21 Sept 2021

फिरकीचा ठोंब्या - भाग १७

निरोप 
--------


हाय, हाय! आम्ही आत्ता कुठं लेखकू म्हणून काहीसे प्रस्थापित होत होतो, तोच आमच्या या पेशाची भ्रूणहत्या व्हायची वेळ आली. 'कुऱ्हाडीचा दांडा गोतास काळ' ही म्हण आपल्याच बाबतीत कधी लागू होईल, याचा आम्ही विचारही केला नव्हता. पण नेमके तेच झाले. आमचे 'ठोंब्या'पण पुनश्च सिद्ध झाले. आमच्या एका निर्णयानंच आमच्यातल्या लेखकाला नख लावलं. आता कुठल्याशा एखाद्या छापखान्यात प्रूफरीडर म्हणून नोकरी धरणं किंवा पीआरचा धंदा टाकणं एवढंच आमच्या हाती उरलं आहे.
लेखक म्हणून आमचा अपमृत्यू कसा झाला, याची ती हृदयद्रावक कहाणी आता सांगितलीच पाहिजे. साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदाची निवड हा मराठी सारस्वताचा वार्षिक पोळा, आपलं, मेळा होय. अर्थात 'पोळा' शब्द आमच्या मुखातून चुकून गेला असला, तरी तो अगदीच काही अयोग्य नव्हे. महाराष्ट्रदेशीच्या हृदयसम्राटाने साहित्यिकांस 'बैल' म्हटल्याच्या आठवणींचे जू अजूनही आमच्या मानेवर काचत्ये आहे. शिवाय साहित्यिक असो वा नसो, प्रत्येक संसारी मनुष्य विवाहोत्तर आयुष्यात ओझ्याचा बैलच असतो, या वास्तवाचा कासरा आम्ही कधीच सोडलेला नाही. त्यामुळं आम्ही किंचित लेखकू व्हायच्या आधीच लग्न करून बसल्यानं चांगले क्वालिफाइड 'बैल' झालोच आहोत. तर ते असो. मूळ मुद्दा आमच्यातला लेखक कसा मृत्यू पावला, याचा आहे. तर या साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदाची निवडणूक जाहीर झाली आणि आम्ही वयात आलेल्या खोंडाप्रमाणं जागच्या जागी फुरफुरू लागलो. काहीही कारण नसताना आपण ही निवडणूक लढवावी, असा दुष्ट विचार आमच्या मनात झळकला. आमच्या डोईवरची (नसलेली) डौलदार शिंगं आम्ही उगाचच साहित्याच्या हेडक्वार्टराकडं बघत रोखून धरली. आता समोर येईल तो साहित्यिक आडवा करायचा हे एकच स्वप्न आमच्या मनात 'बुल्स आय'प्रमाणं कोरलं गेलं. आम्ही भावनेच्या भरात अर्ज करून बसलो. आता निवडणूक लढवणं अटळ झालं. आमच्या विरोधात बडे बडे साहित्यिक उभे होते. कुणी आयएएस ऑफिसर होते, तर कुणी प्राध्यापक होते. कुणी अनुवादक होते, तर कुणी समीक्षक होते. एक जण तर बरेच वयस्कर होते. ते स्वतःचं वय चार लाख वर्षं वगैरे सांगत होते. त्यांच्या आधार कार्डावरची जन्मतारीख आणि ते सांगत असलेलं वय न जुळल्यानं त्यांचा अर्ज तांत्रिक मुद्द्यावरच बाद होणार, यात आम्हाला काही शंका उरली नव्हती. पण तरी आम्ही बैलबुद्धीनं ही निवडणूक लढवणार नव्हतो. आमची होती नव्हती तेवढी तैलबुद्धी आम्ही पणाला लावली आणि घटक संस्थांमध्ये प्रचार करावयास सुरुवात केली. अनुभव विपरीत आले. 'या बैलाला काय कळतंय?' अशा काही प्रतिक्रिया आम्ही गौरवार्थ घेतल्या, तरी अन्य काही प्रतिक्रिया छापण्याजोग्या नव्हत्या. त्या वाचून छापखान्यानं स्वतःचंच खच्चीकरण करून घेतलं असतं हे नक्की. तर ते असो. आम्ही मतदारांच्या लिस्टा काढून बसलो आणि एकेका मतदाराला देव मानून फोन करावयास सुरुवात केली. त्यातल्या काही लोकांकडं फोन केला असता, संबंधित मतदार काही वर्षांपूर्वीच मयत झाल्याचं समजलं. तरीही साहित्य महामंडळाच्या निवडणूक मतदारयादीत नाव असणं ही विलक्षण प्रतिष्ठेची बाब असल्यानं या मतदारांच्या नातेवाइकांनी त्यांचं नाव त्या यादीतून वगळा, हे सांगण्याचे कष्ट केले नव्हते. एका ठिकाणी फोन केला, तर तो एका ब्यूटी पार्लरमध्ये लागला आणि त्यांनी माझ्याकडं हेअरकटची पाच हजार रुपये थकबाकी असल्याचं सांगितलं. हे ऐकून आमचे होते नव्हते तेवढे 'हेअर' जागीच उभे राहिले आणि आम्ही त्वरित फोन 'कट' केला. आणखी एका ठिकाणी फोन केला असता, तो पोलिस अधिकाऱ्यास लागला. घाबरून फोन ठेवू लागलो, तर ते साहेब मिशीतल्या मिशीत हसत (म्हणजे हा एक अंदाज हं...) 'काळजी करू नका, आमचं मत तुम्हालाच,' असं म्हणाले चक्क! म्हणजे ते खरोखर मतदार होते. बरेच फोन केले, पण 'ओरिजिनल' साहित्यिक काही कुणी भेटले नाहीत. एक वकील होते, एक बिल्डर होते आणि एक बँकवाले होते. या प्रकाराचा धसका घेऊन आम्ही फोन करणं सोडलं.
यानंतर हाय-टेक प्रचार करण्याच्या दृष्टीनं आम्ही आमची स्वतःची वेबसाइट लाँच करून टाकली. पण त्या साइटवर काय ठेवावं, ते कळेना. मग वृत्तपत्रांत आम्ही वेळोवेळी पाठविलेल्या 'वाचकांच्या पत्रव्यवहारा'ची व उपनगरीय पुरवण्यांमध्ये (त्यांच्या मजकुराची गरज म्हणून) छापून आलेल्या अत्यंत प्रासंगिक लेखांची कात्रणंच स्कॅन करून अपलोड करून टाकली. एवढ्या 'साहित्या'वर आम्ही संमेलनाध्यक्षपदाची आस धरली होती. हे म्हणजे ग्रामपंचायतीच्या निवडणुकीत डिपॉझिट गेलेल्यानं मुख्यमंत्री होण्याचं स्वप्न बघण्याइतकंच 'हे' होतं. पण लेखकू म्हणजे कल्पनेच्या जगात रमणारा यक्ष... आम्ही तरी दुसरे कोण होतो? आम्ही निवडणुकीचा अर्ज भरल्यापासून जणू संमेलनाध्यक्ष झाल्यासारखेच वागत होतो. प्रत्यक्ष निवडणूक अद्याप व्हायची होती. पण आम्ही चौखूर उधळलो होतो. यानंतर आम्ही घटक संस्थांच्या मुख्यालयी दौरे काढले. हा प्रवास खर्च झेपणारा नव्हता. त्यासाठी आमच्या हिनं फार कष्टानं करून ठेवलेली एक 'एफडी' मोडावी लागली. पण त्याला इलाज नव्हता. बडोदा ते भोपाळ, गोवा ते हैदराबाद असा आमचा सर्वत्र संचार सुरू झाला. घटक संस्थांचे पदाधिकारी आमच्याशी फारच प्रेमानं वागले. पुण्या-मुंबईच्या प्रकाशकांची ओळख करून द्या, या माफक अटीवर अनेकांनी आमचे पान वाढले. अनेक लोकांनी आपापले कवितासंग्रह आम्हाला भेट म्हणून दिले, तेवढं वगळलं तर बाकी प्रवासात फार त्रास झाला नाही. लेखकांना 'टोल'माफी नाही, हा एक अन्याय लक्षात आला. पण टोलवरच्या माणसानं 'आयकार्ड' दाखवा म्हटलं तर काय दाखवायचं हा एक प्रश्नच आहे. शिवाय अशी टोलमाफी मिळू लागली, तर आपला संपूर्ण देश एका रात्रीत साहित्यिक होईल यात आमच्या मनात शंका नव्हती. त्यामुळं आम्ही या अन्यायाविरुद्ध उठवायचा आवाज मनातच ठेवला आणि पुढल्या संस्थेकडं कूच केलं. अशा पद्धतीनं अनेक मतदारांना भेटी देऊन, घटक संस्थांना भेटी देऊन आपल्या प्रचाराचं बरंच 'कुकूचकू' केल्यानंतर, आता आपला अध्यक्षपदाचा सूर्य उगवायला हरकत नाही, असं आम्हाला वाटून गेलं. तरी अजून बरीच आव्हानं राहिली होती.
साहित्य महामंडळाचं हेडक्वार्टर नागपुरात गेल्यापासून आम्ही नागपूरकर होण्याचा प्रयत्न आरंभिला होता. 'बे'चा पाढा परत पाठ करायला सुरुवात केली होती. 'सावजी'चं वेड नसलं, तरी 'विष्णूजी, विष्णूजी' करायला सुरुवात केली होती. चार-दोन साहित्यिक मित्रांना 'काय बे भैताडा' म्हणून पाठीत गुद्दे घातले होते. पुण्यातल्याच मिठाईच्या दुकानातून संत्रा बर्फी आणून ही कशी नागपूरची अस्सल संत्रा बर्फी आहे, असं सांगून भाव खाल्ला होता. एलकुंचवार व ग्रेस यांचं ९० टक्के साहित्य कळत नसलं, तरी त्यांच्या साहित्यावरच आमचा पिंड कसा बालपणापासून पोसला आहे, हे सांगणाऱ्या काही पोस्ट्स अशाच शेअर करून टाकल्या. वडाभात कशाशी खातात हेही आम्हास ठाऊक नव्हतं, याचं कारण आम्ही भातावर वडापावातला बटाटेवडा कुस्करून घातला आणि तो फोटो 'इन्स्टाग्राम'वर शेअर केला. त्यानंतर आमची यथेच्छ टवाळी उडवण्यात आली. अर्थात अजून आम्हाला महामंडळाच्या अध्यक्षांवर छाप पाडायची होतीच. त्यामुळं आम्ही दाढी वाढवायला सुरुवात केली. काही दिवसांतच आमचा चेहरा सध्याच्या अध्यक्षांसारखा घटकेत करुण, तर घटकेत रागीट दिसू लागला. सरकारच्या निधीचा विषय निघाल्यास करुण आणि सहभागी लेखकांच्या मानधनाचा विषय निघाल्यास रागीट असा त्याचा पोटभेद समजल्यावर मग आम्हाला त्या त्या प्रसंगी तसे चेहरे करणं साधूनच गेलं. तरी त्यांच्या व आमच्या प्रत्यक्ष भेटीचा प्रसंग अफजलखान-शिवाजीमहाराज भेटीपेक्षा कमी थरारक नव्हता. (आता या भेटीत शिवाजीमहाराज कोण व अफजलखान कोण, याचा फैसला आम्ही भावी साहित्य इतिहासकारांवर सोपवतो.) तर ते असोच.
एवढे सगळे प्रयत्न करूनही आपण अध्यक्ष होऊच याची काही खात्री नव्हती. प्रशासक उमेदवार जोरात होते, अनुवादक हवेत होते, समीक्षक लाटेवर होते, तर कथाकार तरंगत होते. आम्हीही उभे आहोत, याची कुणाला कल्पनाही नव्हती, याचं आम्हास अधिक दुःख झालं. पण मतदारांच्या 'आतल्या आवाजा'ला आम्ही आर्त अशी साद घातली होती. मराठी सारस्वताचा मेरुमणी निवडणारी हजारेक मेंदूंची क्षमता फारच अचाट होती, याचा आम्हाला काहीसा अंदाज आला होता. आता सर्वस्वी 'त्याच्या' हातात होतं...
... आणि तो दिवस उजाडला. संमेलनाध्यक्षपदी चक्क आम्ही निवडून आलो. एका अल्पस्वल्प बुद्धीच्या 'ठोंब्या' लेखकूचा झालेला हा सन्मान पाहून आमचा आमच्यावरच विश्वास बसेना. पण मुलाखती घ्यायला आलेले चॅनेलचे व वृत्तपत्रांचे पत्रकार पाहून खात्री पटली. कुणी तरी पेढ्यांचा बॉक्स आमच्या हिच्या हाती सोपविला. तिनं सराईतासारखा अर्धा पेढा आमच्या मुखी भरवला. कॅमेऱ्यांचे फ्लॅश लखलखले... मुलाखती झाल्या... आम्हाला आनंदाश्रू आवरेनात. मुलाखतीला आलेल्या पत्रकारांनाही अश्रू आवरेनात. दोघेही एकमेकांना खांदा द्यायला धडपडलो. अखेर मुलाखती संपल्या. अशा मुलाखतींत काय सांगायचे असते ते आम्ही पाठच करून ठेवले होते. त्यानुसार, मराठी भाषेला अभिजात दर्जा देण्यासाठी प्रयत्न करणार, हा हुकमी लीड आम्ही पत्रकारांना काढून दिला. त्यावर एका चावट पत्रकाराने 'संमेलनाध्यक्षपदाला यापुढील काळात तरी अभिजात दर्जा मिळेल काय?' असा प्रश्न विचारून आमचे पित्त खवळवले. तरी आम्ही आलेपाक तोंडात ठेवून शांतता पाळली. संमेलन होईपर्यंत अशा भोचक पत्रकारांपासून सावध राहावे, एवढी खूणगाठ मनाशी बांधून ठेवली.
आता संमेलन येईपर्यंत नव्या नवऱ्याच्या तोऱ्यात राहायचं... सगळीकडं मुलाखती देत फिरायचं... डोईवर आहेत नाहीत ते सर्व केस काळे करून घ्यायचे (अरे, 'काळे'वरून आठवलं... आत्ताचे अध्यक्ष कुठं भेटले का हो?) असे अनेक कार्यक्रम मनात तयार होत होते. संमेलन संपल्यावर राज्यभर फिरण्यासाठी एक लाखाचा चेक मिळणार आहे, या कल्पनेनंच हुशारी आली. ते पैसे वापरून सगळीकडं फिरायचं, राज्य नुसतं शहाणं करून सोडायचं असा संकल्प आम्ही लगेचच संकष्टीचा मुहूर्त धरून करून टाकला. (संकष्टीवरून आठवलं, बरेच दिवस अष्टविनायक यात्रा करायची राहिली आहे. येत्या वर्षात जमून जाईल...!)
अशी सगळी मज्जा मज्जा सुरू असताना अचानक आपल्याला अध्यक्षांचं भाषण लिहायचंय हे लक्षात आलं. आमची एकदम घाबरगुंडी उडाली. आम्हाला काही अध्यक्षांचं भाषण लिहिता येत नव्हतं. आता काय करावं? मग गेलो प्रशासक उमेदवारांकडं... ते पडले असले, तरी मनानं चांगले होते. त्यांच्या कानावर अडचण घातली. ते म्हणाले, हात्तिच्या! एवढंच ना... मी लिहितो की तुमचं भाषण... त्यांनी तातडीनं एका स्टेनो बोलवून त्याला भाषण डिक्टेट करायला सुरुवात केली...
आम्ही आयतं भाषण घेऊन घरी आलो आणि येताना लक्षात आलं, की अरेच्चा, आपल्यातला लेखक मरण पावला आज... हळहळ वाटली... खिशाला लावलेलं पेन नदीवर तर्पण करून आलो....
आणि मग एकदम साक्षात्कार झाला, अरे, ये तो होना ही था! आपण संमेलनाध्यक्ष नाही का झालो? मग आपण आता सामान्य लेखकू कसे राहणार? हे लक्षात आलं आणि आम्ही हुश्श केलं... आमच्यातला 'ठोंब्या' आता हुशार झाला होता... मग लगेच आम्ही आमच्यातल्या लेखकाला 'निरोप' दिला आणि पीआर म्हणून नव्या संमेलनस्थळी कूच केलं...

---

(पूर्वप्रसिद्धी : साहित्यसूची, जानेवारी २०१८)

---

(समाप्त)

---

फिरकीचा ठोंब्या - भाग १६

साभार परत...
-----------------


यंदा दिवाळी कधी आली अन् झटकन गेली, ते कळलंच नाही. वास्तविक ऑक्टोबर हा दिवाळीचा महिनाच नव्हे. नोव्हेंबर हा दिवाळीचा खरा मानकरी. या काळात पुण्यनगरीत जी थंडी पडते ना, त्या थंडीचे कोंदण दिवाळीला हवे. अर्थात ऋतुबदलाचा कुठलाही परिणाम आम्ही स्वतःवर होऊ देत नाही. आम्ही खुद्द किंचित लेखकू असल्यानं दिवाळी अंकांत लिहिणं हे आम्ही साहित्याप्रती आमचं कर्तव्यच समजतो. मराठी वाचकांना लाडू, चकली, करंज्या, कडबोळी, अनारसे, शंकरपाळी या फराळासोबतच कथा, कविता, लघुकथा, लघुकविता, व्यक्तिचित्रे, व्यंगचित्रे यांचाही फराळ लागतो, हे साहित्यिक सत्य आहे. सांप्रतकाळी 'आम्ही दिवाळी अंक वाचत नाही' असं म्हणायची एक फॅशन आली आहे म्हणे. हे म्हणजे 'आम्ही गोड खात नाही,' असं म्हणण्यासारखंच फॅशनेबल झालं. पण वास्तविक खरं काय आहे ते सगळ्यांनाच माहिती असतं. ज्या कुणाला दिवाळी अंक वाचावेसे वाटत नाहीत, त्यांच्या कथा वा कविता नक्कीच दिवाळी अंकांच्या संपादकांकडून परत आल्या असाव्यात. 'कोल्ह्याला द्राक्षे आंबट' या न्यायानं त्यांना मग अन्य कुणाचं लिखाण वाचावंसं वाटत नसेल. पण आम्ही उदार अंतःकरणाचे इसम असल्यानं त्यांना समजून घेऊ शकतो. याचं कारण आम्हीही एके काळी हे दुःख सोसलं आहे. 'फाशी' किंवा 'जन्मठेप' या शब्दांपेक्षा अधिक धसका आम्ही 'साभार परत' या शब्दांचा घेतला होता. हल्ली मेलवर मजकूर पाठवतात. आपली मेल उघडलीच न गेल्याचा अनुभव आम्ही कित्येकदा घेतला आहे. काही विविक्षित संपादकांना व्हॉट्सअपवर पाठवलेल्या मेसेजवर 'सीन'च्या दोन निळ्या दांड्या पाहूनही संबंधित संपादकांनी उत्तर न दिल्यानं काही वेगळं 'सिन' करण्याचे विचारही मनात येऊन गेले आहेत. आमच्या परत आलेल्या एकेक लेखावर आणि कवितेवर स्वतंत्र लेख होऊ शकेल. तोही कुणी छापेल असं वाटत नाही. तर ते असोच.
हळूहळू तो दुष्काळ सरला आणि आमचंही साहित्य वेगवेगळ्या दिवाळी अंकांत प्रसिद्ध होऊ लागलं. ते अर्थात यथातथाच असावं. पण वाढत्या दिवाळी अंकांना लागणारा वाढता मजकूर ते तरी कुठून आणणार? तिथं आमच्यासारख्यांनी अनाहूत पाठवलेलं साहित्य उपयोगी पडत असणार. (असं काही साहित्य वाचून तर 'आम्ही दिवाळी अंक वाचत नाही' असं म्हणण्याची फॅशन रूढ झाली नसेल ना!) पण काही का असेना, आम्ही दिवाळी अंकांतून झळकू लागलो, तसे अभिजात लेखकाचे एक तेज आमच्या चेहऱ्यावर अवतरू लागले. आम्ही काही नामांकित अभिजात लेखकांचे फोटो पाहू गेलो असता, भ्रमनिरास जाहला. उसाच्या रसाऐवजी एरंडाचा रस प्यावा लागला, तर साधारण जसा चेहरा होईल, तशा चेहऱ्यांना पाहून आम्ही अभिजात बेहोश झालो. त्यानंतर आमच्या चेहऱ्यावर आलेले तेज हे तेज वगैरे काही नसून, दिवाळीत फराळाच्या नावाखाली केलेल्या वाट्टेल त्या खादाडीचा पुरावा मिरवणारी सूज आहे, हे लक्षात आलं. आणखी एक भ्रमनिरास! काही नामवंत दिवाळी अंक विकत घेतल्यानंतर हल्ली जो होतो तोच!!
आम्ही दिवाळी अंकाचे लेखकू म्हणून मिरवू लागल्यावर स्वाभाविकच अन्यांचे लेख वाचणे हा प्रकार बंदच झाला. आम्ही आमचाच लेख तिन्ही-त्रिकाळ मुखासमोर बघून आनंदी होऊ लागलो. आपणच लिहिलेला लेख पुनःपुन्हा वाचून आम्ही मनोमन खूश होऊन गेलो. आपल्या अवतीभवती चाहत्यांचा, विशेषतः तरुण मुलींचा गराडा पडला असून, आपण त्यांना स्वाक्षऱ्या देत आहोत, असलं काहीबाही स्वप्न दिवसाढवळ्या आमच्या डोळ्यांसमोर तरळू लागलं. 'दिवाळी अंकाच्या लेखकानं एवढं फुटेज खायचं नसतं,' या आमच्या एका नतद्रष्ट मित्राच्या सल्ल्यानंतर आम्ही भानावर आलो. आमच्या पैशानं रविवारी सकाळी फुकटची मिसळ चापून आम्हालाच वर उपदेशामृत पाजणाऱ्या या मित्राचं काय करावं, हे आम्हाला कळलेलं नाही. त्याला एखाद्या पडेल दिवाळी अंकाच्या जाहिरातींची बिलं गोळा करायला पाठवावं, असा दुष्ट विचार कैकदा मनात येतो. पण आम्ही उदार अंतःकरणाचे असल्यानं दर वेळी तो सुटतो.
आम्ही लेखकू झाल्यानंतर लोक आम्हाला इतर दिवाळी अंकांविषयी प्रतिक्रिया विचारू लागले. त्यावर अंक न वाचताही मत व्यक्त करण्याचं एक हुकमी कसब आम्ही साधलं आहे. उदा. काही नामांकित दिवाळी अंकांचा कस आता पूर्वीसारखा राहिलेला नाही, हे वाक्य टाकायला कुठल्याही अभ्यासाची गरज भासत नाही. एखाद्या दिवाळी अंकात जाहिराती वाढल्या असतील, तर ती असूया मजकुराबाबत कुत्सित कमेंट टाकून व्यक्त करता येते. एखाद्या दिवाळी अंकात गेल्या वर्षीपेक्षा एखादी कथा कमी आली असेल, तर 'चांगले कथाकार मराठीत राहिलेत कुठं?' हे वाक्य अगदी सहज भिरकावता येतं. असं केल्यानं आम्ही खऱ्या अर्थानं लेखकू म्हणून सिद्ध होतो. याशिवाय आपले लेख वा कविता नाकारणाऱ्या संपादकांचा व त्यांच्या अंकाचा यथेच्छ वचपा काढता येतो, ते वेगळंच!
त्यातच हल्ली दिवाळी अंकातले लेख गाजवता येतात म्हणे. सोशल मीडिया वापरण्यात आपण तज्ज्ञ असलं पाहिजे, एवढी एक अट यामागं आहे. मुळात आपला लेख कितीही भारी असला, तरी दिवाळी अंक विकत वगैरे घेऊन फार काही खूप लोक तो वाचणार नसतातच. त्यामुळं तो लेख सोशल मीडियावर टाकून उगाचच एक हवा करायची. असा लेख अर्थातच पूर्ण कधीही प्रकाशित करायचा नसतो. त्या लेखातील उत्तेजक, उन्मादक इ. इ. भागच जाहिरातवजा प्रसिद्ध करायचा असतो. (त्यासाठी अर्थात असा उत्तेजक, उन्मादक, उत्कंठावर्धक भाग मूळ लेखात असावा लागतो, एवढी एक बारीकशी अडचण आहे खरी.) पण हल्ली तेवढं बहुतेक लेखकूंना जमतं. उदा. आपण नव्या काळातले, आधुनिक कथाकार असू, तर स्त्री-पुरुष संबंधांबाबत काहीही लेखन करताना इंग्लिश शब्द वापरावेत. (मुळात आपण आधुनिकोत्तर आधुनिक कथाकार असू. तर स्त्री-पुरुष संबंधांबाबतच लिहिणार नाही; कारण ती मागास गोष्ट ठरेल, हा भाग वेगळा!) तरी इंग्लिश शब्द वापरत लेख लिहिण्याची खुमारी काही वेगळीच असते, हे ध्यानात असू द्यावे. 'सीसीडीत एक्स्प्रेसो मागवून टीनानं लॅपटॉप ऑन केला, तेव्हा तिच्या थॉट प्रोसेसशी वेव्हलेंग्थ न जुळल्यानं कबीर डिस्टर्ब झाला... तिच्यासोबतचं नाइटआउट आठवून त्याच्या टेस्टस्टेरॉनची हायपर अॅक्टिव्हिटी सुरू झाली...' वगैरे वाक्यं लिहिली, की वाचणाऱ्याला हायक्लास कथा वाचत असल्याचा फील येतो. 'हा महानगरी संवेदना दाखविणारा लेख असल्यानं वाचक त्याच्याशी सहज रिलेट करू शकतो,' असं एक वाक्य समोरच्याला ऐकवायचं. मग आपल्याला लेखकूसोबत किंचित समीक्षकूही झाल्याचा आनंद होतो.
महानगरी संवेदनांसोबतच हल्ली ग्रामीण संवेदनाही जोरात आहेत. फक्त त्यांना ग्रामीण संवेदना न म्हणता, 'अस्सल मातीतला अनुभव', 'मुळांशी नातं सांगणारी कथा', 'वास्तवाची करपणारी दाहक धरती' वगैरे म्हणावं लागतं. अशा कथांमध्ये किंवा लेखांत आपल्यावर सतत अन्याय होत असल्याची भावना, कटिंग करून आल्यानंतर शर्टातले केस मानेवर टोचतात, तशी सदैव टोचत राहणं 'मस्ट' आहे. अशा कथा वा लेख लिहिताना ग्रामीण जीवनाशी आणि तिथल्या शब्दांशी परिचय असणं गरजेचं आहे. उदा. 'सांजचा वखत होता, चारी अंगानं फुफाटा उठला होता... धुळीच्या लोटात, करपलेल्या बाभळीच्या जोडीला उभं अंग जाळणारं ऊन माळरानावर वस्तीला आलं होतं... तेव्हा शंकरला लांबून येणारी एस्टी दिसली... आता तालुक्याला जाऊन एकडाव बैल इकला, म्हंजी चंद्रीच्या लग्नाचं बघता येईल,' असा मजकूर दिसल्यास किमान पासापुरते तरी मार्क मिळायला हरकत नसते. ग्रामीण कथा लिहिताना त्यात शेतकरी, शेती, बैल वा एसटी यांचा उल्लेख न आल्यास तो 'फाऊल' धरला जातो हे माहिती असावं. अर्थात हेही पुन्हा जुनंच वळण झालं. आधुनिक ग्रामीण कथा पण सोशल मीडियाच्या बाजेवर रेलून मस्त शीळ घालते आहे, हेही लक्षात असू द्यावं. तिथं ग्रामीण शृंगाराचं टेचात वर्णन करता आल्यास पासापुरते मार्क वाढून डिस्टिंक्शन मिळण्याची शक्यता वाढते. 'विहिरीवर शेंदायला आलेल्या वाडीवरच्या शेवंताची उघडी पाठ आबाला अस्वस्थ करीत होती. हातातल्या व्हॉट्सअपवर गावातल्या छपरी पोरांच्या ग्रुपमध्ये आलेला ताजा व्हिडिओ पाहतानाच आबाला शेवंता दिसल्यानं त्याचं मन थाऱ्यावर राहिलं नव्हतं. खाली पाटाच्या पाण्याला वाट गावत नव्हती. आबानं मोबाइल खिशात टाकला अन् हातातल्या फावड्यानं बांध फोडला आणि पाणी वाट फुटल्यागत वाहू लागलं...' असा आधुनिक जीवनाचा स्पर्श असलेली ग्रामीण कथा लिहिता येणं आवश्यक आहे. इथं लेखकाच्या प्रतिभेच्या पाण्यालाही मुक्त वाट फुटल्याचं आपल्याला जाणवेल.
याशिवाय विनोदी आणि गूढकथांना दिवाळी अंकांत मरण नाही. विनोदी कथा लिहिता येणं हे अवघडच. पण अनेक हुकमी लेखक हा हा म्हणता विनोदी कथा लिहितात. त्यातच दुसऱ्याच्या बायकोसोबतची 'फँटसी' हा एक या लोकांचा चिरतरुण विषय आहे. या कल्पनेतल्या वहिन्यांनी कित्येक वर्षं दिवाळी अंकांना उठाव दिला आहे, त्याबद्दल या समस्त विनोदी लेखकूंनी त्यांना (कल्पनेतच) पैठण्या पाठवायला हव्यात, असं आपलं आमचं मत आहे.
गूढकथा हाही तसा अवघड प्रकार. पण हल्ली नेटफ्लिक्स किंवा अॅमेझॉन प्राइम किंवा तत्सम वाहिन्यांवर घरबसल्या अनेक परदेशी मालिका पाहायला मिळतात. त्यातलं एखादं सूत्र धरून एखादा बरा लेखक सहज गूढकथा हाणू शकतो. या गूढकथांचं कथानक कोकणातल्या एखाद्या खेड्यात घडत असेल, तर पुढचा विषय तसा सोपा होतो. मतकरी, दळवी, धारप थोडेफार वाचले, की एक मध्यम आकाराची गूढकथा तयार होते. ती वाचून अंगावर काटा नाही फुलला, तर लेखकाचा काटा काढण्याची सुरसुरी येते. ती मात्र दाबून धरावी!
कविता हा तर फार मोठा विषय. आमच्यासारखा गद्य माणूस तिच्या फार वाटेला जातच नाही. तरीही काही दिवाळी अंकांत नामवंत कवी वर्षानुवर्षं भिकार कविता का लिहीत असावेत, हा गहन प्रश्न मनात येतोच. यांची प्रतिभा दिवाळीआधीच सुट्टीवर जात असावी, असा एक संशय आहे.
आणखी एक शंका. 'आम्ही दिवाळी अंक वाचत नाही,' असं म्हणणाऱ्यांनी या अंकांच्या किमती पाहून तसं म्हटलंय का? कारण काही काही दिवाळी अंकांच्या किमतींनी यंदा खरंच कहर केला. चारशे रुपयांना एक अंक विकला जात आहे, हे पाहून भरून आले अन् गहिवरूनही आले. त्या मानानं मानधनात काहीच वाढ झाली नाही. पण हा सगळा 'तोंड दाबून बुक्क्यांचा मार' असल्यामुळं कोण बोलणार? मागे एकदा एका संपादकांकडं मानधनाचा विषय काढला असता, त्यांनी आमचे माता-पिता काढले. विषय तिथंच संपला. आमच्या एका होतकरू लेखक मित्रानं एका संपादकांकडं मानधन मागितले असता, संबंधित लेख वाचला म्हणून तुम्हीच आम्हाला मानधन का देऊ नये, असा सवाल करून त्या महाशयांनी आमच्या बिचाऱ्या मित्राची बोबडी वळविली होती. थोडक्यात, लेखक व कवीमंडळींना मिळणारं मानधन हा एक करुण विषय असल्यानं त्याविषयी बोलताना दर वेळी अश्रुपाताचा अनवस्था प्रसंग ओढवतो. त्यामुळं नकोच तो विषय!
बाकी 'साभार परत' साहित्याविषयी न बोलणंच बरं. आम्ही आता त्या कॅटॅगरीतून वर गेलो आहोत. त्यामुळं आता पुन्हा तिकडे पाहणे नाही. 'पुढच्या वर्षी अजिबात दिवाळी अंक वाचणार नाही,' असा घोर निश्चय आम्ही गेल्या वर्षी काही अनाकलनीय कारणांनी केला होता. यंदा आमचेच लेख असलेले काही अंक घरी येऊन पडले अन् आम्हाला साहित्यपाझर फुटला... आम्ही लगालगा बाजारात गेलो अन् गेल्या वर्षीएवढेच अंक विकत घेऊन आलो...
आमचा गेल्या वर्षीचा निश्चय 'साभार परत' करून...!

----

(पूर्वप्रसिद्धी : साहित्यसूची, डिसेंबर २०१७)

---

पुढील भाग वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा...

---

फिरकीचा ठोंब्या - भाग १५

लेखक 'रसिक' जाहला...
------------------------------

लेखक म्हणून पुस्तकांच्या 'नकादु'ला भेट देणं हे आमचं एक आद्य कर्तव्यच होऊन बसलं आहे. पुण्यातले पुस्तकांचे 'नकादु'दार आहेत पण फार भारी भारी! मागच्या वेळेला पुस्तकांच्या पेठेत गेलो होतो... तिथल्या मालकांचं मिठीदार आतिथ्यही अनुभवलं; पण खऱ्याखुऱ्या पेठेतल्या पुस्तकांच्या दुकानांची सर कशालाच नाही. या दुकानात आमचे 'सर' बसतात, म्हणून आम्ही हे म्हणत नाही; तर खरंच या दुकानांना कश्शाची सर नाही.
अप्पा बळवंत चौक हा पुण्यातला ऐतिहासिक चौक. या चौकाच्या चारही रस्त्यांना पुस्तकांची भरपूर दुकानं वस्तीला आहेत. ही दुकानंही अप्पा बळवंतांएवढी नसली, तरी आपल्या स्वतःच्या 'अप्पाआजोबां'एवढी तरी नक्कीच ऐतिहासिक जुनी आहेत. त्यांच्या खणांना खास पुणेरीपणाचा वास आहे. तिथल्या खांबांना पेठ नामक अवलिया गोष्टीचं तेलपाणी लागलेलं आहे. तिथल्या प्रभात टॉकीजएवढ्याच जुन्या कर्मचाऱ्यांच्या अंगात बाळपणापासून मुठेचं पाणी चढलेलं आहे. तेव्हा इथं जायचं तर आपला मान, अभिमान, स्वाभिमान आदी आपल्या दुचाकीबरोबरच लांब कुठं तरी 'पार्क' करून यावा लागतो. 'आपल्याला पुस्तकांतलं फार कळतं' हा गंड तर मुठेतच विसर्जन करून यावा लागतो. कारण इथल्या कोपऱ्यातल्या एका खणातल्या छोट्या दुकानातला ग्रंथप्रेमी विक्रेताही तुम्हाला जागतिक वाङ्मयातली लेटेस्ट पुस्तकं विष्णुसहस्रनामासारखी म्हणून दाखवील. तेव्हा तो नादच न करणे इष्ट होय. आम्ही पहिल्या प्रथम इथल्या दुकानांच्या पायऱ्या कधी चढलो हे आठवत नाही. पण फार लहानपणापासूनच अनमोल, रसिक, सरस्वती आणि प्रगती-व्हीनस हे 'चारधाम' करायची सवय लागली एवढं नक्की... आधी शाळेची पुस्तकं, मग बालसाहित्य, मग तरुणपणीच्या कथा-कादंबऱ्या, नंतरचं वैचारिक प्रौढ वाङ्मय हे सगळं या चारीधाम यात्रेतच घडलं. (अजून खऱ्या चारधाम यात्रेला जायची वेळ आलेली नाही. पण जेव्हा येईल तेव्हा धार्मिक ग्रंथांची खरेदी इथूनच होईल, यात शंका नसावी.)

यातही आज विषय आहे यातल्या अंमळ अधिक 'रसिक'वाल्यांचा... अर्थात 'साहित्य सूची'वाल्यांचा... (थोडक्यात 'सा.सू.'च्या मालकांचा... अर्थात सासरेबुवांचा!) हल्ली त्यांच्यातल्या 'रसिका'नं आणि 'रसिक'नंही कात टाकलीय. जुनं-जीर्ण 'नकादु' अगदी झक्कास झालंय. अगदी आधुनिक शो-रूमसारखं रूपडं ल्यायलं आहे. हारीनं मांडलेली पुस्तकं, (पेठेच्या मानानं) मोकळी जागा आणि तुलनेनं फारच प्रेमानं वागणारा स्टाफ हे बघून आम्ही वेळी-अवेळी या दुकानाच्या पायऱ्या चढू लागलो आहोत. अर्थात फार शहाणपणा करायचा नाही, हे तत्त्व पक्कं लक्षात ठेवूनच; अन्यथा आपली 'पायरी' दाखवण्याचं सामर्थ्य इथं वावरणाऱ्या प्रत्येक 'रसिका'कडं आहे, याची नम्र जाणीव आम्हास आहे. एकदा आम्ही आमचंच एक पुस्तक मागण्याचं औद्धत्य दाखवलं होतं. समोरच्या काकांनी बराच वेळ लक्षच दिलं नाही. अशा कृतीतूनही लोक पुष्कळ काही सांगत असतात. त्या 'बिटवीन द लाइन्स' वाचायची पात्रता आताशी आमच्या अंगी येऊ लागली आहे. त्यामुळं पुन्हा काही आम्ही त्या दुकानात हे वाक्य उच्चारलेलं नाही. 'खपली असतील हातोहात' असा मनाशी ग्रह करून घेतो झालं. (असो. त्या जखमेवरची 'खपली' आता काढायला नको!) पूर्वी आमचा संबंध फक्त खालच्या मजल्याशीच यायचा. पण 'नकादु'च्या मालकांची ओळख झाली आणि या 'रसिक'ला वरचा मजलाही आहे, हे ध्यानात आलं. दुकानाचे मालक नावाप्रमाणेच 'रसिक' आहेत, हे सांगायला नकोच! ते पुस्तकांचे विक्रेते, संपादक, प्रकाशक, मुद्रक तर आहेतच; वर माणूस म्हणून भलतेच रसिक आहेत. अनेक गुण त्यांच्या ठायी एकत्र नांदुत... आपलं, नांदत आहेत, हे आम्ही स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिले आहे. या वरच्या मजल्याला जायला दोन वाटा आहेत. एक नेहमीची, समोरची... आणि दुसरी चौकातल्या एका चोरवाटेनं येणारी. आम्ही अनेकदा या चोरवाटेनं थेट वरचा मजला गाठतो. अर्थात कुठूनही गेलं तरी चपला बाहेरच काढाव्या लागतात. चपला जातील या भीतीनं माणूस संपादकांचा फार वेळ घेत नाही आणि साधारण अर्ध्या तासानी येणाऱ्या 'येईलच हो चहा आत्ता' नामक आमिषाला बळी पडत नाही, हा यातला अतिरिक्त फायदा! (चोरी जाईल या लायकीची चप्पलच घालत नसल्यानं, चहा घेतल्याशिवाय आम्ही खाली उतरत नाही, हा भाग वेगळा.) वर दोन गुहा आहेत. एका गुहेत आमचे सर-संपादक बसतात, तर दुसऱ्या गुहेत त्यांचे प्रेमळ भाऊ बसतात. पण कधी कधी संपादक भावाच्या गुहेतही (अर्थात तो नसताना) जाऊन बसतात. कुणाला कुठल्या गुहेत भेटायचं याचे त्यांचे काही संकेत असावेत. ते काही आपल्याला समजत नाहीत. पण स्वतःच्या गुहेत संपादक मालकासारखे बसतात, एवढं खरं. सिंहाच्या गुहेत आत गेलेली पावले दिसतात आणि बाहेर येणारी दिसत नाहीत, असं म्हणतात. इथं आत गेलेलं हस्तलिखित वा तत्सम काहीही पुन्हा बाहेर येताना दिसत नाही. बाकी इथं आत गेलेला लेखकही बाहेर येताना पुन्हा 'तो' लेखक नसतो. त्याच्या वरच्या मजल्यात काही तरी भरच पडलेली असते. याचं कारण संपादकांनी त्याच्या लिखाणातल्या दोषांचं दिग्दर्शन करून, त्याच्या सदराचा सदरा नीटच फाडलेला असतो. त्यामुळं तो पुन्हा शिवून आणण्याखेरीज गत्यंतरच नसतं. याखेरीज हे संपादक महाशय बरेच उपद्वयाप करतात. आपल्या लेखकांना कुठं तरी ट्रिपला काय नेतात, जेवायला काय घालतात, साप्ताहिक मीटिंगा काय घेतात, लेखकांसोबत (लेखिकांबरोबर अधिक) हास्यविनोद काय करतात! खेरीज गावातल्या उत्तमोत्तम कार्यक्रमांची निर्मिती करतात, दुसऱ्यांचे चांगले कार्यक्रम स्वतः जाऊन बघतात...छे छे! प्रकाशक आणि संपादक या दोन्ही संस्थांना बट्टा लावण्याचे काम हे गृहस्थ करतात. आता हे करताना कधी कधी मानधन द्यायला विसरतात तो भाग वेगळा. पण आठवण करून दिली, की न चिडता देतात, हीदेखील प्रकाशक या संस्थेला पुष्कळच कलंक लावणारी बाब होय. प्रकाशकाच्या चेहऱ्यावर हव्या असणाऱ्या गांभीर्याचा अभाव आणि संपादकाच्या चेहऱ्यावर हव्या असणाऱ्या खत्रुडपणाचा अभाव या दोन गोष्टींवर मात्र रसिक मालकांना पुष्कळच काम करावे लागेल असे दिसते. बाकी आपल्या आजूबाजूच्या लेखकांना (विशेषतः लेखिकांना-कवयित्रींना) 'रसिक' करून सोडण्याचा विडा त्यांनी उचलला आहे आणि हा विडा दिवसेंदिवस रंगत चालला आहे, हेही आम्हास दिसते आहे. त्यांच्या केवळ स्मरणानेच आमच्यासारखा लेखकही अंमळ 'रसिक' होऊ घातला आहे, हे या ठिकाणी नम्रपणे नमूद करावेसे वाटते.
पेठेतल्या या रसिकाप्रमाणेच आणखी एका 'रसिका'चे पुस्तकप्रेम आम्हाला कायमच मोहवून टाकते. पुण्यनगरीच्या हृदयस्थानातून जाणाऱ्या बाजीराव रस्त्यावर या रसिक दाम्पत्याने अक्षरांच्या धारांचा जो वर्षाव आम्हावर चालविला आहे, तो केवळ अद्भुत होय. 'रसिक'मध्ये केवळ मालकच गुहेत बसतात; तर यांनी आपल्या 'नकादु'चीच आख्खी गुहा करून टाकली आहे. या गुहेत रिक्त पावली जाणारा माणूस बाहेर येताना मात्र जड पावलांनी येतो. (एक तर पुस्तकांची जड पिशवी त्याच्या हाती असते आणि दुसरं, हे एवढं सुंदर दालन सोडून जायचं त्याच्या जीवावर आलेलं असतं.) इथं पुस्तकांचे मालक आणि मालकीण दोघेही आपल्याला भेटतात. मालकीणबाई 'रसिका' असल्या आणि गप्पिष्ट असल्या, तरी मालकही काही कमी रसिक नाहीत. पण ते नेहमीच मोजकं, पण महत्त्वाचं बोलतात. गावोगावी ग्रंथप्रदर्शनं लावून राज्यात सर्वत्र पुस्तकांची वर्दी देणारे आणि त्या पुस्तकांसाठी दर्दींची गर्दी गोळा करणारे हे मालक म्हणजे थोरच! यांच्याकडं तुम्ही कुठलंही पुस्तक मागा, शंभर टक्के मिळणारच. शिवाय त्यांची ही गुहाही अत्याधुनिक. वेगवेगळे सुटसुटीत विभाग, मंद संगीत आणि मदतीला तत्पर असा त्यांचा सेवकवर्ग अशा वातावरणात दोन पुस्तकांची खरेदी जास्तच होते, हे सांगायला नको. आम्हाला एकदा यांच्या गुहेत आमचं एक पुस्तक दिसलं आणि जन्माचं सार्थक झाल्यासारखं वाटलं. पुस्तकांच्या प्रचारासाठी, प्रसारासाठी दोघंही कायम झटत असतात. स्नेहपूर्ण वागण्यानं लोकांना जोडून ठेवतात. अंगणात वेगवेगळे कार्यक्रम आयोजित करतात. (आम्हाला बोलवतो, बोलवतो म्हणतात आणि बोलवत नाहीत. तर ते एक असो मेलं!) साहित्य संमेलनात यांचा स्टॉलही भला मोठा असतो आणि तिथं उसळणारी गर्दी त्यांच्या 'ब्रँड'ची महती सांगून जाते. मध्यंतरी मालक बंधूंपैकी 'राम' आणि 'लक्ष्मण' वेगळे झाले खरे; पण त्यामुळं गावात आता पुस्तकाचं आणखी एक दुकान झालं, या आनंदानं आम्हाला 'भरत', आपलं भरतं आलं होतं. तेही बंधू शब्दांच्या अंगणातच बागडत आहेत. तेदेखील साक्षात साहित्याच्या हेडक्वार्टरला शब्दशः डोक्यावर घेऊन! आहे की नाही कमाल!! खरंच, या घराला पुस्तकांपासून दूर करणं अशक्य आहे. पुणेकरांचा आणि त्यांचा जिव्हाळाही खासच आहे. आपल्या पुस्तकाच्या दुकानासमोरच परत वेगळं पुस्तकांचं प्रदर्शन लावणं हा उद्योगही हेच लोक करू जाणे. त्यांचं ते प्रदर्शन म्हणजे पुणेकरांना पर्वणीच असते. भरपूर पुस्तकं विकतात, भरपूर सवलती देतात, तरी भरपूर फायदाही कमावतात. धंद्याचं गणित चोख जमलेलं आहे. उभयपक्षी फायद्याचा सौदा असतो! यांच्या गुहेत जावं आणि बाहेर येऊच नये असं आम्हाला पुष्कळ वाटतं. पण ते शक्य नाही. मग आम्ही स्वप्नात तसली गुहा आणतो आणि गुहेचा एक कोपरा गाठून आवडीचं पुस्तक वाचत तासंतास लोळत पडतो... 
अलीकडं या दोन्ही मालकांनी आणि त्यांच्या पुण्यनगरीतल्या इतर सहकाऱ्यांनी 'वाचक जागर अभियान' राबवलं. गेल्या महिन्यात झालेल्या या उपक्रमांतर्गत झालेल्या विविध नावीन्यपूर्ण कार्यक्रमांनी वाचकांना भरभरून आनंद दिला. कुणी नामवंत कवीनं कविता म्हटल्या, कुणा संगीतकारानं गाणी म्हटली, कुणा साहित्यिकानं शब्दांची मैफल रंगविली. एकूण मज्जेचा माहौल तयार झाला होता. आमच्यासारख्या किंचित लेखकुलाही यातून बरंच काही मिळालं. पुस्तकांवर प्रेम करीत राहणारा समुदाय सतत चैतन्यशील राहणं किती गरजेचं आहे, हे लक्षात आलं. अनेकांना पुस्तकांची भूक असते, पण त्यांना पुस्तकांपर्यंत जायला वेळ असतोच असं नाही. अशा उपक्रमांतून हे वाचक पुस्तकांच्या दुकानी आले, त्यांनी पुस्तकं हाताळली, विकत घेतली हे दृश्य डोळं निववणारं होतं, हे निखालस! वाचकाकडं घेण्याची अपरंपार क्षमता आहे; आपण देण्यास सक्षम आहोत का, असा जरा अंतर्मुख इ. करणारा सवालही मनात उमटून गेला. मग यासाठी काय केलं पाहिजे? आमच्यासारख्या लेखकूंनी आधी भरपूर वाचलं पाहिजे, भरपूर पाहिलं पाहिजे, भरपूर ऐकलं पाहिजे, भरपूर काही 'आत' घेतलं पाहिजे... वरच्या मजल्याची पायरी वारंवार चढली पाहिजे, संपादकांबरोबर वाद-चर्चा रंगविल्या पाहिजेत... असं आम्हाला भरपूर काय काय वाटून गेलं. आम्हाला नेहमीच असं काय काय वाटत असतं. पण मूळ स्वभाव ‘ठोंब्या’ असल्यानं अंमलबजावणीच्या पातळीवर त्याचं काहीही होत नाही, हा भाग निराळा. तर ते असो. हे काय काय करायचं असेल, तर मालक-संपादकांकडचा चहा वारंवार प्यायला हवा, एवढं लक्षात आलं. अशी एखादी गोष्ट मनात आली, की आम्ही तातडीनं तिची अंमलबजावणी करून टाकतो. म्हणून आम्ही लगेच फोन उचलला... संपादक-मालक-प्रकाशकांचा (हे एकच गृहस्थ आहेत, बरं का!) नंबर फिरवला... विचारते जाहलो - ‘संपादक सर, येऊ काय चहाला?’
त्यावर संपादक उत्तरले - या की! आनंद आहे...
आम्ही - का बुवा?
सं.मा.प्र. - अहो, लेखक 'रसिक' जाहला...
संपादकांनीच आम्हास ‘रसिक’ घोषित करून टाकल्यानं आम्हास परमानंद जाहला... त्या आनंदातच आम्ही दिवाळी अंकांचे लेख पाडायला बैठक मारली...आता हे लेख आणि दिवाळी यात आमचा पुढला महिना सहजी निघून जाईल...
आता भेटू दिवाळी अंकानंतरच्या अंकात... पण कोणत्या ‘नकादु’त...???
वाट पाहा...

---

(पूर्वप्रसिद्धी : साहित्यसूची, सप्टेंबर २०१७)

---


पुढील भाग वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा...

---

फिरकीचा ठोंब्या - भाग १४

पुस्तकांचं नकादु...
---------------------

पुस्तकांच्या दुकानात जायचे म्हटल्यावर आम्हाला भारी हसू येते. मनमज्जेच्या अनेक गोष्टी तिथं बघायला मिळतात. पुस्तकांव्यतिरिक्त किती तरी ज्ञानदायी प्रकार अनुभवता येतात. आम्ही किंचित लेखकू असल्यानं ग्रंथ आणि ग्रंथविक्रेते यांच्याशी आमचा ऋणानुबंध भलताच जुळला आहे. पुण्यनगरीत पुस्तकांच्या दुकानात जायचे म्हटले, की ते साधेसुधे काम नसते. त्यासाठी बरीच पूर्वतयारी करावी लागते. साधारणतः कर्जाचे तीन हप्ते चुकल्यानंतर देणेकऱ्याला सामोरे जात आहोत, असा भाव मनी आणावा लागतो. (विवाहित पुरुषांना हे फारसे कठीण जात नाही, एवढे बरीक खरे!) त्यातही ही खरेदी पुण्यनगरीत आणि अप्पा बळवंत चौक नामक इतिहासप्रसिद्ध जागेच्या भवताली करायची असल्यास चिकाटी, नम्रता, संयम, धैर्य आदी गुणांची कसोटीच लागते.
मागे एकदा असेच पुस्तक खरेदीच्या भयानक अनुभवावरून परतल्यानंतर अस्मादिकांनी त्याचे एक टिपण करून ठेविले होते. ते आज ऐतिहासिक दस्तावेज म्हणून प्रसिद्ध पावले आहे. या टिपणात दस्तुरखुद्दांनी म्हटले आहे, 'शेतकरी, कोपऱ्यावरचा किराणा दुकानदार, पेपरवाले म्हणजे पत्रकार आणि पुस्तकविक्रेता यांच्यात काय साम्य आहे? तर या लोकांना कुणी सुखी पाहिलं आहे काय? म्हणजे लोकांना जरी ते वरकरणी सुखी दिसत असले, तरी ते लोक स्वतःला सुखी मानतात काय? कधीही नाही! यातला पुस्तकविक्रेता नामक घटक आहे तो तर कायम दुःखाच्या गर्तेत तरंगत असतो. (आणि हे त्याचं स्वतःचंच मत असतं.) पुस्तकं खपत नाहीत, पैसे मिळत नाहीत, लोक उधारी देत नाहीत, फुकट पुस्तकं नेतात, या आणि अशा अनेक कारणांमुळं पुस्तकविक्रेत्याच्या चेहऱ्यावर कायम प्रूफरीडिंग न झालेल्या पानाची कळा असते. आपल्या दुकानातल्या वरच्या शेल्फांवर वर्षानुवर्षं धूळ खात पडलेली पुस्तकं आणि आपण स्वतः यांत बरंचसं साम्य आहे, अशी पुस्तक विक्रेते महोदयांची प्रामाणिक समजूत असते. समाजरूपी दुकानात आपणही असेच धूळ खात पडलेले आहोत आणि उपेक्षेशिवाय अन्य काहीही (क)मिशन वाट्याला आलेलं नाही, अशा धारणेचं घट्ट बाइंडिंग त्यांच्या मनावर असतं. फार पुस्तकं खपली, तर समाज अचानक ज्ञानी वगैरे होईल आणि आपला कायमचा बाजार उठेल, अशा (निरर्थक) भीतीची एक तळटीप त्याच्या मनाच्या पानावर कायमची कोरून ठेवलेली असते. त्यामुळं होता होईल तो निरिच्छ आणि वैराग्य वृत्ती अंगी बाणवून, पुस्तक विकत घ्यायला आलेल्या ग्राहकरूपी देवाला या मोहमायेपासून वंचित करणं हे आपलं आद्य कर्तव्य असल्यासारखाच त्याचा दुकानातील वावर असतो. ग्राहक वेळी-अवेळी कधीही दुकानात येऊन पुस्तकं मागतात; तरीही आपण हा त्रास सहन करून त्यांची मोठीच सेवा करतो, असे भाव चेहऱ्यावर नसतील, तर पुस्तकाच्या दुकानाचा परवाना सरकार देणारच नाही, अशी या 'गब्बरग्रंथी' मंडळींची खात्रीच असावी... '
हे वाचल्यावर एवढ्या जीवावरच्या प्रसंगावर बेतून घ्यायला आम्ही कशाला त्या चौकात तडमडलो होतो, याचं राहून राहून आश्चर्य वाटतं. पण हा लेखनाचा किडाच भयंकर! तो चावल्यावर माणूस वेड्यासारखा वागू लागतो. आम्हीही त्यास अपवाद नाही. एवढं सगळं होऊनही पुस्तकांच्या दुकानांची पायरी चढतोच चढतो. फक्त यंदा स्पॉट बदलला. कोथरूडमध्ये पुस्तकांचं दुकान सुरू झाल्याची खबर लागली. वास्तविक कोथरूड हे पुण्याचं नाक. समस्त कोथरूडकर म्हणजे 'जरा अधिक पुणेकर'... असं असूनही कोथरूडमध्ये पुस्तकाचं दुकान नव्हतं, हे काही झेपत नाही. हे म्हणजे पैठणी आहे, पण नथ नाही किंवा कोट आहे, पण टाय नाही किंवा मसापचा मेंबर आहे, पण मतदानाचा अधिकार नाही असला काही तरी प्रकार झाला. पण अखेर वाचन धर्म वाचविण्यासाठी मराठीतल्या 'साहित्यसंभां'नी स्वतः पुस्तकाचं दुकान सुरू केलं आणि आम्ही कोथरूडवासीयांसोबत त्यांचा जयजयकार करून टाकला. वास्तविक कोथरूड ही पुस्तकांसाठीची 'आयडियल' जागा; पण तिथं असं पुस्तकांचं दुकान सुरू करावं ही 'आयडिया' फक्त साहित्यसंभांनाच सुचली. शिवाय कोथरूडच्या प्रतिष्ठेला साजेसं असं त्यांनी या दुकानाचं नावही ठेवलं - पुस्तक पेठ. (भले ते एका इमारतीच्या गाळ्यातलं दुकान का असेना, पण नाव 'पेठ'! पुण्यातल्या गल्लीबोळातली संस्थाही जशी 'अखिल भारतीय' असते, तसंच हेही!) साहित्यसंभांच्या जोडीला इथं माधवरावही आहेत. 'तोच पार्टनर साक्षात मानावा, भांडवल देतो निमित्त केवळ' असं गाणंही साहित्यसंभा आपल्या माधव'स्वामीं'साठी गुणगुणत असतात म्हणे.

अशा या दुकानी जाण्याचा योग अखेर आला. साक्षात साहित्यसंभांनी गळामिठी घालून आमचं स्वागत केलं. (या अनोख्या दृश्याचं छायाचित्र कुणीच न टिपल्यानं पुढं इतिहासात अजरामर होण्याचा आमचा चान्स हुकला आहे.) दुकानी आलेल्या प्रत्येकाचं स्वागत मालक असंच करतात काय, या विचारानं मागोमाग आलेल्या दोन मैत्रिणी सचिंत झाल्या; पण तसं काही घडलं नाही. त्यांनी हुश्श केलं आणि आम्हीही! बाकी 'पुस्तक पेठ' होती झक्कास बरं का! त्या छोट्याशाच दुकानाचं, नीटनेटकं, गोंडस रूपडं पाहून आम्ही हरखून गेलो. प्रत्येक लेखकाचा वेगळा कप्पा, सुबक अक्षरात लिहिलेली नावं, नामवंत लेखकांचे कोट्स वर दोन्ही बाजूंना अतिसुंदर अक्षरांत लावलेले, समोर मध्यभागी मराठी सारस्वतातल्या नक्षत्रांच्या चित्रांचा करून लावलेला कोलाज... हे पाहून छानच वाटलं. आम्ही पुस्तकं पाहू लागलो तो साक्षात मालक आमच्यासोबत येऊ लागले. 'हे बघितलं का, ते घेतलं का, हे वाच, हे असूच दे' अशी धावती कॉमेंटरी करीत ते आमचा शब्दशः पिच्छा पुरवू लागले. दुसरे मालक गल्ला सांभाळत होते, तर हे उत्साही मालक पेठेच्या आतल्या गल्ल्या सांभाळत होते. दोन पुस्तकांच्या रॅकमध्ये मालकांनी आम्हाला खिंडीत गाठावे तसे गाठले होते. 'हे वाचलं का, ते वाचलं का,' या त्यांच्या साध्या प्रश्नांची उत्तरं नकारार्थीच येत गेली, तशी आमची पुस्तकवेडाची वस्त्रं गळून पडायला लागली. आपण वाचनाच्या बाबतीत अगदीच 'हे' आहोत, असा फील आला. मालकांनी मग आम्हाला आतल्या इंग्रजी दालनात खेचलं, तेव्हा हारुकी मुराकामी वगैरे शब्द ऐकल्यावर आपण ही 'हाराकिरी'च केल्याचं आमचं मत पक्कं झालं. मालकांचं वाचन त्यांच्यासारखंच दांडगं होतं, हे आम्हाला ठाऊक होतं. पण ते एवढ्या जातीनं आमच्या पुस्तकखरेदीत लक्ष घालतील ही अपेक्षा नव्हती. खऱ्या पेठेतल्या ग्रंथविक्रेत्यांच्या तुसडेपणाचा अनुभव घेतलेल्या आम्हाला पेठकर मालकांनी अक्षरशः गहिवर आणला. पुढं हळूच त्यांनी त्यांच्या वाचक सभासद योजना, वार्षिक वर्गणी वगैरे स्किमा पुढं सरकावल्यावर त्यांच्यातल्या चाणाक्ष विक्रेत्याचीही गाठ पडली. अखेर होय-नाही करता करता चार आकडी रकमेची खरेदी झालीच. वाचकाला हवी ती पुस्तकं आणून देणारा, सुवाच्य अक्षरात स्वतः बिलं फाडणारा, वर भरघोस सवलत देणारा हा मालक म्हणजे पुण्यातल्या ग्रंथविक्रेता जगतास कलंक आहे, असं क्षणभर वाटून गेलं. यानंतर 'जिस का मुझे था इंतजार, वो घडी आ गयी...' मालकांनी आम्हाला पुस्तक पेठेच्या कॉर्नरला खेचलं आणि दणादणा फोटो काढून घेतले. मग सेल्फ्यांचीही आवर्तनं झाली. आता हे फोटो फेसबुकवर पेठेच्या पानावर अपलोड होणार आणि साहित्यसंभांच्या विशाल वर्तुळात आपण झळकणार याचा आम्हास पेठभर, आपलं, पोटभर आनंद जाहला. आता आम्हीही काही काळ त्यांच्या सहवासात काढल्यानंतर बाहेर पडताना आम्हालाही पुस्तकविक्रीच्या काहीबाही योजना सुचू लागल्या. मालक आमच्या मैत्रिणीचे प्रेमानं फोटो काढू लागल्यावर आम्हाला मंगळागौरीची स्कीम सुचली. संक्रांतीच्या वा चैत्रगौरीच्या हळदी-कुंकवाचं आणि काही विशिष्ट कवितासंग्रहांच्या खपाचं नातं आम्हाला अचानक उलगडलं. बाकी काही असो, साहित्यसंभांनी कोथरूडमध्ये उभारलेली ही पुस्तकपेठ आमच्या मनाला उभारी देऊन गेली, हे नक्की. आनंदात तरंगतच आम्ही घरी आलो...
माणूस कुठल्याही कारणानं आनंदी झाला, की त्याचा सारासार विवेक गहाण पडतो. एखाद्या अनुभवानंतर सगळं जगच चांगलं आहे, असा गैरसमज तो करून घेतो. आमचंही तसंच झालं. कुठल्या तरी अस्फुट, निसटत्या क्षणी आम्ही अन्य पुस्तक दुकानांत जाण्याचा निर्धार केला. मग आम्ही पुनश्च पारंपरिक वळणाच्या एका दुकानात आणि किती तरी वर्षांची परंपरा इ. असलेल्या दुकानी शिरलो. तेथे आम्ही एक विविक्षित पुस्तक मागताच, त्यांनी आत्ता ते नाही, असं सांगितलं. मग ते तुमच्याच प्रकाशनाचं आहे, असं सांगितल्यावर 'होय का, असं सांगा की' म्हणत तो स्थितप्रज्ञ इसम आत गेला. आता पुस्तक लगेच सापडलं. या पुस्तकावर सवलतही मिळाली. पुढे आणखी एका दुकानी गेलो असता, काउंटरवरल्या महिलेशी एन्काउंटर होण्याचा प्रसंग आला. आम्ही मागितलेले एक विविक्षित पुस्तक पाहिल्यावर तिने आम्ही तिची इस्टेट लिहून मागत असल्यासारखा चेहरा केला. नंतर तिला एकूणच काही न झेपल्यामुळं आतून एक ज्येष्ठ काका आले. त्यांनी ते पुस्तक 'औट ऑफ प्रिंट' असल्याचे सांगून आम्हाला एक वही देऊ केली. त्या वहीत आम्हीच पुस्तकाचे नाव, प्रकाशन, मोबाइल नंबर इ. तपशील भरून दिला. पुस्तक आलं, की लगेच फोन करू, हे त्या काउंटरसुंदरीनं सांगितलं. आजतागायत काही फोन आलेला नाही. त्यानंतर 'औट ऑफ प्रिंट' म्हणजे आपल्या दुकानात नसलेले पुस्तक अशी एक नवी व्याख्या आम्ही मनात तयार केली आहे.
बाकी जिमखान्यावरचे आमचे आणखी एक आवडते दुकान म्हणजे 'इंटरनॅशनल'! आमचेच कशाला, पुण्यातल्या तमाम जाणत्या वाचकांचं एके काळचं हे हक्काचं पुस्तक दुकान होतं. आता दीक्षितांच्या 'इंटरनॅशनल'चं जोगळेकरांचं 'बुकगंगा इंटरनॅशनल' झालंय. पण खरं सांगायचं, तर या बदलामुळं मूळचं दुकान अजूनच गोजिरं-साजिरं झालंय. शांत-निवांतपणे पुस्तकं घेण्याचा, न्याहाळण्याचा, हाताळण्याचा आनंद इथं मिळतो. इथला स्टाफही चांगला आहे. तो आपल्याला कुठल्याही सूचना किंवा 'हे घ्या, ते ठेवा' करीत नाही आणि मागं-मागंही येत नाही. शिवाय इथं वर बसून पुस्तकं वाचायचीही सोय आहे. अडचण एकच. इथं समोर पार्किंगची सोय नाही. त्यामुळं मागच्या गल्लीत गाडी लावून पुढं दुकानात यावं लागतं. तेव्हा अक्षरशः 'रस्त्यावर आल्याचा' फील येतो. अर्थात इथं तशीही भरपूर खरेदी केली जाते. त्यामुळं खिसा रिकामा झाल्यानं आपण त्याही अर्थानं 'रस्त्यावर' येतोच! या पुस्तकाच्या दुकानाचे मालक भलतेच मितभाषी, सुस्वभावी इ. आहेत. ते दुकानात कधीही भेटत नाहीत. त्यांना भेटायचं तर खास अपॉइंटमेंट वगैरे घेऊन जावं लागतं. त्यांच्या गोड बोलण्यामुळं त्यांच्याशी बोलताना पुणेरी फटकळपणा बाजूला ठेवून नम्रतेनं बोलणं अंमळ कठीणच जातं. (अर्थात असं असलं, तरी बाकी व्यवहारात मालक चोख आणि अस्सल कोकणी बाण्याचे आहेत, याची नोंद घ्यावी.) त्यांना भेटून आम्हाला कायमच अंगावर मूठभर मांस चढल्यासारखं वाटतं. म्हणून डाएटवर असताना आम्ही 'बुकगंगा' भेट टाळतोच. पुस्तकप्रेमींच्या डोक्यावर यांनी धरलेली ही प्रेमाची गंगा अविरत वाहती राहावी, असं मात्र वाटून जातं.
पुण्याच्या अस्सल पुणेरी बाणा जपणाऱ्या ग्रंथविक्रेत्यांच्या लौकिकाला ही दोन दुकानं कलंक फासताहेत, असं आमचं स्पष्ट मत झालं आहे. आता आणखी काही 'रसिक' दुकानांत जाऊन, 'अक्षरधारां'मध्ये न्हाऊन, हा लौकिक राहिलाय की नाही, हे आम्हाला बघावंच लागणार आहे.... लेखकास तिकडंही जाऊन यावे लागेल... तो वृत्तांत लगोलग येईलच...!

----

(पूर्वप्रसिद्धी : साहित्यसूची, ऑगस्ट २०१७)

---

पुढील भाग वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा...

----

फिरकीचा ठोंब्या - भाग १३

पुस्तकांच्या गावा जावे...
----------------------------

आम्ही स्वतःला एक किंचित लेखकू म्हणवून घेत असल्यानं त्याच्यासंबंधानं आमची अशी काही कर्तव्ये आहेत. साहित्यविषयक कुठेही काही घडत असल्यास तिथं जाऊन हजेरी नोंदवून येणं हेही त्यापैकीच एक कर्तव्य होय. आमच्या या आग्रहामुळं एकदा 'येथे अंत्यविधीचे साहित्य मिळेल' या पाटीतील केवळ 'साहित्य' शब्द पाहून आम्ही आत जाऊन पुस्तकांची चौकशी केली होती आणि तो शेवटला विधी तिथेच आमच्यावर शेकण्याची वेळ आली होती. एकदा स्त्री-साहित्य संमेलनातही केवळ 'साहित्य' शब्दाच्या आधारे घुसण्याचा आमचा प्रयत्न असाच अंगलट आला होता आणि पुढील कित्येक दिवस घरच्या स्त्रीकडून अस्मादिकांची यथेच्छ धुलाई झाली होती. तेव्हा आमचे साहित्यप्रेम हे तसे धोकादायक आहे. अनेकदा ते आमच्या जीवावर बेतते. तरीही साहित्यसेवा करण्यासाठीच आपला जन्म झाला आहे, अशी आमची नम्र धारणा असल्यानं आम्ही ते प्रसंग कसेबसे निभावून नेतो आणि पुढल्या सेवेला उभे राहतो. तर ते असो. मुद्दा आमच्या अविचल साहित्यनिष्ठेचा आहे आणि यंदाही आम्ही तो निभावून नेला आहे. त्याचे झाले असे...
महाराष्ट्रदेशी सत्तापालट होऊन काहीच्या काही थोर साहित्यिक नेते सत्तेवर आल्याचे चित्र आम्ही गेली दोन-तीन वर्षे पाहत आहोत. यातील मराठी भाषेच्या मंत्र्यांचे नावच 'विनोद' असल्याने आम्ही पहिल्यापासून त्यांच्या एकतर्फी प्रेमातच पडलो आहो. विनोद हा आमचा स्थायीभाव आहे, विनोद हा आमच्या लेखनाचा प्राणवायू आहे, विनोद हाच आमच्या साहित्याचा स्वभाव आहे. तेव्हा मराठी भाषेचे मंत्रिपदच 'विनोदा'कडे गेले, तेव्हा आम्हास अत्यंत हर्ष होऊन गुदगुल्या इ. झाल्या. वास्तविक मराठी साहित्यात मुख्यमंत्रिपदाचा मान विनोदाला मिळायला हवा. मात्र, विनोदाला कोणीही गंभीरपणे घेत नसल्याने त्याचा हा मान हुकला आहे, हे आमचे पहिल्यापासूनचे मत्त आहे. गंभीर, जडबंबाळ कादंबऱ्या किंवा आत्मलेखनाला गृह, महसूल आदी खाती मिळत असताना विनोदाला मात्र शालेय शिक्षण किंवा भाषा आदी दुय्यम खाती दिली जातात, हे चित्र साहित्य मंत्रिमंडळाला अगदीच शोभत नाही. तरीही आम्ही विनोदप्रिय असल्यानं केवळ हसून या गोष्टी दुर्लक्षित केल्या आहेत, हे इतरांनी समजून असलेले बरे. तरी मराठी भाषेच्या प्रेमात पडलेल्या आमच्या विनोदनामे मंत्र्यांनी महाराष्ट्रदेशी पुस्तकांचा गाव उभारण्याची घोषणा केली, हे वाचून तर आम्ही आनंदाने वेडेपिसे झालो. त्याच रात्री आम्ही पुस्तकांच्या गावाचे स्वप्न आम्हास पाडून घेतले. कुठल्याही गोष्टीत विलंब आम्हाला खपत नाही. त्याच दिवशी दुपारी आम्ही 'हे ऑन वे' या ब्रिटनमधल्या पुस्तकांच्या गावाविषयी वाचले होते. तिथं प्रत्यक्षात जाण्याएवढे आम्ही 'हे' नसल्यानं स्वप्नातच जाणे इष्ट होते. शिवाय ते 'हे' 'ऑन द वे'च असल्याचेही कळले होते. तेव्हा जाता जाता तिथे जाणे सहजशक्य होते. स्वप्नात ते भारी गाव पाहिल्यानंतर आता महाराष्ट्रातही तसेच गाव उभे राहणार, या कल्पनेनं जीव फारच आनंदित झाला.
अखेर तो दिवस उजाडला. महाराष्ट्रात महाबळेश्वर आणि पाचगणी या दोन स्वर्गीय ठिकाणांच्या मधोमध असलेल्या भिलार या गावी पुस्तकांचे गाव उभे राहणार असल्याची मंत्रिमहोदयांची घोषणा आम्ही ऐकली आणि आम्हाला आनंदाने गगन ठेंगणे झाले. महाबळेश्वर हा आमचा सुरुवातीपासून वीक पॉइंट. (आम्ही आमच्या एका मित्राला हे सांगितल्यानंतर तो पहिल्यांदा महाबळेश्वरास गेला, तेव्हा हा पॉइंट शोधत फिरला होता म्हणे. नंतर तो शासकीय कोशात गेला, हे सांगणे न लगे!) महाबळेश्वर म्हणजे मध्यमवर्गीय हनीमूनीयांची काशी! खऱ्या काशीच्या मोक्षाला पोचण्यासाठीचे 'काम' या पर्यटनस्थळापासून सुरू होते. महाबळेश्वर रंभा असेल, तर पाचगणी ऊर्वशी आहे; महाबळेश्वर नरेंद्र असेल, तर पाचगणी देवेंद्र आहे. (आणि भिलार अर्थातच विनोद!) महाबळेश्वर स्वित्झर्लंड असेल, तर पाचगणी माँटे कार्लो आहे. महाबळेश्वर 'हे' असेल तर पाचगणी 'ते' आहे. (आणि भिलार हे ते 'हे ऑन (द) वे' आहे!) असो. अत्यंत आनंदित झालेला आणि काही विशिष्ट प्रेये प्राशून उंचीवर गेलेला माणूस साधारण असेच बाष्कळ बडबडतो. भिलारला पुस्तकांचे गाव होणार, या कल्पनेनंच आम्हाला एवढा आनंद होत असेल, तर प्रत्यक्ष तिथं गेल्यावर काय होईल या विचारानं आम्ही लगेचच त्या गावाला जायचं टाळलं. पण साहित्यविषयक कर्तव्य अपूर्ण राहिल्याची बोच मनाला लागून राहिली होती.
अखेर तो योग आला. भिलारला पुस्तकांचं गाव सुरू झाल्या झाल्या तेथे जाऊ नये, असे आमचे मत होते. त्यामुळं आम्ही काही दिवस कळ सोसली. पण फार दिवस दम धरवेना. अखेर एके दिवशी आम्ही पुस्तकांच्या गावाकडं निघालो. पुस्तकांच्या गावी गेल्यावर होणारा अतीव आनंद आपल्याला सोसवेल का, अशा शंकेनं आम्ही बीपीच्या गोळ्या जवळ ठेवल्या. वाई फाट्याला 'पुस्तकांच्या गावात स्वागत' वगैरे बोर्ड वाचून मन आनंदाच्या अंतराळात तरंगू लागले. मराठी सारस्वताच्या दरबारातील एक फार मोठी उणीव आता दूर झाली आहे, या कल्पनेनं मन वाईच हरखून गेलं. वाईला गणपतीला नमस्कार करून आणि तिथल्या विश्वकोश कार्यालयाला अन् प्राज्ञपाठशाळेला दुरूनच वंदन करून आम्ही पसरणीचा घाट चढायला सुरुवात केली. मराठी साहित्यविश्वात पसरलेल्या अगणित थोर्थोर साहित्यिकांची याद येऊन आमचे मन हळवे झाले. त्यात महाबळेश्वरच्या बिनअध्यक्षांच्या संमेलनाची आठवण येऊन मन घाबरे झाले. गाभाऱ्यात देव नसताना पुजाऱ्यांनी बडवलेल्या घंटा ऐकू आल्या. अत्रे-फडके वादापासूनचे सगळे वाद-प्रतिवाद आठवले. आणीबाणीतली मुस्कटदाबी आणि त्यानंतरचा 'दुर्गावतार' आठवला. उधळलेली संमेलनं, पडद्याआडची कारस्थानं, मंडपातली उणी-दुणी, साहित्यघाटावरची बेशरम धुणी... सगळं सगळं आठवलं. विद्रोहाची वेगळी चूल आठवली, ग्रामीण हुंकाराची भूल आठवली, स्त्री-साहित्याची वेदना आठवली, बालांसाठीची संवेदना आठवली... केशवसुतांची 'तुतारी' आठवली, कोलटकरांची 'भिजकी वही' आठवली... पाडगावकरांची बोलगाणी आठवली... ढसाळांची XX वाणी आठवली... दया पवारांचं बलुतं आठवलं अन् बोकिलांची 'शाळा'ही मनात हुरहुरती घंटा वाजवून गेली.
या सगळ्या साहित्याला आता कायमचं, हक्काचं छप्पर मिळालंय या जाणिवेनं मन भरून आलं. आमची गाडी पाचगणीतली गर्दी सोडून पुढं निघाली. आम्ही आता एका वेगळ्याच उंचीवर पोचल्याची जाणीव भर्रार वाहणारा वारा कानाला करून देत होता. डाव्या बाजूला टेबललँडचं पठार आणि उजव्या बाजूच्या खोल खोल दऱ्या पाहून आम्ही पुन्हा साहित्यस्मरणरंजनात शिरलो. टेबललँडचं पठार म्हणजे लोकप्रिय कथा-कादंबऱ्याच जणू! टेबललँडच्या पठारावर पर्यटकांची गर्दी असते, तशीच या कथा-कादंबऱ्यांच्या चाहत्यांची मोठी गर्दी सर्वत्र असते. या कथा-कादंबऱ्या लिहिणारे लेखक अर्थातच लोकप्रिय असतात. त्यांचं जवळपास दैवतीकरण झालेलं असतं. त्या टेबललँडच्या पठारावर माणसं फक्त मजा करायला येतात. तिथं असलेल्या मज्जेच्या साधनांचा कुणी भाव करत बसत नाही. 'मूँह माँगी' किंमत मिळते. तसंच या लोकप्रिय कथा-कादंबऱ्यांचं असतं. दुसरीकडं उजव्या बाजूला असलेल्या खोल खोल दऱ्यांसारखं सखोल अर्थ वगैरे सामावणारं, पण गूढगर्भ साहित्य त्या दऱ्यांइतकंच निर्जन राहतं. त्या अवघड वाटेनं खाली उतरायचं धैर्य फारच कमी जणांकडं असतं. पण या दऱ्यांच्या पाठीवरच पठारं वसलेली असतात, हे अनेकदा आपल्या लक्षात येत नाही.
आम्ही पाचगणीच्या उंचीवर आल्यानं आणि तिथला उंची वारा कानात शिरल्यानं सैराटलो होतो आणि काहीच्या काही विचार मनात येऊ लागले होते, हे एकदम आमच्या लक्षात आलं. आमच्या बौद्धिक वकुबाच्या हिशेबानं हा डोस जास्त झाला होता. अजून तर आख्खं पुस्तकांचं गाव पाहायचं होतं. त्यामुळं आम्ही हे पठारी चिंतन तत्काळ आवरतं घेतलं आणि आजूबाजूच्या मौजेच्या चिजा न्याहाळू लागलो. घटकेत आमची गाडी भिलार फाट्याला आली. डाव्या बाजूला गेलं, की एक-दीड किलोमीटरवर लगेच आमचं पुस्तकांचं गाव येणार होतं. पाचच मिनिटांत आम्ही तिथं पोचलो. वास्तविक इतर चार गावांसारखंच हे गाव दिसत होतं. मग त्याला 'पुस्तकांचं गाव' का म्हणायचं, हा प्रश्न आम्हाला पडला. पण पुढं गेल्यावर लगेच उत्तर मिळालं. रस्त्याच्या दुतर्फा 'कथा', 'स्त्री-साहित्य', 'बाल-साहित्य' अशा पाट्या होत्या. इथल्या लोकांच्या घरातच सरकारनं पुस्तकं वाचायची सोय केली होती. बाहेरून त्या खोलीत जाता यावं, अशी रचना केली होती. पुस्तकांच्या नावाखाली कुणीही कुठल्याही घरात शिरू नये, यासाठी सगळीकडं पाट्या लावल्या होत्या, याचा आम्हाला आनंद झाला. शिवाय पुस्तकं तिथं बसूनच वाचायची होती. पुस्तक वाचत वाचत रस्त्यानं फिरायला परवानगी नव्हती. नाही तर स्त्री-साहित्यवाले आणि पुरुष साहित्यवाले कधी बाल-साहित्याच्या घरात घुसले असते, सांगता आलं नसतं. थोडक्यात, सगळीकडं बसून वाचण्याची नीटच व्यवस्था होती. आम्ही स्वतः सरपंच म्याडमच्या घरात बसून एक कथा व्यवस्थित वाचली. (त्यांच्याकडं 'कथा' विभाग होता.) ती कथा वाचल्यावर कुठं आम्हाला 'पुस्तकांच्या गावी' आल्याचा फील आला.
आता आम्हाला गावची सहल करायचा उत्साह आला. शाळेत गेलो. लहान लहान लेकरं गोष्टींची पुस्तकं घेऊन वाचत बसलेली बघून ऊर भरून आला. समोरच सानेगुरुजींचा फोटो दिसला. आता रडूच फुटणार होतं. तेवढ्यात एका सरांनी हाक मारली आणि आम्ही भानावर आलो. मग मुलांसमोर कथाकथनाचा कार्यक्रम करून झाला. आमच्यापेक्षा मुलांनीच छान गोष्टी वाचल्या, हे सांगायला नकोच. मात्र, 'मुलांमध्ये मूल' इ. होता आल्यानं एक बालिश आनंद झाला. फळ्यावर साहित्यिकांची नावं लिहिली होती. त्यात 'पांडुरंग सदाशिव साने'मधला 'सदाशिव' हा शब्द 'सदाशीव' असा लिहिलेला बघून 'शीव शीव' म्हणावंसं वाटलं. 'केशवसुतां'मधला 'सु' दीर्घ लिहिल्यानं मराठीच्या नाकासमोरच सूत धरायची वेळ येते की काय, असं वाटून गेलं. तिथल्या गुर्जींना कानात योग्य तो संदेश दिला आणि निघालो.
तिथून मग साहित्यप्रकारांतली अन्य दालने बघितली. आमच्यासारखेच काही उत्साही पर्यटक इकडं-तिकडं हिंडत होते. सगळे काही मराठी नव्हते. काही परप्रांतीयही होते. त्यांच्या आवडीची पुस्तकं तिथं नव्हती आणि स्ट्रॉबेरीचा सीझनही संपला होता. त्यामुळं त्यांना भिलभिलारल्यासारखं झालं. आम्ही भिलारे गुरुजींची भेट घ्यायला गेलो, पण ते नव्हते. मग इतर काही दालनं बघून आलो. सगळीकडं बसायला उत्तम व्यवस्था, पुस्तकांच्या भरपूर रॅक आणि नवीकोरी पुस्तकं सरकारनं स्वतः विकत घेऊन इथं आणून ठेवलेली दिसली. नंतर प्रकल्प कार्यालयाला भेट दिली. तिथल्या मंडळींचा उत्साह पाहून बरं वाटलं.
एकूणच भिलारच्या त्या उंचीवर थंडगार वाऱ्यात प्रसन्न वाटत होतं. आपल्या आवडीचं पुस्तक घेऊन, तंगड्या पसरून जगाच्या अंतापर्यंत आपण इथं वाचत बसू शकतो, असं वाटलं. पुस्तकांच्या गावात जाऊन यापेक्षा दुसरं काय वाटायला हवं? ज्यांनी आयुष्यात कधी हाती पुस्तकच धरलं नाही, ते लोक पर्यटक म्हणून आले आणि यानिमित्तानं त्यांना हा गोड छंद जडला, तर त्याहून चांगली गोष्ट काय असेल?
भिलारहून परतताना मन आत्मिक आनंदानं भरून आलं. पुस्तकांच्या गावाचा हा प्रयोग अद्याप बाल्यावस्थेतच असला, तरी त्याला अजून सरकारीपणाची तुसडी किनार नाही, हे बघून बरंच वाटलं. आपल्याकडं कुठल्याही सरकारी प्रयोगाला, यंत्रणेला नावं ठेवायची फॅशन आहे. आम्हाला तरी लगेच तसं काही करावंसं वाटलं नाही. कारण यातून झालं, तर काही तरी चांगलंच होईल; नाही तर सध्या आहे ते आहेच...
घाट उतरताना मन नव्या कोऱ्या पुस्तकांच्या त्या वेडावून टाकणाऱ्या वासात अडकलं होतं... आणि हा खरंच 'विनोद' नव्हता!

---

(पूर्वप्रसिद्धी : साहित्यसूची, जुलै २०१७)

---

पुढील भाग वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा...

---

फिरकीचा ठोंब्या - भाग १२

पत्तनीय अन् उत्तरीय...
---------------------------

मे महिन्याच्या ऐन उकाड्यात आम्ही प्रतिभासाधनेचा यत्न करीत आहोत. वास्तविक आमरस-पुरी खाऊन, एसी २० वर ठेवून किंवा पंखा पाचवर ठेवून गारेगार झोपायचे हे दिवस! परंतु आम्ही स्वतःस 'आम' लेखक समजत नसल्यानं आमचं काही तरी वेगळंच सुरू असतं. मागल्या महिन्यात लेख 'बनविण्या'च्या संकटातून आमची सुटका झाली खरी; तोवर हे प्रमाण आणि बोलीचं भांडण समोर येऊन ठाकलं. आमच्यासारख्या लेखकूची जी काही उरलीसुरली प्रतिभा आहे, ती या भांडणात मातीमोल होईल आणि वाचकांना अस्सल मातीतला लेख वाचायला मिळेल, अशा आशेनं आम्ही याही विषयाला हात घातला. 'हात घालीन तिथं माती' हा आमचा लौकिक असल्यानं प्रमाण आणि बोलीच्या भांडणात आपली स्वतःचीच माती होणार, याविषयी आमची पूर्ण खातरी झाली होती. तरी लेखकू म्हणून अंगी आडमाप उत्साह असल्यानं आम्ही या दोन्ही बोल्यांचा अभ्यास करायला सुरुवात केली.
वास्तविक प्रमाण मराठीला 'बोली' म्हणणं हा तिचा अपमान आहे. हे म्हणजे पुण्याला पिंपळवंडी बुद्रुक म्हणण्यापैकी आहे. हे म्हणजे महावस्त्राला गमछा म्हणण्यापैकी आहे. हे म्हणजे आमरसाला गुळवणी म्हणण्यापैकी आहे. हे म्हणजे... (जाऊ द्या. उपम्यातच लेख संपायचा!) तर सांगायचा मुद्दा हा, की प्रमाण मराठी हे एक वेगळेच प्रकर्ण असून, ऋषीच्या कुळाप्रमाणे व नदीच्या मुळाप्रमाणे त्याचे कूळ व मूळ सापडणे कठीण होय. तरीदेखील 'तैत्तरीय उपनिषदा'प्रमाणे एक 'पत्तनीय उपनिषद' मुठेच्या तीरी उत्खननाअंती सापडल्याची चर्चा इतिहास संशोधक मंडळात दुपारच्या चहाच्या वेळी सुरू असल्याचे अस्मादिकांच्या कानी आले आहे. इतिहास संशोधक मंडळात दुपारी चहा मिळतो, या (तुलनेनं दुय्यम अशा) गोष्टीकडंच सर्वांचं लक्ष गेल्यानं ही अफवा असावी, अशी खातरी वाटून मंडळींनी संबंधित संशोधनाकडं दुर्लक्ष केलं. वास्तविक 'पत्तनीय' या नावातच हे उपनिषद पुण्यपत्तनाचे असावे, हे स्पष्ट होते. त्यातील 'पत्तनीय' या शब्दाविषयी इतिहास संशोधक मंडळातल्या विवाहित आणि अविवाहित मेंबरांमध्ये गंभीर मतभेद निर्माण झाल्याचे कळले. 'पत्तनीय' हा शब्द 'पत्नीय' या शब्दाचा अपभ्रंश असावा, यावर विवाहित मंडळी ठाम होती; तर विवाह झाल्यानंतर विवाहित मंडळी स्वतःच 'पत्तनीय' होत असल्यानं ती उपनिषदच काय, पण चार ओळींचा श्लोकदेखील लिहिण्याच्या योग्यतेची उरत नाहीत, असा अविवाहित मंडळींचा दावा होता, म्हणे. या दाव्या-प्रतिदाव्यांमध्ये दुपारच्या चहापासून ते संध्याकाळच्या वड्यापर्यंत वेळ गेला. अखेर या विषयाचा निर्णय घेण्यासाठी एक द्विसदस्यीय समिती नेमण्याचा निर्णय झाला आणि मंडळाची सभा संपली, असे समजले. पूर्वी वाचनालयात चोरून प्रौढांची मासिके वाचण्याचा छंद आम्ही जोपासला असल्यानं मंडळात सायंसमयी गुपचूप प्रवेश करणे आम्हास कठीण गेले नाही. आम्ही 'पत्तनीय उपनिषद' अलगद उलगडून चाळण्यास सुरुवात केली. चारशे भूर्जपत्राच्या त्या ग्रंथावर सुरुवातीलाच एवढ्या सूचना आणि उपसूचना होत्या, की हा ग्रंथ पुण्यनगरीतील प्रमाण मराठीतला आद्य ग्रंथ असावा, याविषयी आमच्या मनात तिळमात्र शंका उरली नाही. 'आपण ज्या पानांवर हा ग्रंथ वाचता आहात, ते भूर्जपत्र आहे, केळीचे पान नव्हे; सबब अन्नग्रहण करताना ग्रंथ पाहून त्याची वाट लावू नये,' ही पहिलीच सूचना वाचून तर ग्रंथाची जन्मदात्री पेठ कोणती असावी, हेही आम्हास कळून चुकले. मंडळाच्या परिसरातच या प्रमाणग्रंथाचा जन्म झाला असावा, हे ताडून आम्ही तातडीनं एक नीलफलक बनवायची ऑर्डर देऊन टाकण्याचा निर्धार मनातल्या मनात करून टाकला. अर्थात एवढ्या सूचना ज्या अर्थी आहेत, त्या अर्थी हे 'पत्नीय उपनिषद'ही असूच शकते, या विचारानं पुन्हा मनात शंकासुराने थैमान घातले. जसजसा ग्रंथ वाचीत गेलो, तसतसे हे 'पत्नीय' आणि 'पत्तनीय' असे दोन्ही उपनिषदांचे प्याकेज असल्याचे आमच्या ध्यानात आले. हे एवढे जीवघेणे मिश्रण सहन न झाल्यानेच तत्कालीन वाचकांनी हा ग्रंथराज प्रकाशित होण्यापूर्वीच मुठेच्या तीरी पुरला असावा, यात आता कोणतीही शंका राहिली नाही. घरोघरी (आपापल्या) धर्मपत्नींच्या मुखात असते, तीच 'प्रमाण मराठी' असा उलगडा आम्हाला अखेर झाला आणि ब्रह्मज्ञान झाल्याप्रमाणे आमच्यामागे झगमगीत वर्तुळ चमकू लागले. जिचं प्रत्येक वाक्य, प्रत्येक शब्द अन् प्रत्येक अक्षर आपल्याला प्रमाण मानावंच लागतं, तिची भाषा ती प्रमाण भाषा! एवढी साधी-सोपी व्याख्या आमच्या जाणत्या पूर्वजांनी कित्येकशे वर्षांपूर्वी करून ठेवली होती, अं? आम्ही आदरानं हातच जोडले. तत्कालीन पुणेरी मराठीत तत्कालीन पत्नी आंब्याचा टोप आदळत आपल्या पत्तनीय पतीस म्हणाली असेल, 'ग्रंथ कसले खरडता? आम्रफलाची रसनिष्पत्ती कोण करणार? आमचे श्वशुरश्री? नुसता रस हवा प्राशायला...' त्यानंतर संबंधित पत्तनीय पतिराजांचा साहित्यातलाच नव्हे, तर एकूणच जगण्यातला रस कमी झाला असेल, यात काय नवल! आंब्याच्या दिवसात केळी खायची वेळ यावी, तसे आयुष्य झाले असणार. त्यातूनच या ग्रंथराजाला मुठेकाठी मोक्ष मिळाला असणार... नक्कीच!
पत्तनीय उपनिषदांतील काही कलमे खरोखर भयावह होती. तत्कालीन पत्नीसत्ताक पद्धतीचा प्रत्यय त्यातून येत होता. पतीने स्वयंपाक करावा, भांडी घासावीत, (गृहस्थ)आश्रमाची झाडलोट करावी, केरवारे करावे, एवढेच नव्हे, तर सायंकाळी तिला मोगऱ्याचा गजरा आणून देऊन तिची वेणी घालावी आदी नियम वाचून आम्ही जागीच पत्तनस्थ व्हायची वेळ आली. एका अर्थाने ही केवळ श्रवण करायची भाषा होती. बोलणारी केवळ पुण्यपत्तनस्थ पेठीय पत्नीच होती. मेरा वचन ही है मेरा शासन! बरोब्बर!! या भाषेचे हे उगमस्थान समजल्यानंतर अनेक कोड्यांचा एकदम उलगडा झाला... पत्तनीय उपनिषदाने फार मोठे काम केले होते.
आता मुद्दा बोलीचा होता. बोली भाषा ही मुळात बोलीच असल्यानं त्यात कुणी ग्रंथ लिहिला असण्याची शक्यता फारच धूसर होती. त्यातही मरहट्ट देशी बोलींचे अनेक प्रकार. खान्देशी बोली, वऱ्हाडी बोली, दखनी, कोकणी, आगरी, मराठवाडी अशा किती तरी... मग वाटलं, या प्रत्येक बोलीत तेव्हा कसं बोलत असतील? आणि काय आश्चर्य...! 'पत्तनीय उपनिषदा'च्या शेवटच्या पानावर आम्हाला एक खूण सापडली. तोंडावर पट्टी बांधलेला एक स्मायली असतो ना, तशी ती खूण दिसत होती. आम्ही हल्लीच काही रहस्यकथा वाचलेल्या असल्यानं हा 'क्लू' पकडून आम्ही एवढ्या रात्री त्वरेनं मुठेकाठी धाव घेतली. (रहस्यकथा वाचल्यानंतर काही काळ रात्री एकट्यानं गाव बोकाळणं अपरिहार्य असतं...) तिथं गेल्यावर आधी कॉफीपान करणे मस्ट असते. ते केले आणि मग सावकाशीनं 'क्लू'ची जागा शोधू लागलो. फार वेळ लागला नाही. 'पत्तनीय उपनिषद' सापडले होते, त्याच्याशेजारीच आम्हाला हा दुसरा ग्रंथ मिळाला - 'उत्तरीय उपनिषद'! उत्तरीय उपनिषदात तरी बोलीची उत्तरं मिळतील, अशी आशा होती. हा ग्रंथ अगदीच चिमखडा होता. अवघ्या ६०-७० पानांचा... आम्ही तो सहजीच बगलेत मारून मंडळात नेला. तेथील कंदिलाच्या मिणमिणत्या उजेडात (इतिहास संशोधन हे असेच करावे लागते. त्यामुळं आम्ही तेथील लाइटी घालवून कंदील पेटविला...) आम्ही 'उत्तरीय' तपासणी करू लागलो. इथं सूचना वगैरे काही नव्हत्या. थेट मजकूर होता. लेखकाच्या नावाच्या जागी 'पत्तनीय' एवढेच लिहिले होते. पुढं तत्कालीन च्यायला, मायला आदी शब्दांनी सुरुवात होती. नंतर 'भ'ची बाराखडी सुरू झाली. पुढं पुढं एवंगुणविशिष्ट मातृकुलाचा उद्धार करण्यात आला होता. तत्कालीन मराठी भाषा चांगलीच जोरकस होती, असे आमच्या लक्षात आले. तेव्हाच्या लोकांनी केवळ शिव्या देऊन एखाद्या सैन्याचा पाडाव केला, असे एखाद्या शुभ्रदाढीधारी संशोधकाने आत्ता आम्हाला सांगितले असते, तरी आम्ही त्यावर सहजी विश्वास ठेवला असता.

नंतर नंतर तर त्या ग्रंथात केवळ हो - हो, बरं, ठीक आहे, चालेल, अच्छा... जसं तू म्हणशील तसं, तुझी मर्जी एवढ्याच अर्थाचे तत्कालीन शब्द (ते शब्द इथं लिहिणं कठीण आहे...) दिसू लागले. आम्हाला कळेचना, हे असं का आहे ते? शेजारीच पडलेल्या 'पत्तनीय उपनिषदा'ची भूर्जपत्रं तेवढ्यात फडफडली. त्या आवाजानं दोन कबुतरं उडाली आणि दोन दिशांना पांगली. आम्ही एकदा 'पत्तनीय'कडं, तर एकदा 'उत्तरीय'कडं बघू लागलो. एव्हाना 'उत्तरीय'चं उत्तरीय घसरून आम्हाला आतल्या नग्न सत्याचं दर्शन घडलंच होतं. पण आता 'पत्तनीय'ची पानंही काही सांगू पाहत होती. आम्ही एकदा डावीकडं, तर एकदा उजवीकडं पाहू लागलो. आणि अचानक साक्षात्कार झाला. डोक्यात पूर्णच प्रकाश पडला. कंदिलाची वात मोठी झाली आणि आमचा चेहरा उजळला. 'पत्तनीय'मध्ये लिहिलेल्या आदेशवजा सूचनांचे पालन केल्याची माहिती तेवढी फक्त 'उत्तरीय'मध्ये दिली होती. याचा अर्थ हा ग्रंथ तत्कालीन 'पतीं'नी लिहिला होता... डावीकडे प्रश्न, उजवीकडं उत्तरं... खाली मान घालून दिलेली! सुरुवातीला कोड लँग्वेजमध्ये लिहिलेली अक्षरं म्हणजे शिव्या होत्या. त्या पत्नी विभागाला कळू नयेत, म्हणून खास वेगळ्या भाषेत लिहिल्या होत्या. पत्नीच्या आज्ञेसमोर आपलं काही चालत नसल्याची हताशा त्यातून जाणवत होती. भाषा आणि संताप जोरकस असला, तरी त्यातून करुणेचा एक झरा झुळूझुळू वाहत होता. आम्हाला 'उत्तरीया'ची दया आली. जी बोलू दिली जात नाही ती बोली! अच्छा, अशी भानगड आहे तर! तत्क्षणी तत्कालीन बोलीचा अभ्यास करण्याची आमची इच्छाच मरून गेली.
गेल्या कित्येक शतकांपासून सुरू आहे हे भांडण... फक्त तिचं ऐकायचं... आपण काही बोलायचं नाही. तिनं आदेश द्यायचा आणि आपण ऐकायचं. हेच सुरू आहे! ती आपली पत्नी आहे हे मान्य; पण एवढा धाक असतो का कुठं? पत्तनीय पतीला बोलूच द्यायचं नाही? हा हन्त हन्त... केवढी ही खन्त!
प्रमाण आणि बोलीचं लग्न लावून ज्या सोयऱ्यांनी दोघांच्याही आयुष्याची वाट लावली, त्यांचा शोध आम्ही घेत आहोत. आधी दोघंही किती सुखात होते. ती तिच्या प्रमाणात, मापात बोलत होती आणि तोही मुक्तछंदात तिच्यावर शब्दफुलं उधळत होता. ती नाजूक, प्रमाणबद्ध होती, तर तो मजबूत अन् रांगडा होता. ती त्याच्यावर अनुरक्त होती, तर तोही तिच्यावर लट्टू होता. ती महालातली राणी होती, तर तो माळरानाचा राजा होता. ती हळवी होती, तो कठोर होता. दोघांचीही जोडी छान होती. एकमेकांना शोभत होते. ते एकमेकांना पूरक आहेत हे ओळखून आमच्या पूर्वसूरींनी त्यांना वेळप्रसंगी 'लिव्ह इन रिलेशनशिप'मध्ये राहू दिलं; पण लग्न टाळलं. आता मात्र गोंधळ झाला. दोघांचंही लग्न लावण्याचा दुर्बोध हट्ट काही मंडळींनी धरला आणि पाट लावला. पाट लावला अन् तिथंच वाटही लागलीच! फार पूर्वीच्या काळी पुनवडी गावाच्या काठी असंच घडलं होतं आणि त्यातून 'पत्तनीय' आणि 'उत्तरीय'चा जन्म झाला होता.
आताही पुण्यनगरीच्या काठी, फेबु अन् व्हॉट्सअपच्या बांधावर हाच वेडा खेळ पुनश्च काही दुर्बोध मंडळी करीत आहेत, असं समजलं. अरेरे... काय हा वेडेपणा! या राक्षसविवाहातून ना तिला सुख, ना त्याला मज्जा! त्यातून जन्माला येणार फक्त विषम संकर, नकोशी संतती!
'नको, नको... नगं नगं, नकोय हे,  न्हाय पायजेल... सोडा मला... वंगाळ हाय हे...' आम्ही प्रमाण अन् बोलीत मिक्स किंचाळू लागलो. एकदम जाग आली. आम्ही घरातच होतो.
निद्रोपनिषद संपले होते... प्रमाण आयुष्य सुरू जाहले होते... पर ते बी 'बोली'वाणी लई झ्याक व्हतं...!

---

(पूर्वप्रसिद्धी : साहित्यसूची, जून २०१७)

---

पुढील भाग वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा...

----

फिरकीचा ठोंब्या - भाग ११

लेख : एक बनविणे
-----------------------

गेल्या महिन्यात बालसाहित्याच्या प्रांतात लुडबूड केल्यानं आम्ही स्वतःस अंमळ निरागस समजू लागलो होतो. नव्हे, आम्ही स्वतःचे मतच तसे बनवून घेतले होते. पण आमच्यातला हा कथित निरागसपणा अवघा महिनाभर टिकला. त्याला कारणही तसंच घडलं. मराठी साहित्यविश्वात काही तरी नव्यानं ‘बनत’ होतं... काही तरी बिघडत होतं... सगळं सविस्तरच सांगायला हवं...
साधारणतः साहित्य संमेलन संपलं, की आमच्या चिमुकल्या मराठी साहित्यविश्वाला गाढ झोप येते. अगदी मे महिन्यातल्या करकरीत दुपारी हापूसचा रस ओरपल्यावर येते तश्शीच! मग आम्ही लेखकमंडळी पुढील संमेलन येईपर्यंत बेडकासारखे शीतनिद्रेत जातो. रसपानानंतर एसी फुल्ल सोडून जी काही निद्रा येते ना, तिची तुलना फक्त एकाच गोष्टीशी करता येईल. ती गोष्ट अथवा क्रिया येथे सांगणे बरे नव्हे. परंतु जाणकार सुज्ञांस त्याचा अवश्य उलगडा होईल. तर मुद्दा साहित्यविश्वाच्या गाढ निद्रेचा होता. दुपारच्या वेळी गाढ झोपल्यानंतर अचानक कोणी येऊन आपल्याला गदागदा हलवू लागले, तर संबंधित व्यक्तीच्या मातृकुलाची आठवण त्वरेने येणे अगदी साहजिकच असते. तशाच पद्धतीनं गेल्या महिन्यात मराठीतल्या एका विदुषीनं आपल्या भाषेविषयीची खंत प्रकट करून गाढ झोपलेल्या साहित्यविश्वाच्या अंगावर शुद्ध भाषेच्या पाण्याचे चार सपकारे मारण्याचा प्रयत्न केला. मराठी भाषा नव्यानं 'बनविण्याचा' प्रयत्न सांप्रतकाळी जोमानं सुरू असल्याचं त्यावरून आमच्या ध्यानीमनी आलं. साहित्यविश्व गाढ निद्रेत असताना बाईंनी त्याच्या पार्श्वभागी हे चार रट्टे मारल्यानं त्या आता 'चावू आनंदे' किंवा 'द्यावे फटके' नावाचे नवे पुस्तक लिहिण्याच्या, नव्हे, बनविण्याच्या बेतात असाव्यात अशी दाट शंका आम्हास आली. वास्तविक मराठी साहित्याच्या त्या हेडबाईच असल्यामुळं आम्हाला त्यांच्याविषयी परमआदर आहे. किंबहुना त्यांनीच आम्हाला नेटके कसे लिहावे आणि आनंदाने कसे वाचावे हे शिकविले. मधल्या काळात आम्ही नसलो, तरी आमची भाषा मात्र नव्याने 'बनत' चालली आहे, याची आम्हाला खबरबात नव्हती. मात्र, बाईंनी नेमक्या दुखण्यावर बोट ठेवले. त्यामुळे चिमुकल्या मराठी साहित्यविश्वात एकच खळबळ 'बनून' राहिली. बनविण्यावरून खूप काही बनले-बिनसले. पत्रकारांनी अग्रलेख लिहिले, फेसबुक्यांनी पोस्टी टाकल्या, भाषाप्रेमींनी संताप व्यक्त केला आणि बाकीच्यांनी नुसतेच सुतकी चेहरे 'बनविले'. आम्ही इतरांपेक्षा वेगळे असल्याने चार लोक करतील तेच करण्यात अर्थ नव्हता. पण आपण होतकरू का होईना लेखकू आहोत, याची विनम्र जाणीव आमच्या मनात ‘बनून’ राहिली होती. तेव्हा 'बनेल'पणा करून काही तरी बनवायला हवे होते; अन्यथा बात 'बनली' नसती! बाकी काही का असेना, बिघडविण्यापेक्षा बनविण्याला महत्त्व आहे. त्यामुळे या विषयावर एक लेखच 'बनवून' टाकावा, असे आमच्या मनाने घेतले.
एकदा आम्ही मनावर घेतले, की मग आमचे सगळे छान 'बनून' येते. वास्तविक लेख लिहिणे हे आमच्यासारख्या लेखकूला अगदी सहज जमते. पण लेख लिहिणे वेगळे आणि लेख ‘बनविणे’ वेगळे. हा जरा नवा प्रयोग होता. म्हणून सुरुवातीला कुतूहल म्हणून आम्ही 'बनविणे' या क्रियापदाचाच अभ्यास सुरू केला. 'बन' हे त्याचे मूळ रूप असावे, अशी आम्हास शंका आली. आता हे शेवंतीचे 'बन' आहे की 'बन'मस्क्यातले 'बन', हे काही लक्षात येईना. पण एकाच वेळी हा शब्द मराठी आणि इंग्रजीतले नाम असू शकतो, एवढे उमगले. 'माझ्या मना बन दगड' असं विंदांनी सांगून ठेवल्याचं तेवढ्यात ध्यानीबनी, आपलं, ध्यानीमनी आलं. मग 'बन' हे आज्ञार्थी क्रियापदही होऊ शकते, असा विचार आम्ही मनाच्या बनात ठेवून दिला. काही काळापूर्वी मराठी साहित्यात 'बनी' नावाच्या आगाऊ मुलीने धुमाकूळ घातला होता. या बनीचा या क्रियापदाशी काही संबंध आहे का, हे आम्ही चाचपू लागलो. ही बनी एक नंबरची बावळट मुलगी असावी; कारण प्रत्येक लेखात संबंधित लेखक तिला 'बने, बने, अगं असं काय करतेस? इकडं बघ, तिकडं लक्ष दे, वेडी आहेस का, कसं समजत नाही तुला,' अशाच प्रकारे संबोधताना आम्ही वाचले आहे. तेव्हा काही साहित्यिकांनी या गरीब मुलीला ठरवून 'बनविले' असावे, अशी रास्त शंका आमच्या मनीबनी वस्तीला येऊन राहिली आहे. अर्थात बनीचा बनविण्याशी संबंध असला, तरी त्यात तिलाच 'बनविण्यात' आले असेल, तर सोडून दिले पाहिजे, असे म्हणून आम्ही बनीचा नाद सोडला.
खुद्द 'बनविणे' या क्रियापदाने आम्हाला किती बनविले आहे, याचा हळूहळू अंदाज येऊ लागला. हिंदीत लग्न करण्याला 'शादी बनाना' असे का म्हणतात, हे मराठीत लग्न 'बनविल्यास' तातडीने कळून येते. किंबहुना एकमेकांना 'बनविण्या'चीच ती स्पर्धा असते, असंही म्हणायला हरकत नाही. हिंदीतलं हे 'बनाना' क्रियापद इंग्रजीत एक निसरडं फळ देऊन जातं. त्याचा मराठी अर्थ सांगायलाच हवा का? तेव्हा कुणी आपल्याला बनविले आहे, याचा अर्थच त्याने आपल्याला हे फळ दिले आहे, असे समजून चालायचे. तेव्हा 'बनविणे' या क्रियापदाचा वापर मराठीत नाही नाही त्या ठिकाणी होऊ लागला, याचा अर्थ ही फसवणूकही व्यापक होत चालली आहे, असे समजायचे का? 'मी स्वयंपाक करते,' असे म्हणण्याऐवजी आमचे खटले 'मी स्वयंपाक बनविते' असे म्हणत असेल, तर ते वास्तवाच्या अधिक जवळ जाणारेच ठरत नाही काय! स्वयंपाक या नावाखाली ती त्या सर्व पदार्थांना आणि नंतर आम्हाला 'बनवत'च नसते काय! टीव्हीवर कार्यक्रम 'सादर करतो' याऐवजी 'कार्यक्रम बनवतो' असे कुणी म्हणत असेल, तर तोही अधिक प्रामाणिकच म्हणायला हवा. याचे कारण तो केवळ कार्यक्रमच नव्हे, तर प्रेक्षकांनाही 'बनवत' असतोच की... सिनेमा ‘बनवतो’, म्हणणारा तरी काय वेगळं करतो? तोही 'बनवतो'च...! आणि असे करताना अनावधानाने का होईना, पण प्रामाणिक वाक्यरचना केल्याबद्दल आपण त्यांचे 'धन्यवाद करायला' नकोत का? खरं तर धन्यवादसुद्धा 'बनवायला' काही हरकत नसावी. या कामी कुणी 'आमची' मदत करू शकेल काय? करणार असाल तर नक्की बघा. आम्ही त्यांचेही धन्यवाद 'करू'...
'बनविणे' या एका क्रियापदावर एक छानसा बनेल लेख कम् कथा होऊ शकते, हे एव्हाना आमच्या बनचुक्या मनाने नीटच हेरले होते. या कथेसाठी काय काय मुद्दे बनवता येतील, याचा आम्ही अंदाज घेऊ लागलो. शाब्दिक कोट्या बनविणे हा आमचा हातचा मळ होता. तेव्हा 'बनविणे' या शब्दावर जास्तीत जास्त कोट्या करण्याचे काम निश्चितच 'बनणार' होते. 'बनवारीलाल'पासून ते 'बनहट्टी'पर्यंत आणि 'बन का पंछी'पासून ते 'बनावट'पर्यंत एकही 'बन'शब्द आम्ही सोडला नाही. प्रत्येक वाक्यात आम्ही या 'बन'च्या लाद्या पसरल्या. त्या वाक्यांचा एकमेकांशी खरं तर काहीच संबंध नव्हता. पण आम्हाला काहीही करून लेख 'बनवायचा’च असल्यानं आम्ही शब्दांच्या या दाट 'बना'त शिरलो. त्यातून पुढीलप्रमाणे काही वाक्ये तयार झाली : 'बनगरवाडीत राहणाऱ्या बनकरांच्या बनवारीलालने बनसोडेंच्या बनीला काहीही करून आज बनमस्का खाऊ घालण्याची अत्यंत बनचुकी आणि बनावट योजना बनविली होती. त्याच्या कल्पनेप्रमाणे सर्व योजना बनवून झाली. बनशंकरीच्या मंदिरामागच्या बनात भेटून तिला बनमस्का द्यायचा होता. पण बनीच्या बापानं त्या दिवशी तिला कामावर जाऊच दिलं नाही. मग बनवारीनं मोठ्या मिनतवारीनं बनीला काही-बाही सांगून घराबाहेर काढलं. बनशंकरीच्या बनात गेल्यावर बनमस्काच काय, पण साधा पावही न मिळाल्यानं आपण बनवलो गेल्याचं बनीच्या लक्षात आलं...'
पुढं वाचवेना. डोकं अगदी ‘बनबनून’ - आपलं - भणभणून गेलं! हे असे लेख बनविणे म्हणजे बनमस्का खाण्याइतकी सोपी गोष्ट नव्हे, हे आमच्या लक्षात आले. तेव्हा या बनावट लेखाला आम्ही सत्वर काडी लावली. मन मात्र उदासच बनून राह्यलं मग...! शून्यातच गेलो...
...या एका ‘बनविणे’नं आमच्या साहित्यविश्वात केवढी खळबळ उडविली आहे, याची आता कुठं अंधुकशी कल्पना येऊ लागली. मग आम्ही आमच्या आजूबाजूला मराठी बोलणाऱ्या विविध माध्यमांकडं सहज पाहिलं. टीव्हीवरचे कार्यक्रम, वर्तमानपत्रं, मासिकं, नियतकालिकं, फेसबुक, व्हॉट्सअप सगळी-सगळीकडं अशी अनेक ‘बनावटगिरी’ भरून राहिली होती. शब्दांनी ताळतंत्र सोडला होता. महानगरांत सिग्नल बंद पडल्यावर चौकात जशी अवस्था होते, तशी बिचाऱ्या शब्दांची झाली होती. लिहिणाऱ्या किंवा तसा दावा करणाऱ्या बहुतेक सगळ्यांनी नियमांचं बोट सोडलं होतं. त्यामुळं शब्द बिचारे लज्जित होऊन, खालमानेनं रस्त्यावर उभे होते. त्यांना वापरून घेणारे बेदरकारपणे त्यांच्या अंगावरची वसनं फेडत होते. त्यांचे दागिने ओरबाडत होते. उच्चारांचे, लेखनाचे सगळे नियम कोपऱ्यात लोळागोळा होऊन पडले होते... शब्द मार खात होते, धक्के सोसत होते, शब्द बिचारे मुके मुके सगळं सोसत होते... शब्दांच्या अब्रूची किंमत नसणारे त्यांना ‘बनवून’ वापरत होते. अशा वेळी आपण मूकपणानेच शब्दांचे सांत्वन करायचे असते... कारण शब्दांचे सांत्वन करायला अजून कुठलेच शब्द नाहीत... 


मग शब्दांना भरून आले... ते उसासू लागले... मूकपणानेच काही सांगू लागले! त्यांना काय म्हणायचंय ते नीटच ऐकू येऊ लागलं. मग आम्हाला हवेतून अचानक तुकोबांची गाथा ऐकू येऊ लागली... त्या गाथेतले साधे-सोपे शब्द कानी पडताच मन आनंदले. शब्दांनाही आपले सगेसोबती भेटल्याचा आनंद झाला. तिथं मग आमच्या मायबोलीच्या शब्दांचं संमेलनच भरलं. अवघा रंग एक झाला! ज्ञानियांचा राजा आला, नाथांचं भारूड आलं, जनीचे अभंग आले, रामदासांचा दासबोध आला, बहिणाबाईंची कविता आली... अत्र्यांची चौफेर टोलेबाजी आली, शान्ताबाईंचे सालस-सहज शब्द आले, इंदिरा संतांचे शब्द बेळगावचा ‘मृद्-गंध’ घेऊन आले... दि. बा. मोकाशी आणि प्रकाश नारायण संतांचे साधी-सोपे शब्द आले, पुलं नावाचं शब्दांचं गारूड आलं, राम गणेश गडकरी नावाचा लखलखता रत्नहार दिसला, श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकरांपासून ते चिं. विं. जोशींपर्यंत गडगडाटी हास्य करीत शब्द आले... ढसाळ-दया पवार वेदनेचा शब्द घेऊन आले... किती नावं घ्यावीत... पुढं पुढं तर सगळे शब्द एकमेकांत मिसळून गेले... पंढरपुरात आषाढीच्या यात्रेत चंद्रभागेच्या वाळवंटात अबीर-बुक्का उधळावा तसे सगळे शब्द आमच्या भोवतीच्या आसमंतात उधळले गेले... ‘मराठी मराठी’चा गगनभेदी गजर कानी पडला... आमच्या वऱ्हाडी, माणदेशी, कोकणी, मराठवाडी, खानदेशी, अहिराणी, मावळी, कोल्हापुरी अशा सगळ्या बोली पालखीला आल्या... शब्द तर नाचूननाचून बेभान झाले.... एवढे सुंदर दिसत होते नाचताना... प्रत्येकाचा वेष वेगळा, प्रत्येकाचा तोरा वेगळा, प्रत्येकाचा नाद वेगळा, प्रत्येकाचा साज वेगळा... तरीही सगळे आमच्या ‘माय’च्या मायेच्या बंधनानं बांधलेले... धन्य धन्य झालो... अन् अचानक उद्गार बाहेर पडला - काय सुंदर ‘शोभायात्रा’ ‘बनवलीये’ रे तुम्ही सगळ्यांनी!
...अन् रप्पकन पाठीवर रट्टा बसला. आम्ही खाडकन डोळे उघडले. समोर विदुषी हेडबाई हातात छडी घेऊन उभ्या होत्या... त्यांच्या भेदक नजरेमुळं आमचे सगळे बनचुके शब्द एकदम आटले... लेख ‘बनवायचा’ होता, तो राहूनच गेला!

----

(पूर्वप्रसिद्धी : साहित्यसूची, मे २०१७)

---

पुढील भाग वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा...

---

29 Aug 2021

फिरकीचा ठोंब्या - भाग १०

बाळ(साहित्य)लीला...
--------------------------

आम्ही तसे हंगामी स्वरूपाचे गृहस्थ आहो. म्हणजे हिवाळ्यात आम्हाला थंडी वाजते, उन्हाळ्यात आइस्क्रीम खावेसे वाटते अन् पावसाळ्यात सर्दी होते... आपण चारचौघांपेक्षा वेगळे आहोत, असं दाखवून लब्धप्रतिष्ठित होता येतं, पण माणूस म्हणून जगायचं राहून जातं! आम्हाला वाटतं, आधी चारचौघांसारखं तरी जगून बघू; मग आपल्याला काय वेगळं जमतंय का ते बघू. तर ते असो. मुद्दा असा, की आम्ही ऋतुपालटाप्रमाणे बदलत जाणारे एक सामान्य संसारी सूक्ष्म जीव आहोत. त्यातही लेखकू आहोत. त्यामुळं आमच्याप्रमाणेच आमच्या झरणीलाही (हल्ली कळफलकाला) ऋतुपालटाचे वेध लागतात. आता उन्हाळा असल्यामुळं आम्हाला सुट्टीचा आनंद लुटावासा वाटतो. वास्तविक शाळा सुटून कित्येक वर्षं झाली. पण अजूनही शाळांना सुट्ट्या लागल्याच्या बातम्या वाचून पोटात कसल्याशा गुदगुल्या होतात. वाळ्याचे, कैरीचे, 'बरफ का गोला'चे वास येऊ लागतात. मन लहानपणीच्या निरागस आठवणींशी आट्यापाट्या खेळू लागतं...
लहानपणी या सगळ्या आठवणींसोबतच असायचा तो गोष्टींच्या पुस्तकांचा वास. माडीवरच्या खोलीत एका कोपऱ्यात बसून, वाटीत कुठला ना कुठला खाऊ घेऊन खात खात; अधूनमधून सांडगे, पापड, कुरडया इ. उन्हाळी वाळवणं तोंडात टाकत केलेली पुस्तकांची पारायणं आठवतात. या पुस्तकांतून एक वेगळीच प्रतिसृष्टी भेटायला यायची. अगदी लहानपणी परिराज्याची सफर घडली. 'पोपटात जीव असणारा राक्षस' नंतर बऱ्याच वेगवेगळ्या रूपात भेटला. (ते एक असो.) 'सिंड्रेला'पासून ते 'सिंदबाद'पर्यंत सगळ्यांच्या अद्भुत जगात फेरफटका मारता आला. आमच्या लहानपणी टीव्ही होता, पण कार्टूनच्या वाहिन्यांची रेलचेल नव्हती. त्यामुळं 'दूरदर्शन'वर लागणारा मिकी माउस आणि ही-मॅन, स्पायडरमॅन सोडल्यास टीव्हीवरच्या कार्टूनची फार नवलाई नव्हती. त्याउलट पुस्तकांतून भेटणाऱ्या कित्येक अद्भुत व्यक्तिरेखांनी कायमचं मनावर गारूड केलं. मनातल्या पडद्यावर वेगळंच कार्टून नेटवर्क सुरू व्हायचं. मग सुरस अन् चमत्कारिक अरेबियन नाइट्सच्या कथा असोत, किंवा 'चांदोबा'मधले विक्रम-वेताळ असोत... हे सगळे आमच्या चिमुकल्या भावविश्वाचा अविभाज्य भाग बनले होते. नंतर भा. रा. भागवतांचा 'फास्टर फेणे' भेटला... त्याच्याशी अगदी 'ट्टॉक' जमून गेलं. सुधाकर प्रभूंचा 'डिटेक्टिव्ह डीटी' आणि त्याची गँग पण फार आवडायची... ना. धों. ताम्हनकरांचा 'गोट्या', सानेगुरुजींची 'श्यामची आई' ही पुस्तकं वाचली नाहीत असा आमच्या पिढीतला एकही विद्यार्थी नसेल... याशिवाय थोरा-मोठ्यांची चरित्रं (विशेषतः राजा मंगळवेढेकरांनी लिहिलेली), शान्ताबाई शेळक्यांच्या सुंदर परदेशी अनुवादित कथा, नीलम प्रभूंची (दिल्लीतल्या) 'मांजराची गोष्ट' आणि अशाच किती तरी सुंदर पुस्तकांच्या आठवणी... या सगळ्या पुस्तकांनी आमचं बालपण समृद्ध केलं. ओल्या मडक्याला सुंदर घाट दिला, हे जग फार चांगल्या गोष्टींनी भरलेलं आहे आणि त्या सगळ्याचा आस्वाद आपण घेतला पाहिजे अशी उत्तम जगण्यासाठी आवश्यक असणारी मूलमंत्रासारखी गोष्ट या बालसाहित्यानं दिली...
पण पुढं जरा गडबड झाली... आम्ही मोठे झालो! लहानपणीचा निरागसपणा हरवला अन् हिशेबीपणा, बनचुकेपणा अंगी आला. वयानं वाढल्याची जाणीव ठायी ठायी त्रास देऊ लागली. मग आमच्या आयुष्यातून बालसाहित्य हद्दपार झालं. नीलम प्रभूंकडून विठ्ठल प्रभूंकडं प्रवास सुरू झाला. त्याचा इष्ट तो परिणाम झाला अन् विवाहोत्तर पराक्रमाचं फळ म्हणून आमचे चिरंजीव जन्मास आले. ('करील मनोरंजन जो मुलांचे, जडेल नाते प्रभूशी तयाचे' या वाक्यामागचं इंगित अचानक आम्हाला कळलं!) हा बाळजीव जरासा मोठा होताच बालसाहित्य आमच्या आयुष्यात पुन्हा परतुनी आले. पंचवीस वर्षांपूर्वीचा काळ आणि तेव्हाचं साहित्य आमच्या डोक्यात अजूनही फिट्ट बसलं होतं. पण आता मुलासाठी म्हणून पुस्तकं घ्यायला गेलो अन् ती नवी-नवेली, रंगबिरंगी पुस्तकांची दुनिया बघून हरखून अन् हरवून जायला झालं. अप्रतिम छपाई, रंगीत-गुळगुळीत कागद आणि त्यावर साकारलेली ती आंग्लभाषी परिकथा पाहून मला पुन्हा बाळपणात शिरलं. पण आता चिरंजीवांचा मान होता. आम्हाला पुन्हा लहान होण्याची परवानगी नव्हती. तरीही त्याच्या जोडीनं जेवढं लहान होता येईल तेवढं होऊन बघितलं. त्याच्या नजरेनं ही सगळी दुनिया पुन्हा अनुभवली. आता कार्टून नेटवर्कचा खजिना होता, जिंगल टून होतं, हॅरी पॉटर होता, वेगवेगळ्या सीडी-डीव्हीडी होत्या, नंतर तर यू-ट्यूब अन् इंटरनेट नावाची 'अलिबाबाची गुहा'च उघडली... हल्ली तर स्मार्टफोनमुळं सगळं काही खरोखर हाताच्या मुठीत आलंय... बालसाहित्य सोडून! त्यामुळं सगळं काही आहे, पण तरीही लहानपणच्या काही गोष्टी आपण मिस करतोय, असं सारखं वाटत होतं...
हल्लीच्या मुलांना पूर्वीसारखं दर्जेदार बालसाहित्य वाचायला मिळत नाही, याची अपार खंत मनात दाटून आली होती. यावर उपाय म्हणून आपणच बालसाहित्य प्रसवायचं, असा निर्णय आम्ही ऐन होळीच्या दिवशी घेऊन टाकला. (पुढं हाताची मूठ अनेकदा तोंडावर पालथी करायचा प्रसंग येणार आहे, याची तेव्हा कल्पना नव्हती.) प्रसवणे हा शब्द साहित्यनिर्मितीसाठी का वापरतात, याची कायमची आठवण करून देणाऱ्या वेदना पुढं सोसायच्या होत्या, ते वेगळंच!
आपला पहिला वाचक आपले चिरंजीवच असणार आहेत, हे आम्ही ठरवून टाकलं. त्यानुसार आम्ही सोप्यातली सोपी गोष्ट म्हणून कृष्णजन्माची कथा चिरंजीवांना सांगायला सुरुवात केली. देवकी आणि वसुदेवाचं आठवं अपत्य आपला नाश करणार आहे, वगैरे कथाभाग सांगून झाल्यावर चिरंजीव (वय वर्ष आठ) उद्गारले, 'बाबा, कंस वेडाबिडा होता का रे?' चिरंजीवांना कथेत रुची निर्माण झालीय हे पाहून आम्हाला स्फुरण चढले. 'अरे, वेडा नाही काही... दुष्ट होता अतिशय...' असं सांगून आम्ही कंसाच्या दुष्टपणाची वर्णनं करू लागलो. चिरंजीवांनी खास पुणेरी तुच्छतादर्शक हसू एवढ्या बालवयातही कमावलं होतं. ते चेहऱ्यावर आणून त्यांनी पुन्हा ठाम स्वरात सांगितलं, 'नाही बाबा. कंस वेडाच!' आता मात्र आम्ही खचलो आणि हताश होत म्हटलं, 'अरे बाबा, कसा काय वेडा?' तर चिरंजीव चिरंतन सत्य सांगत असल्याच्या आविर्भावात उद्गारले, 'अरे, देवकी आणि वसुदेवाचा मुलगा आपल्याला मारणार आहे, हे त्याला माहिती होतं, तर त्यानं त्या दोघांना वेगवेगळ्या तुरुंगांत का नाही ठेवलं?'....
आम्ही जागेवरच खल्लास... वारलो... दीर्घ शांतता...
मग बराच काळ आम्ही बालसाहित्याचं नाव काढलंच नाही. बालसाहित्य लिहिण्याचं सोडा, पण वाचण्याचंही आपलं वय अद्याप झालेलं नाही, याची खात्रीच पटली होती. मग आम्ही हळूहळू बालजगतातल्या लेटेस्ट घडामोडी जाणून घेण्यासाठी चिरंजीवांकडं शिकवणीच लावली. बाल आणि प्रौढ या दोन्ही जगांतलं चिरंजीवांचं ज्ञान पाहून दिसामाजी माझी बालबुद्धी प्रगल्भ होत चालली होती. चिरंजीव आता टीनएजमध्ये प्रविष्ट करते झाले होते. त्यामुळं इंटरनेटवरचा त्यांचा व्यासंग अगदी व्यासाच्या नसला, तरी त्रिज्येच्या कक्षेएवढा नक्कीच विस्तारला होता. आम्ही अद्याप परिघावरच होतो आणि ही 'जीव-भौतिक' 'रसायना'ची नवी 'भूमिती' समजावून घेत होतो. ती जाणून घेतल्यानंतर बालसाहित्य लिहिण्याएवढे आपण अजून मोठे झालो नसल्याची खात्री पटली. मग आम्ही पुन्हा शिशुगटाकडे आमचा मोर्चा वळवला. तीन-चार वर्षांच्या मुलांसाठी परीची आणि राक्षसाची गोष्ट लिहिणं हा आमच्या डाव्या हातचा मळ होता. झर्रकन एक गोष्ट उतरवून काढली. ती गोष्ट अगदीच 'चिमखडी, ऑच्ची ऑच्ची, काहीच्च्या काहीच्च गोडुली' वगैरे झाली होती, असं आमचं स्वतःचंच मत झालं. याचं कारण आमच्या गोष्टीतला 'लाक्षस'ही 'पली'शी 'बोबले' बोलच बोलत होता. पण ही चिमुकली बालकथुली प्रसिद्ध करण्यापूर्वी कुणाला तरी दाखवावी, म्हणून शेजारच्याच इमारतीत राहणाऱ्या आमच्या कौटुंबिक मैत्रिणीकडं गेलो. तिची कन्युकली तीन ते चार वर्षांचीच आहे. तर गेल्या गेल्या तिनं आपल्या लेकुकलीचं आजचं महत्त्वाचं वक्तव्य ऐकवलं... टीव्हीवरील एक थोर मराठी मालिका बघून लेकीनं तातडीनं तिच्या आईकडं काळजीनं चौकशी केली होती - 'आई, तू अन् बाबा एकमेकांवर नीट प्रेम करता ना?'
हे ऐकून मी बसल्या जागी कोलमडलो. मैत्रिणीनं दिलेली कॉफी अंगावर सांडली. तिची ती थोर विदुषी लेकुकली शेजारी उभी राहून आपल्या वेड्या काकाला खो खो हसत होती. आता काही वेळानं माझी ही अवस्था पाहून ती कन्या काही तरी मानसशास्त्रीय विश्लेषण करण्यासाठी एखादी प्रश्नावली सादर करील, या भीतीनं मी तिथून पळ काढला.
एवढं झालं, तरी बालसाहित्य प्रसवण्याची आणि त्यानिमित्तानं 'बालसाहित्यिक' होण्याची आमची हौस काही कमी होत नव्हती. कुठला वयोगट धरावा, हे काही निश्चित होत नव्हतं. अखेर काही तरी सर्व्हे करावा म्हणून एका ग्रंथप्रदर्शनात गेलो. तिथं एक काकूसदृश महिला बालसाहित्याच्या विभागात बरीच खरेदी करीत होत्या. आनंदाचा भाग म्हणजे त्या बऱ्याच मराठी पुस्तकांची खरेदी करीत होत्या. अगदी पाच-दहा, पंधरा रुपयांच्या परिकथांची पुस्तकं त्यांनी मोठ्या संख्येनं उचललेली पाहून आम्हाला बालआनंद झाला. बिल वगैरे करून त्या बाहेर आल्याबरोबर आम्ही त्यांना गाठलं. तुमची मुलं केवढी आहेत, ती मराठी गोष्टीची पुस्तकं वाचतात हे किती छान वगैरे प्रश्न विचारल्यानंतर बाईंनी त्रासिक चेहरा करून सांगितलं, 'नाही हो... आमची मुलं त्या अमुक-तमुक पब्लिक स्कूलमध्ये आहेत. ती नाही वाचत असलं काही... आमच्या भिशी मंडळातर्फे एका अनाथालयातल्या मुलांना पुस्तकं देणगी द्यायचा कार्यक्रम आहे. त्यासाठी नेतेय ही पुस्तकं...' असं म्हणून म्याडम त्यांच्या शोफर-ड्रिव्हन 'स्कोडा'त शिरल्या. आमचा चेहरा अगदी 'स्कोडा-मोरा' झाला. आता काय करावं कळेना. (या बाईंवर एक ललित कथा तर नक्की झाली, पण बालसाहित्य कसं लिहिणार!) एके काळी गोष्टी लिहिणाऱ्या काही बालसाहित्यकारांचे पत्ते घेतले, तर ते अमेरिकेत त्यांच्या नातवांचे लंगोट बदलायच्या कामगिरीवर रवाना झाल्याचं कळलं. काही का असेना, अजूनही 'शिशु'संबंधी गोष्टीच ते करीत आहेत, याचा एक फुसकट आनंद आम्हाला झाला!
याखेरीज आम्ही बालसाहित्य संमेलनाला कधी हजेरी लावली नव्हती. पण ज्या काही बातम्या वाचल्या/ऐकल्या, त्यावरून तिथंही काही बालिश वा बालसुलभ गोष्टीच घडत असल्याची खात्री पटली. वृत्तपत्रांत लहान मुलांच्या पानावर येणारं साहित्य आम्हीच काय, पण आमच्या घरच्या बालांनीही कधीच वाचलं नव्हतं. एकूणच बालसाहित्याची निर्मिती करण्यास आपण अगदीच नालायक आहोत, अशी खात्री दिवसेंदिवस पटत चालली होती. मोठ्यांच्या साहित्य संमेलनात एकदा बालसाहित्यावरचा परिसंवाद ऐकला होता. शेजारीच प्रौढांसाठीचा गंभीर परिसंवाद होता. पण वक्त्यांचं बोलणं ऐकून वक्त्यांची आणि विषयांची उलटापालट झाली की काय, असा दाट संशय मनी आला होता.
...अखेर आम्ही बालसाहित्यनिर्मितीचा नाद सोडला. पुन्हा प्रौढांच्या लिखाणाकडं वळलो. आमच्या वकुबानुसार एक अत्यंत रोमँटिक अशी प्रेमकथा लिहून काढली. ती लिहिताना दोन दिवस आम्ही आमच्या आंघोळीच्या पाण्यात गुलाबपाकळ्या सोडल्या होत्या. शिवाय रोज गुलकंद खात होतो. तिखट-खारट पूर्ण वर्ज्य केलं. (आंबट चालूच ठेवलं... ते लागतं...) खेरीज हाताला गजरा बांधूनच ऑफिसला जायचं मनात होतं; पण तो मोह आवरला. एवढं सगळं करून अत्यंत कष्टानं लिहिलेली, 'साखरांबा' ही आमची प्रेमकथा तयार झाली. आमच्या नेहमीच्या प्रकाशकांकडं पाठविली. अत्यंत उत्सुकतेनं उत्तराची वाट पाहत राहिलो. एक दिवस त्यांचा मेसेज आला - 'कथा आवडली. आपला पुढील महिन्याचा बालकथा विशेषांकच आहे... त्यात वापरू... मुलं खूश होतील!'
...अन् आम्हाला बालसाहित्यिक होण्याचं कोडं एकदम उलगडलं. त्या दिवसापासूनच आम्हाला 'ठोंब्या बालसाहित्यिक' म्हणून साहित्यशारदेच्या चरणी रुजू करून घेण्यात आलं!

---

(ता. क. : काही लोकप्रिय किस्से स्वतःचेच आहेत, असं दाखवून आपल्या लिखाणात घुसडण्याचं आमचं कौशल्य जाणकार वाचकांच्या लक्षात आलं असेलच. आम्ही लेखक म्हणून हळूहळू 'उत्क्रांत' होत असल्याची ती खूण धरून चालावी! इति विज्ञापना...)

---

(पूर्वप्रसिद्धी : साहित्यसूची, एप्रिल २०१७)

---

पुढील भाग वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा.

----

फिरकीचा ठोंब्या - भाग ९

संमेलन : उत्तरपूजा...
-------------------------


आयुष्यात काही गोष्टी घडायचे योग यावे लागतात. त्यामुळंच डोंबिवली हे गाव आपल्याला अद्याप का घडलं नसावं, याचा आम्हाला विलक्षण खेद होत होता. वायव्य (म्हणजे नॉर्थ-वेस्ट) महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी असा किताब मिरवणारं, मुंबईत कोटात चाकरीला जाणाऱ्या मध्यमवर्गीय मराठी माणसांचं संध्याकाळी परतायचं घरटं असलेलं, पु. भा. भाव्यांपासून शं. ना. नवऱ्यांपर्यंत किती तरी मराठी साहित्यिकांचं निवासस्थान असलेलं आणि या साहित्यिकांना नको त्या ठिकाणी चावून नकोसं करणाऱ्या डासांचं वसतिस्थान असलेलं असं हे अलौकिक गाव आपण पाहिलं नाही, म्हणजे आपल्या आयुष्यात एक फार मोठी उणीव राहून गेली आहे, असंच आम्हाला गेल्या वर्षअखेरीपर्यंत वाटत होतं. मात्र, मराठी सारस्वताचा सर्वोच्च सोहळा असलेलं अ. भा. मराठी साहित्य संमेलन डोंबिवली नगरीत (पूर्व) होणार, हे वृत्त कळल्यानंतर ही उणीव दूर करण्याची मोठीच संधी चालून आली. आम्ही ठोंब्या असलो, तरी अशी संधी सोडण्याइतकेही ठोंबे नाही, याची विनम्र आठवण स्वतःलाच करून देत संमेलनाचा धावता दौरा करायच्या तयारीला लागलो. आम्ही आयोजकांच्या आवडीचे लेखक (किंवा खरं तर लेखिका!) आणि सेलिब्रिटी दोन्ही नसल्यानं संमेलनात आम्हाला कुणी फुकट नेण्याचा प्रश्नच नव्हता. स्वतःच्या खिशाला खार लावून संमेलनाला जाण्याइतपत आमचं साहित्यप्रेम शाबूत असल्यानं आम्ही फारसा विचार न करता गाडी काढली. वास्तविक संमेलनातील परिसंवादातील वक्ता, सूत्रसंचालक किंवा गेला बाजार समन्वयक म्हणून कसे स्थान मिळवावे याचे जाणकारांनी क्लासेस काढल्यास पहिल्या बॅचमध्ये सर्वांत पहिल्या बेंचवर आम्ही दिसू. कारण गेली वीस वर्षं दहा-बारा संमेलनांना जाऊनही ही युगत काही आम्हाला वश झालेली नाही. कुठलीही गोष्ट फुकट करताना आमच्या साहित्यप्रेमी मनास जो आनंद मिळतो, तो स्वतःच्या खिशातले पैसे उडवून होत नाही, ही वस्तुस्थिती होय. मात्र, आम्हाला आत्तापर्यंत कुणीही हिंग लावून न विचारल्यानं आम्हीच दर वेळी स्वखर्चानं संमेलनयात्रा करीत आलो आहोत.
आता संमेलनाचं धावतं वर्णन ऐकवायला हरकत नाही. कारण आम्ही स्वतःच्या चारचाकीतून तिथं पोचल्यानं हे शब्दशः 'धावतं' वर्णन होतं.
तर मंडळी, हा आहे शीळफाटा. खोपोलीजवळही एक शीळफाटा आहे. पण तो वेगळा! हा कल्याण शीळफाटा... (इथं येईपर्यंत रस्ता बरा असल्यानं आपण शीळ घालत गाडी चालवू शकतो.) इथं पनवेलकडून मुंब्र्याला जाणारा रस्ता मुंबईकडून नाशिककडे जाणाऱ्या महामार्गाला छेदतो. (ही सर्वांत महत्त्वाची माहिती शेवटपर्यंत आम्हाला कुणी दिली नाही.) इथं उजवीकडं वळायचं... समोर जे जांभळट डोंगर दिसतात, तेच शाळा कादंबरीतले सोनारपाड्याचे की जांभूळपाड्याचे डोंगर अशी आम्ही स्वतःची समजूत घालून घेतली. या रस्त्यानं अनाकलनीय संख्येनं मालट्रक जात असतात. त्यांच्या शर्यतीतून वाट काढत पुढं जिथं डोंबिवलीकडं डावीकडं वळा, अशी कुठलीही पाटी वगैरे नाही, तिथं डावीकडं वळायचं. पुढं सरळ गेलात तर तुमचं कल्याणच! तर आम्ही योग्य वेळी 'वाममार्गा'ला लागलो. आता अधूनमधून साहित्य संमेलनाचे बोर्ड दिसू लागले. डोंबिवली गाव सुरू झालं. गाव जसं असेल असं वाटत होतं, तसंच ते निघालं. अपेक्षेपेक्षा थोडं मोठं आणि आडवं पसरलेलं वाटलं. सुरुवातीला 'यज्ञेश देशी दारू बार' ही पाटी वाचली आणि पुलंच्या भाषेत सांगायचं तर गावाची 'प्राज्ञ पातळी' झटकन आमच्या लक्षात आली. पुढं एका अरुंद अशा रस्त्यानं दीर्घकाळ प्रवास केल्यानंतर अखेर संमेलनाचं स्थळ आलं.
बहुतेक साहित्य संमेलनांच्या परिसरात गेलं, की साहित्य संमेलनाचा एक खास वास येऊ लागतो. नव्या मंडपाच्या कापडाचा, धूळ बसावी म्हणून पाणी मारल्यानंतर बसलेल्या मातीचा, खाद्यपदार्थांच्या स्टॉलचा, ग्रंथदालनातून येणाऱ्या नव्या पुस्तकांचा आणि तिथं ये-जा करणाऱ्या हजारो माणसांचा असा तो संमिश्र वास असतो. डोंबिवलीत अगदी प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावरही हा वास येईना, तसं थोडं अस्वस्थ व्हायला झालं. मुंबईच्या खाऱ्या वाऱ्याच्या हवेत हा वास लुप्त झाला असेल, अशी समजूत करून घेतली. मुंबईपासून हे गाव लांब असलं, तरी सगळा संपर्क, संदर्भ मुंबईचाच असतो. अकराच्या सुमारासच वाढलेला उकाडा हे संदर्भ आणखीच कर्कशपणे सांगू लागला. मुंबई म्हटलं, की लोकल स्टेशनांपासून ते रस्त्यापर्यंत सगळीकडं प्रचंड गर्दी असणार हे एक डोक्यात असतं. ती गर्दी इथं दिसेना, तेव्हाही काही तरी चुकल्यासारखं वाटू लागलं. डोंबिवली फास्ट सिनेमातल्या माधव आपटेसारखी बॅट फिरवून गर्दी गोळा करावी, असं काही वेळ वाटून गेलं. आगरी यूथ फोरमनं संमेलनाची तयारी आणि एकूण मंडप आदी व्यवस्था तर चोख केली होती. मुख्य प्रवेशद्वाराच्या बाहेरच डाव्या बाजूला खाद्यदालन पाहिलं आणि महत्त्वाची चिंता मिटली. आत गेल्यावर समोरच दोन कारंजी आणि संतांचे पुतळे वगैरे होते. नंतर पुलं, कुसुमाग्रज, शांताबाई आदी लोकप्रिय लेखकांचेही पुतळे उभे केले होते. अनेक शाळकरी मुलं पुलंच्या (पुतळ्याच्या) गळ्यात हात घालून फोटो काढून घेत होती. एक मुलगा शांताबाईंच्या शेजारी उभा राहून फोटो काढत होता. तेव्हा तीन-चार शाळा मास्तरणी तिथं आल्या आणि 'ज्यांच्याबरोबर फोटो काढताय त्या कोण आहेत माहिताय का?' असं त्या मुलावर खेकसून गेल्या. वास्तविक पुतळा काढणाऱ्यानं त्या जेमतेम शांताबाई दिसतील असा पुतळा घडवला होता. तेव्हा तो त्या मुलाचा दोष नव्हता. मात्र, ही तर केवळ झलक होती. पुढं तर शाळेचं आणि ज्युनिअर कॉलेजचं आख्खं गॅदरिंग घडायचं होतं. त्या वेळी खरं तर जयंत नारळीकरांचा सत्कार वगैरे कार्यक्रम मुख्य मंडपात व्हायचा होता. मात्र, आम्ही पोचलो तेव्हा त्याची काही हालचाल दिसेना, तेव्हा आम्ही आमचा मोर्चा ग्रंथदालनाकडं वळवला. ग्रंथग्रामास रा. चिं. ढेरेंचं नाव दिलेलं पाहून बरं वाटलं. संमेलननगरीला पु. भा. भाव्यांचं, तर मुख्य मंडपाला शं. ना. नवरे यांचं नाव दिलं होतं, तेही अगदी योग्यच! ग्रंथग्रामात शिरलो, तर सगळीकडं शुकशुकाटच दिसला. आपण फारच लवकर आलो की काय, असं वाटू लागलं. मात्र, पुढं संपूर्ण शनिवारचा दिवस गेला, तरी या परिस्थितीत फारसा फरक पडल्याचं दिसलं नाही.
ग्रंथदालनांत आमचे अनेक प्रकाशक मित्र आपापली नामवंत पुस्तकं घेऊन सज्ज बसले होते. रसिकांनी यावं आणि या पुस्तकांवर उड्या टाकाव्यात अशीच त्यांची इच्छा होती. अनेक मोठमोठे लेखक त्या पुस्तकांच्या रूपानं आपल्या चाहत्यांची वाट पाहत होते. मात्र, गर्दी फिरकलीच नाही. लोक आलेच नाहीत. म्हणजे फारच थोडे आले; जेवढे यायला हवे होते तेवढे अजिबात आले नाहीत! काही शाळकरी मुलं आली होती. एका स्टॉलमध्ये लेखकाबरोबर त्यांना गप्पा मारताना, फोटो काढताना बघून छान वाटलं. मात्र, असे क्षण फार थोडे... दुर्मिळ पुस्तकं होती, लहान मुलांची पुस्तकं होती... मोठ्यांची होती, शहाण्यांची होती, वेड्यांची होती... सगळी पुस्तकं होती. पण वाचकस्पर्शासाठी आसुसलेली ही पुस्तकं बहुतांश अस्पर्शच राहिली...
वैतागून संमेलनाच्या मुख्य मंडपात गेलो. तिथं बालमेळावा की काय सुरू होता. एकूण शाळेचं गॅदरिंग सुरू असल्याची कळा त्या कार्यक्रमाला होती. नंतर परत जेव्हा आलो, तेव्हा काही महाविद्यालयीन तरुण-तरुणी भाषणं देत होते. ते पाहून कॉलेजचं गॅदरिंग सुरू आहे, असं वाटायला लागलं. एका स्कॉलर इ. मुलीनं मंचावरून बोलताना इंटरनेटचं महत्त्व एवढ्या ठसक्यात सांगितलं, की आम्हीही आमच्या भ्रमणयंत्रातील नेट प्याक चालू करून चॅटिंगचं महत्त्वाचं कार्य चालू केलं. एवढ्या मोठ्या विस्तीर्ण मंडपात शेकड्यानं खुर्च्या मांडल्या होत्या, पण त्या रिकाम्याच होत्या. उकाडा वाढला होता. त्यामुळं जो तो खाली मांडलेल्या मोठ्या पंख्याच्या तोंडासमोरची खुर्ची पकडून बसत होता. हे दृश्य गमतीदार होतं. 'पण या उन्हाच्या झळांपेक्षा रसिकांच्या दुष्काळाच्या झळा मनाला जास्त पोळत होत्या,' असं एक साहित्यिक वाक्य तत्क्षणीच सुचलं. आम्ही ते त्वरेनं डायरीत नोंदवून ठेवलं. अशी वाक्यं पुढं लेख वगैरे लिहिताना कामी येतात. त्या तरुणांच्या आवेशपूर्ण भाषणांनी आमची भोजनोत्तर पेंग उतरली आणि आम्ही तडक मंडप सोडला. अन्य मंडपी काय चालले हे पाहण्यासाठी डोकवावं, असं ठरवलं. तिसऱ्या मंडपात दुसऱ्या परिसंवादाच्या वेळी पहिलाच परिसंवाद चालू होता. अल्प श्रोते आणि अगम्य वक्ते यांचा सामना करण्यासाठी आम्हाला पुन्हा एक पंखा गाठणं भाग होतं. मागल्या बाजूनं छान झुळूक यायला लागली आणि आम्ही पुन्हा पेंगू लागलो. चहाच्या आठवणीनं जाग आली, तोवर मंडप ओस पडला होता. यानंतर दुसऱ्या मंडपाकडं आणि नाट्यगृहाकडं फिरकण्याचं धाडसच झालं नाही. तिथले कार्यक्रम आम्ही मनःचक्षूंचा प्रोजेक्टर ऑन करून जागच्या जागी पाहिले आणि संबंधित वक्त्यांना दाद देऊन टाकली. खाद्यदालनाच्या स्टॉलांवर गेलो, तर तिथं मात्र गर्दी उसळलेली दिसली. मंडप मोकळे आणि बाहेर गर्दी याचं कोडं उकलेना. मुख्य मंडपासमोर एक मोठी लेखणी मनोऱ्यासारखी उभी केली होती आणि दोन्ही बाजूला पायऱ्या करून या पेनात शिरण्याचीही व्यवस्था करण्यात आली होती. त्या पेनापेक्षा मंडपात गर्दी कशी शिरेल याची काही तरी व्यवस्था व्हायला हवी होती, असं राहून राहून वाटायला लागलं. लेखणीचा मनोरा हा एक सेल्फी पॉइंट होता, याचा आम्हाला अंमळ उशिराच उलगडा झाला. मात्र, तो झाल्याक्षणी आम्ही तातडीनं तेथे जाऊन सेल्फी काढला आणि सोबतच्या डायरीत एक आयटेम पूर्ण केल्याची 'टिक्' करून टाकली. ग्रंथग्रामात वारंवार जाणं झालं. तिथल्या मंडपाचा वरचा पडदा फारच पातळ असल्यानं सूर्यमहाराज डायरेक्ट अंगावर येत होते. त्यात स्थानिक हवेतला उकाडा... अशा वातावरणातही तिथं चहा विकणाऱ्या पोऱ्याचं आणि तो विकत घेणाऱ्यांचं कौतुक वाटल्यावाचून राहिलं नाही. चहावाल्याला अच्छे दिन आले आहेत, हे खरं; पण पुस्तकांना कधी येणार, याचा विचार करीत आम्ही आणखी अर्धा-एक तास पंख्याशेजारी घालविला. नंतर घर्मबिंदू टिपून, उरलेल्या स्नेह्यांच्या भेटी-गाठी घेतल्या. वर्षानुवर्षं संमेलनाला हजेरी लावणारे काही उत्साही चेहरेही या वेळी दिसले नाहीत, तेव्हा खरंच खट्टू वाटलं. परिस्थितीचा जरा कानोसा घेतला असता, आणखी काही स्थानिक राजकीय कारणंही सापडली. ती ऐकून हसावं की रडावं, ते कळेना. अखेर दोन्ही करू नये, असा निर्णय घेतला आणि चेहरा निर्विकार ठेवला.
आवडते कवी द. भा. धामणस्कर हे डोंबिवलीचे. आदल्याच दिवशी संमेलनात त्यांचा सत्कार झाला होता. त्यांच्या घरी जावं आणि भेटावं असं फार वाटत होतं. पण तो योग नव्हताच. अखेर डोंबिवलीतल्या त्या प्रसिद्ध गणेश मंदिरात मात्र जायचं असं नक्की ठरवलं. डोंबिवलीतल्या बारीकशा रस्त्यांतून वाट काढत अखेर त्या मंदिरात पोचलो आणि त्या गजाननालाच प्रश्न गेला, हे बुद्धिदात्या, तुझे इथले सगळे भक्त का बरं रुसले संमेलनावर? बाप्पा काही बोलले नाहीत. बाहेर आलो आणि फेसबुकवर विनोद वाचला. एक जण डोंबिवलीतल्या माणसाला विचारतो, अरे, तुझ्या गावात संमेलन भरलंय आणि तू का गेला नाहीस? त्यावर तो म्हणतो, की अरे, ते संमेलन डोंबिवली पूर्वमध्ये आहे. मी पश्चिमेला राहतो....
हा विनोद वाचला आणि बाप्पांना विचारलेल्या प्रश्नाचं उत्तर मिळालं... आम्ही थोड्याच वेळात दक्षिण दिशेची, अर्थात पुण्यनगरीची वाट धरली. इति डोंबिवली संमेलनाच्या अपूर्ण उत्तरांची कहाणी उत्तरपूजेसह समाप्त!


---

(पूर्वप्रसिद्धी : साहित्यसूची, मार्च २०१७)

---

पुढील भाग वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा...

---

फिरकीचा ठोंब्या - भाग ८

लेखकराव संमेलनात...
---------------------------


साहित्य संमेलनाची तारीख जसजशी जवळ येऊ लागली, तसतसे आम्ही आधी उत्सुक, मग उत्साही, मग उल्हसित, मग उतावळे आणि शेवटी शेवटी उन्मनी होऊ लागलो. आमचे चित्त स्थिर नाहीसे बघून सौं.नी आठवडाभराची रजा टाकून आमच्या सभोवती स्वतःचाच पहारा ठेविला. मागल्याच्या मागल्या वेळी आम्ही असेच महिनाभर आधीच स्टेशनवर जाऊन 'घुमान घुमान' असं ओरडत अनवस्था प्रसंग ओढवून घेतला होता. तेव्हापासून आमचे इस हा एक मोठा घोरच लागून गेला आहे. तरी गेल्या वेळी 'पिंपरी पिंपरी' ओरडण्यानं फार नुकसान झालं नाही. फक्त बसस्टॉपवरच्या एका सामाजिक कार्यकर्त्याने आम्हास हात धरून निगडीच्या बसमध्ये बसवून दिलं होतं, एवढंच! पौड फाट्यास उतरून आम्ही वेळीच स्वगृही परतलो तो भाग निराळा. तर आमचे हे असे होते... संमेलन सुरू होण्याच्या आधी साधारण महिनाभर आमचे मनपाखरू सैरभैर होऊन जाते. यंदाही तेच झाले आहे. आमचे 'अचपळ मन' केव्हाच डोंबिवली नगरीत जाऊन पोचले आहे. उठता बसता मन 'डोंबोली डोंबोली' गात्ये आहे.... आमच्या मनकवड्या अर्धांगिनीनं 'डोंबलं तुमचं...' असं हिणवूनही झालं आहे. त्यावर 'डोंबलं नाही गं, डोंबोली तुमची म्हण...' असा एक अतिकरुण पीजेही करून झाला आहे. त्यावर धर्मपत्नीनं अन्य शस्त्रे हाती धरली आणि आम्ही डासाच्या चपळाईनं तिचा मार चुकवीत घराबाहेर पडलो. पण बाहेर पडतानाही रस्त्यावर त्या कमानी लागल्या आहेत, ग्रंथदिंडी निघाली आहे, त्यात साहित्यिक कमी आणि गावातले चमको कार्यकर्ते जास्त असे नेहमीचे चित्र दिसते आहे, संमेलनाध्यक्ष अवघडून बसले आहेत, फडके रोडवर या निमित्ताने गुढीपाडव्याचाच रिपीट शो सादर होत आहे, संमेलनस्थळी हजारो जणांची पायधूळ उठल्यानं वातावरण धुळकट झालेलं आहे, ग्रंथप्रदर्शनाच्या दिशेनं कोऱ्या पुस्तकांचा करकरीत वास हवेवरून आमच्या नासिकाग्रास गुदगुल्या करितो आहे... असलीच काहीबाही दृश्यं आम्हास दिसू लागली...
आम्ही गेली कित्येक वर्षं संमेलनाची वारी करतो आहोत... मात्र, दर वेळी संमेलन जवळ आलं, की अस्मादिकांस नॉस्टॅल्जिक व्हायला होतं. हा आपला घरचाच उत्सव आहे, असं वाटत राहतं. त्या संमेलनाच्या ठिकाणी खरं तर आम्हाला कोणी किंमत देत नाही. मात्र, तरीही तिथं आपलेपण वाटतं. उगाचच घरचं कार्य असल्याचा फील येतो. बाकी हा उत्सव मजेदारच असतो म्हणा. ज्यांनी तिथं यावंसं आपल्याला वाटतं, त्यांना काही ते आवडत नाही. आणि ज्यांचं तोंडही पाहण्याची इच्छा नसते असे लोक एलईडी स्क्रीनवर सगळीकडं अगदी मोठमोठ्या क्लोजअपमध्ये दिसत राहतात. पण ते काही असलं, तरी संमेलनाच्या नादानं आम्ही सारंच चुपचाप सहन करतो. खरं तर संमेलन जिथं भरेल तिथं जाऊन त्या गावची संस्कृती अनुभवावी, असं आम्हास वाटत असतं. एखाद्या जत्रेला जावं तसंच हे असतं. जत्रेतलं सगळं आकर्षण तिथल्या मज्जेच्या गोष्टींमध्येच तर असतं. पण संमेलनाला जायचं तर ते आपल्या मित्रांसोबत! एकट्यानं संमेलनाला जाणं हे एकट्यानं हनीमूनला जाण्याइतकंच खुळचटपणाचं आहे, असं आमचं स्पष्ट मत आहे. चार आपल्यासारखेच वाया गेलेले मित्र जमवावेत, गाडी काढावी आणि संमेलननगरीच्या दिशेनं कूच करावं, हा आता आमचा एक प्रघातच पडून गेल्यासारखा झाला आहे. वाटेत मनमौजेची ठिकाणं पाहावीत, हसत-खिदळत प्रवास करावा आणि इष्टस्थळी पोचून स्वर्गप्राप्तीचा आनंद घ्यावा, असा हा साहित्यप्रेमाचा मामला आहे.
संमेलनस्थळी आम्हास सर्वांत अधिक आकर्षण कशाचे वाटत असेल तर ते पुस्तकांच्या प्रदर्शनाचे. अस्मादिकही किंचित लेखकू असल्यानं अक्षरं लिहिणारे आणि त्याचं मोल जाणून ते छापणारे असे सगळेच आम्हास 'आपुल्या जातीचे' वाटतात. एरवी एवढे मोठे पुस्तकांचे स्टॉल एका ठिकाणी दिसणं कठीण. या गर्दीत घुसावं, आनंदात विहरावं, पाहिजे ती पुस्तकं बघावीत, हाताळावीत, वाचावीत, विकत घेऊन झोळीत टाकावीत आणि पुढला स्टॉल गाठावा यात आम्हास वेगळाच आनंद लाभतो. अशा या गर्दीत कुणी कवी भेटतात, कुणी लेखक भेटतात, कुणी प्रकाशक भेटतात. कवी प्रेमाचे असतील, तर तिथंच कविता ऐकवतात. आधी आम्ही, आमचे मित्र आणि कवी एवढेच उभे असतो. मग कवी कविता गाऊ लागतात... हळूहळू कोंडाळे मोठे होते. भोवती गर्दी जमते. लोक कवीला ओळखतात. खूश होऊन टाळ्या वाजवतात. कवीला कविता लिहिल्याचे समाधान, आम्हाला ती फुकटात ऐकता आल्याचे दुप्पट समाधान! असा हा राजीखुशीचा मामला असतो. कवी मस्त तंद्रीत मान डोलवत, झोळी सांभाळत निघून जातात. पुढच्या स्टॉलवर कुणी होतकरू लेखक भेटतात. नव्या कथांबाबत भरभरून बोलतात. आम्हीही होतकरूच असल्यानं त्याच्या 'हो'मध्ये 'हो' मिसळतो... होतकरू लेखकही समाधान पावतो. शेजारून जाणाऱ्या पोऱ्यास थांबवून कटिंग चहा पाजतो. होतकरू लेखकाकडं सुट्टे पैसे नसतात. आम्ही खिशातून पैसे काढून चहाचे पैसे देतो. होतकरू लेखक 'भेटू एकदा' हे अत्यंत पोचट वाक्य फेकत, ओशट हसत तिथून निघून जातो. आमची पुस्तकं पाहायची राहूनच जातात. पुढल्या पुस्तक गल्लीत प्रकाशकच भेटतात. वर्षानुवर्षं प्रकाशकांना भेटत असल्यानं आम्ही स्वतःच चहावाल्या पोरास हाक मारून प्रकाशकरावांना चहा पाजतो. प्रकाशकही शुगरचं कारण सांगत आधी नाही म्हणतात, पण मग हळूच अर्ध्यातला अर्धा कप चहा आमच्या चहात ओतत बाकीचा चहा भुर्रकन पिऊन टाकतात. मग 'अरे, ही संमेलनाची गडबड संपली, की निवांत पुण्यात भेट... तुझ्या पुस्तकाचं नक्की करून टाकू,' हे - गेली चार संमेलनं नित्यनियमानं ऐकवत असलेलं वाक्यच पाचव्यांदा आम्हास ऐकवतात आणि त्यांच्या स्टॉलवर उभ्या असलेल्या 'सुबक ठेंगणी'कडं मोर्चा वळवतात. या नवोदित लेखिका.... यांना आम्ही चांगलेच ओळखून आहो. लेखिका नवोदित असल्या, तरी चतुर आहेत. पापण्यांची पिटपिट पिटपिट न करताही चार प्रकाशक पर्समध्ये ठेवून आहेत. आत्ताच त्यांनी पलीकडच्या मंडपात 'विशुद्ध साहित्य व्यवहारातील स्त्रीवादाची बीजे' या की असल्याच काहीशा विषयावर जोरदार भाषण ठोकलंय. गेल्या वर्षी त्या कवयित्री म्हणून आल्या होत्या. यंदा लेखिका झाल्या आहेत. पुढल्या वर्षी समीक्षिका होतील आणि दोन-तीन वर्षांत कदाचित अध्यक्षाही होतील... त्या विदुषीला लांबूनच हात जोडून आम्ही दालनातून सटकतो...
ग्रंथदालनाच्या बाहेर एक मीडियावाला दादा हातात त्याचं ते बाजरीच्या कणसासारखं बोंडूक घेऊन एका महनीय प्रकाशकांची मुलाखत घेताना दिसतो. यंदा ग्रंथविक्री कशी कमी आहे, याची दर वर्षीचीच टेप त्यांनी लावली आहे. वास्तविक गेल्याच महिन्यात यांच्या चौथ्या दालनाचं आमच्या गावात उद्-घाटन झालंय. पण 'ग्रंथविक्रीतून आपल्याला पैसे मिळतात' हे जाहीरपणे सांगितल्यास बाकीचे प्रकाशक आपल्याला बहिष्कृत करतील, असं त्यांना वाटत असावं. तिथं काही वेळ ती करमणूक ऐकली आणि पुढं निघालो. एकूणच अशी मनमज्जेची बरीच ठिकाणं या परिसरात बघायला व ऐकायला मिळतात. पुढं मनोरंजनाची खाण म्हणावी असा कार्यक्रम सुरू होता. नवोदित कवींचा हा कट्टा. या कट्ट्याच्या भोवती तुडुंब गर्दी दिसतेय. या कट्ट्यात भाग घेणारे सगळे कवीच प्रेक्षक म्हणून उपस्थित असतात. सहज त्या गर्दीत घुसून डोकावून पाहिलं, तर फेसबुकवर स्त्रीवादी कवितांचा पाणलोट काढणाऱ्या भगिनी साक्षात समोर... फेसबुकवरच्या प्रोफाइल पिक्चरांचा आमचा दांडगा अभ्यास असल्यानं ५० मीटर अंतरावरूनही आम्ही त्यांना शार्पच ओळखले. स्त्री-पुरुष आदिम नात्याविषयी त्या काही भाष्य करू पाहत होत्या. त्या चिवट नात्यातल्या काही नाजूक प्रसंगांची वळकटी ताईंनी तिथं जवळपास संपूर्ण उलगडून दाखविली. त्यातल्या काही शब्दांच्या उच्चारणाचीही आम्हाला भीती वाटते, त्यामुळं ते इथं लिहिणं तर दूरच. पण बाईंच्या तीव्र भावनांनी त्या वीस-तीस ओळींमध्ये त्यांना त्रास देणाऱ्या नराचं किंवा नराधमाचं एवढं रक्त काढलं होतं, की आम्हाला त्या कल्पनेनंच गरगरायला लागलं. आम्ही मनातल्या मनात कवितेला डिसलाइक करून पुढं निघालो. बाईंना पुढल्या वर्षी साहित्य अकादमी किंवा गेला बाजार राज्य शासनाचा वाङ्मयीन पुरस्कार लाभल्याशिवाय राहत नाही, हे आम्ही मनातल्या वहीची खूण दुमडून नोंदवून ठेवलं. (आम्ही कुडमुडे लेखकराव असल्यामुळं दुसऱ्याला काहीही सन्मान वा पुरस्कार मिळाला, तर इकडं अशक्य पोटदुखी सुरू होते, हे नम्रपणे नमूद केलेलं बरं!)
आता मुख्य मंडपात जाण्याशिवाय उपाय नव्हता. तिथं ही गर्दी होती. आत पाहिलं तर सगळीकडं कार्यकर्ते दिसत होते. भगव्या, निळ्या, हिरव्या इ. रंगांची 'वादळं' म्हणे घोंघावत होती. पाऊल टाकायला जागा नव्हती. शेजारच्या चार माणसांच्या डोक्यातून, कानांतून, बगलांतून जे काही समोर मोठ्या स्क्रीनवर दिसत होतं, ते पाहू लागलो. राज्याचे भाग्यविधाते असे मोठे नेते बोलत होते. व्यासपीठावर मुख्यमंत्री, अर्धं मंत्रिमंडळ, राज्याचं केंद्रात प्रतिनिधित्व करणारे दोन वजनदार, एक मध्यम आणि एक हलके केंद्रीय मंत्री आदी विराजमान होते. भाग्यविधाते सांगत होते, की साहित्यिकांनी राजकारण करू नये. एकोप्यानं, न भांडता राहावं... वादग्रस्त काही लिहू नये, जुनी मढी उकरू नयेत, स्वतःचे पुतळे उभारू नयेत, उभारले तर कधी तरी ते गटारात जातील याची खात्री बाळगावी, काहीही लिहिण्यापूर्वी शक्यतो आमच्याकडूनच तपासून नेलं तर बरं इ. इ.
साहेब अजून खूप काय काय सुंदर विचारधन उधळत होते... छानच वाटलं ते ऐकून. पण समोरच्यांच्या घामाचा वास असह्य व्हायला लागला, तसं आम्ही डोकं बाहेर काढलं. जरा मंडपापासून दूर कोपऱ्यात गेलो. तिथं गार वार वाहत होतं. तिथं फारशी गर्दी नव्हती. बरं वाटलं. पलीकडं एक गॉगलवाले गृहस्थ इयरफोनवर काही तरी ऐकत होते... माणूस कुठं तरी पाहिल्यासारखा वाटला. एकदम आठवलं, अरेच्चा, हे तर संमेलनाध्यक्षांसारखेच दिसताहेत. आम्ही मग जरा धाडस करून त्यांच्या जवळ जाऊन हे सांगितलं... तर ते म्हणाले, कुठं बोलू नका. तो मीच आहे. संमेलनाध्यक्ष! हे ऐकून आम्ही तीन ताड उडालो. म्हणालो, अहो, मग तिकडं कोण आहे व्यासपीठावर? तर त्यावर ते म्हणाले, 'खुर्च्या कमी पडल्या मंत्र्यांना. मग मीच म्हटलं, अहो, तुमचं चालू द्या. मी आहेच की तीन दिवस. तसाही आत्ता माझा आवडता कार्यक्रम असतो रेडिओवर. तो ऐकायला आलोय बाहेर....'
आम्ही म्हटलं, कोणता कार्यक्रम? तर त्यावर ते भले गृहस्थ म्हणाले, 'मन की बात'!

----

(पूर्वप्रसिद्धी : साहित्यसूची, फेब्रुवारी २०१७)

---
पुढील भाग वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा...