एक अगदी सूक्ष्म, पण मला खटकलेला मुद्दा. या सिनेमाच्या श्रेयनामावलीत नागराजनं त्याचं नाव ‘मंजुले’ असं का लिहिलं आहे? हिंदी सिनेमा आहे म्हणून? हिंदीने आता ‘‌‌ळ’ स्वीकारला आहे. आणि नसला स्वीकारला तरी नागराजनं त्याचं आडनाव बदलण्याचं काहीच कारण नाही. ‘आयडेंटिटी’साठी लढणारा, भांडणारा दिग्दर्शक म्हणून नागराजची ओळख आहे, त्या पार्श्वभूमीवर हा विरोधाभास गमतीशीर वाटला.

---



-----------------------------------------