9 Sept 2022

राणी एलिझाबेथ लेख

एक होती राणी...
---------------------

राजघराणे आणि राजसत्ता ही संकल्पना आता आधुनिक काळात फार महत्त्वाची राहिली नसली, तरी राजघराण्याला देव्हाऱ्यात बसवून पारंपरिक भक्तिभावाने त्याचे गुणगान करणारे काही देश जगाच्या पाठीवर अजून शिल्लक आहेत. युनायटेड किंगडम अर्थात ब्रिटन हा त्यातलाच एक. या देशाची राणी एलिझाबेथ द्वितीय यांचे गुरुवार, ८ सप्टेंबर रोजी निधन झाले. राणीपदावर तब्बल ६९ वर्षे राहण्याचा विक्रम एलिझाबेथ यांच्या नावावर नोंदला गेलाय. या राणीविषयी...


ब्रिटनच्या राणी एलिझाबेथ द्वितीय (वय ९६) यांचे गुरुवारी निधन झाल्याने ब्रिटिश साम्राज्याचे राजपद सर्वाधिक काळ भोगलेली व्यक्ती आता काळाच्या पडद्याआड गेली आहे. एलिझाबेथ यांनी २०१५ मध्येच वयाच्या ८९ व्या वर्षी ब्रिटनची सर्वांत प्रदीर्घ काळ राणी म्हणून हयात असलेली व्यक्ती हा विक्रम नोंदविली होता. त्यानंतर सात वर्षे त्या हयात होत्या. राणी म्हणून पदावर असण्याचा त्यांचा काळ सुमारे ६९ वर्षांहून अधिक होता. यापूर्वी हा विक्रम एलिझाबेथ यांच्या खापरपणजी राणी व्हिक्टोरिया यांच्या नावावर होता. त्या १८३७ ते १९०१ या काळात ब्रिटनच्या राणी होत्या. हा विक्रम राणी एलिझाबेथ यांनी मोडला. वयाच्या ९६ व्या वर्षी त्यांनी बालमोराल येथील पॅलेसमध्ये अखेरचा श्वास घेतला, तेव्हा काळाचा एक विस्तृत पट पाहणारी एक जिवंत दंतकथा आता इतिहासात जमा झाली आहे.
ब्रिटन ही वास्तविक जगातील सर्वांत जुनी लोकशाही. या देशाने जगाला आधुनिक लोकशाही विचार दिला, शास्त्रशुद्ध आचार-विचारांची बैठक दिली, विज्ञाननिष्ठा, नवे प्रदेश शोधण्याचे साहस, कमालीचे स्वदेशप्रेम, शिस्त आदी गुण दिले याविषयी सर्वसाधारण जगात एकमत असावे. याच वेळी कमालीचे परंपरावादी आणि जुन्या गोष्टी निष्ठेने जतन करणारेही हेच लोक आहेत. त्यामुळे या देशात राजसत्तेचे महत्त्व अजूनही अबाधित आहे. राजा किंवा राणी रूढ अर्थाने राज्य करीत नसले, तरी शिक्क्याचे धनी तेच आहेत. ब्रिटनचे लष्कर अजूनही रॉयल आर्मी आहे आणि त्यांचे नौदलही रॉयल नेव्ही. ब्रिटिशांना आपल्या राजघराण्याविषयी कमालीचे प्रेम आहे. शिवाय ही राणी तशी केवळ फक्त ब्रिटनची नाही, तर कॅनडा, न्यूझीलंड, ऑस्ट्रेलिया आदी राष्ट्रकुलातील अनेक देश या राणीला आपलीच राणी मानतात. (भारत राष्ट्रकुलात असला, तरी आपण त्या राणीला आपली राणी मानत नाही.) यातले राजकारण बाजूला ठेवून राणी आणि राजघराणे यांच्याविषयी ब्रिटनमध्ये एवढी आत्मीयता का, याचा शोध घेणे औत्सुक्याचे ठरेल.
ब्रिटन काय, किंवा जगभरातील अनेक देश काय, राजा हाच एके काळी सार्वभौम सत्ताधीश असे. राजा गेला, की वंशपरंपरेने त्याचा मुलगा राजा होणार हे ठरलेले असे. रयतेला त्यात वेगळे काही वाटत नसे. भारतातही अगदी अलीकडच्या काळापर्यंत संस्थाने अस्तित्वात होती. या संस्थानांतील लोकांना त्यांच्या तत्कालीन राजांविषयी भरभरून बोलताना आपण आजही ऐकतो. (याला अपवाद आहेतच.) राजघराण्यांविषयी लोकांना असलेल्या या आपुलकीत कुठे तरी त्या संस्थानाकडून मिळणारी सुरक्षितता आणि एका मोठ्या कुटुंबासारखी मिळणारी वागणूक हे प्रमुख घटक असावेत. अगदी ब्रिटनमधील लोकांमध्येही हीच मानसिकता दिसते. राणी एलिझाबेथ यांचे सर्वसामान्य नागरिकांसोबत अनेक फोटो आहेत. बदलत्या काळानुसार बदलणारी ही राणी होती, असे एकूण तिच्या स्वभावावरून वाटते. इतर सर्वसामान्य माणसांप्रमाणेच तिनेही आयुष्यात चढ-उतार सोसले, भोगले. त्या त्या वेळी दुःखाला वाट करून दिली. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे तिने राजघराण्याच्या अनेक खटकणाऱ्या परंपरा बदलून काही चांगल्या गोष्टी रूढ केल्या. त्यात १९९२ मध्ये तिने प्राप्तिकर आणि भांडवली नफा कर भरायला सुरुवात केली. याशिवाय तिचे अधिकृत निवासस्थान असलेल्या बकिंगहॅम पॅलेस आणि विंडसर पॅलेस या वास्तू जनतेला पाहण्यासाठी खुल्या केल्या. त्यातून मिळणाऱ्या पैशांतूनच या वास्तूंची देखभाल करण्यात येऊ लागली. आणखी महत्त्वाचे म्हणजे राजघराण्यातल्या वारसाक्रमातील पुरुषप्रधानता तिने संपुष्टात आणली. यामुळे आता जो कोणी थोरला असेल, मुलगा वा मुलगी, तो राजा किंवा राणी होऊ शकणार आहे. या राणीने लोकांमधले आणि राजघराण्यातले अंतर बऱ्यापैकी कमी केले. तिने वॉकअबाउट नावाचा (आपल्याकडच्या जनता दरबारासारखा) सर्वसामान्य नागरिकांना भेटण्याचा कार्यक्रम सुरू केला. शिवाय ही राणी बऱ्यापैकी शांत स्वभावाची आणि सहृदय असल्याचे दिसते. ती फारशा कुठल्या वादात अडकली नाही. शांतपणे आपले जीवन जगत राहिली. मुलगा युवराज चार्ल्स व युवराज्ञी डायना यांचे वादळी वैवाहिक जीवन, घटस्फोट व नंतर डायनाचा मृत्यू या सर्व घटना तिने पाहिल्या, पचवल्या. राजघराण्याला आपले दुःख जाहीरपणे व्यक्त करता येत नाही किंवा आनंदाचेही प्रदर्शन करता येत नाही. त्यांच्या प्रतिष्ठेच्या अवाढव्य कल्पनांसमोर त्यांचे व्यक्तिगत आयुष्य संपूर्णपणे दबून जाते, यात शंका नाही.
एलिझाबेथ राणीचे आयुष्य हा कदाचित एका कादंबरीचा किंवा भव्य चित्रपटाचा सहज विषय होऊ शकतो. अलीकडे ‘नेटफ्लिक्स’वर आलेल्या ‘द क्राउन’ या महामालिकेमुळे राणी आणि एकूणच राजघराण्याविषयी पुन्हा जगभर चर्चा सुरू झाली. यातल्या नायिकेने आता खऱ्या आयुष्यातून एक्झिट घेतली आहे. तिच्या आयुष्यात अनेक भावभावनांचे हिंदोळे आहेत. मुळात ही एलिझाबेथ नावाची तरुणी ब्रिटनची राणी होण्याची शक्यताच नव्हती. कारण ती तिच्या आई-वडिलांचे तिसऱ्या क्रमांकाचे अपत्य होती. राजपुत्र अल्बर्ट, ड्यूक ऑफ यॉर्क आणि त्यांची पत्नी लेडी एलिझाबेथ बॉवेस-लिऑन यांची ही कन्या. मात्र, राजा पाचव्या जॉर्जच्या निधनानंतर एलिझाबेथचे काका एडिवर्ड सातवा राजा झाला. पण अमेरिकी घटस्फोटिता असलेल्या वॅलिस सिम्प्सन हिच्याबरोबर लग्न करायचे म्हणून तो राजगादी सोडून चक्क पळून गेला. (शेवटी प्रेम श्रेष्ठ!) त्यामुळे एलिझाबेथचे वडील राजा झाले (सहावे जॉर्ज) आणि एलिझाबेथ राजगादीची वारस. युवराज्ञीने १९४७ मध्ये फिलीप माउंटबॅटन यांच्याशी विवाह केला. दुसऱ्या महायुद्धानंतरचा तो कठीण काळ होता. युवराज्ञीने स्वतःचा ड्रेस विकत घेण्यासाठी रेशन कुपन वापरल्याची नोंद आहे. (राणीच्या पुढील काळातील साधेपणाचे रहस्य त्या युद्धजन्य परिस्थितीत काढलेल्या दिवसांत असावे.) एलिझाबेथच्या पतीने, फिलीपने, नवे ड्यूक ऑफ एडिंबरा हे पद स्थापन केले व स्वतःला तसे नामाभिधान घेतले. या दाम्पत्याला चार मुले झाली. प्रिन्स चार्ल्स, प्रिन्सेस ॲन, प्रिन्स अँड्र्यू व प्रिन्स एडवर्ड अशी ही चार मुले. एलिझाबेथचे वडील सहावे जॉर्ज यांचे सहा फेब्रुवारी १९५२ रोजी निधन झाले, तेव्हा ती पतीसह केनियाच्या सहलीवर होती. वडील गेले, त्याच क्षणी ती राणी झाली. मात्र, विधिवत राज्यरोहणाचा सोहळा वेस्टमिन्स्टर ॲबेमध्ये दोन जून १९५३ रोजी झाला. तेव्हा हा समारंभ प्रथमच टीव्हीवरून प्रसारित करण्यात आला होता.
तेव्हापासून आत्तापर्यंत एलिझाबेथ यांनी राजपदावर सुखेनैव राज्य केले. तिचा मुलगा प्रिन्स चार्ल्स आता ७३ वर्षांचा आहे. तो आता ब्रिटनचे राजा होईल. ब्रिटनमध्ये या राजघराण्यात त्यानंतर कित्येक चढ-उतार झाले. एका व्यक्तीच्या आयुष्यात ६९ वर्षांचा काळ हा तसा मोठा काळ आहे. जगातही केवढे बदल झाले या काळात! राणी मात्र आहे तिथेच होती. तिच्या चेहऱ्यावर एक मिश्कील भाव दिसे. एखाद्या प्रेमळ, अनुभवी आजीबाईसारखी ही राणी दिसायची. अगदी परवा ब्रिटनच्या नव्या पंतप्रधान लिझ ट्रस यांनी त्यांची भेट घेतली, तेव्हा प्रसिद्ध झालेला फोटो हा या राणीचा शेवटचा सार्वजनिक फोटो ठरला. आपल्या शांत स्वभावाप्रमाणेच या राणीने अगदी शांतपणे या जगाचा निरोप घेतला. ब्रिटिश नागरिकांसह जगभरातील तिच्या चाहत्यांच्या मनात दु:खाचे मळभ दाटले असणार, यात शंका नाही.


---

(पूर्वप्रसिद्धी : महाराष्ट्र टाइम्स, पुणे; ९ सप्टेंबर २०२२)

---

1 Sept 2022

पत्रकारितेतील २५ वर्षे - लेख

पत्रकारितेची पंचविशी...
---------------------


आज १ सप्टेंबर २०२२. बरोबर २५ वर्षांपूर्वी, म्हणजे १ सप्टेंबर १९९७ रोजी मी पुण्यात ‘सकाळ’मध्ये प्रशिक्षणार्थी पत्रकार म्हणून रुजू झालो. आज पत्रकारितेतील कारकिर्दीला २५ वर्षं पूर्ण होत आहेत. खरं तर त्याही आधी म्हणजे नोव्हेंबर १९९४ मध्ये मी पहिल्यांदा ‘लोकसत्ता’त मुद्रितशोधक म्हणून रुजू झालो होतो. त्या अर्थाने या व्यवसायात येऊन आता जवळपास २८ वर्षं होतील. मात्र, उपसंपादक म्हणून आणि कायम कर्मचारी म्हणून रुजू झालो ते ‘सकाळ’मध्येच. त्यानंतर जवळपास १३ वर्षं २ महिने मी सलग तिथंच काम केलं. नंतर ऑक्टोबर २०१० मध्ये मी ‘सकाळ’चा राजीनामा दिला आणि १५ नोव्हेंबर २०१० रोजी पुण्यात नव्याने आवृत्ती सुरू करणाऱ्या ‘मटा’त रुजू झालो. ३१ ऑक्टोबर २०१० ते १४ नोव्हेंबर २०१० हे पंधरा दिवस मी कुठेच काम करत नव्हतो. हा छोटासा काळ सोडला तर गेली २५ वर्षं मी सतत वृत्तपत्रांच्या कचेरीत संपादकीय विभागात काम करतो आहे. प्रशिक्षणार्थी पत्रकार, मग उपसंपादक, मग कायम उपसंपादक, मग वरिष्ठ उपसंपादक, मग मुख्य उपसंपादक अशा पायऱ्या मी ‘सकाळ’मध्ये चढत गेलो. नंतर ‘मटा’त याच पदावर रुजू झालो. इथं मुख्य उपसंपादक, सहायक वृत्तसंपादक, उपवृत्तसंपादक आणि आता वृत्तसंपादक या पदावर कार्यरत आहे. (वृत्तपत्रांच्या कार्यालयांत पदांची संख्या फार नसते. त्यामुळे इथली सीनिऑरिटी ‘किती वर्षं काम करत आहात?’ यावरच जास्त मोजली जाते.)
गेली २५ वर्षं या पेशात असल्यानं या काळात पुण्यात, महाराष्ट्रात, देशात आणि जगभरात घडलेल्या बहुतांश घटनांचा साक्षीदार मला होता आलं. या घटनांची बातमी कशी होते आणि आपण ती वाचकांपर्यंत कशी बिनचूक आणि नेमकी पोचवायची असते, हे मला या काळात शिकायला मिळालं. ‘सकाळ’मध्ये माझ्यासोबत संजय आवटे, मंदार कुलकर्णी, श्रीपाद कुलकर्णी, सूरश्री चांडक आणि संजीव ओहोळ हे सहकारी रुजू झाले होते. आदल्याच दिवशी लेडी डायनाचं अपघाती निधन झालं होतं आणि त्या दिवशी याच बातमीची सगळीकडं चर्चा होती.
तेव्हा इंद्रकुमार गुजराल आपले पंतप्रधान होते. राज्यात मनोहर जोशी मुख्यमंत्री होते. पुढील सगळा काळ वेगवान राजकीय घडामोडींचा होता. नंतर केंद्रात वाजपेयी पर्व सुरू झालं. सोनिया गांधींनी काँग्रेसचं अध्यक्षपद स्वीकारलं. भारतानं पोखरणमध्ये अणुचाचण्या केल्या, नंतर कारगिल युद्ध झालं. शरद पवारांनी काँग्रेस सोडून राष्ट्रवादी काँग्रेसची स्थापना केली. राज्यात युतीची सत्ता जाऊन काँग्रेस-राष्ट्रवादीचं सरकार आलं. एकविसाव्या शतकाचं सगळीकडं जल्लोषात स्वागत झालं. ‘वायटूके’ हा शब्द तेव्हाचा परवलीचा शब्द झाला होता. जागतिकीकरणाच्या पहिल्या दशकाच्या शेवटी देशात बरंच काही बदलत होतं. एकविसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला अमेरिकेतील ट्विन टॉवर्स पडले. भुजमध्ये जोरदार भूकंप झाला, त्यात हजारो माणसं मृत्युमुखी पडली. कोठेवाडी सामूहिक बलात्कार प्रकरणानं महाराष्ट्र हादरून गेला. मांढरदेवी दुर्घटना घडली. मोठी त्सुनामी आली. ‘शायनिंग इंडिया’चा प्रचार उलटला आणि देशातून भाजपची सत्ता गेली. काँग्रेस आणि सहकारी पक्षांची सत्ता आली. अमेरिकबरोबर अणुकरार झाला. मुंबईवर दहशतवादी हल्ला झाला. अमेरिकेनं लादेनचा खात्मा केला. भारतानं क्रिकेट वर्ल्ड कप जिंकला. दिल्लीत अण्णांचं आंदोलन झालं. दिल्लीतच ‘निर्भया’ प्रकरण घडलं. देशात २०१४ मध्ये पुन्हा सत्तापरिवर्तन घडलं आणि मोदींचं सरकार आलं. राज्यातही भाजप-सेना युतीची सत्ता आली आणि देवेंद्र फडणवीस मुख्यमंत्री झाले. सर्वत्र स्मार्टफोनचा बोलबाला सुरू झाला. व्हॉट्सअपसारखी संदेश यंत्रणा अधिक लोकप्रिय ठरू लागली. आर्कुटपाठोपाठ फेसबुकवर असणं ही ‘इन थिंग’ मानली जाऊ लागली. एक ते दीड जीबी क्षमता असलेल्या मोबाइल फोनपासून एक टीबी क्षमतेच्या फोनपर्यंत आणि पाच मेगापिक्सेलच्या कॅमेऱ्यापासून १०८ मेगापिक्सेलच्या कॅमेऱ्यापर्यंत तंत्रज्ञानाची अफाट प्रगती झाली. २०१६ मध्ये नोटाबंदी झाली. पुढच्याच वर्षी जीएसटी लागू झाला. २०१९ मध्ये माध्यमांचे सर्व अंदाज धुळीला मिळवीत मोदींनी अधिक ताकदीने पुन्हा सत्ता मिळविली. राम मंदिराचा विषय मार्गी लागला. काश्मीरबाबतचं कलम ३७० रद्द झालं. डिसेंबर २०१९ पासून जगाला करोना नामक महाभयानक विषाणूनं ग्रासलं. पुढची दोन वर्षं जगासोबत भारतानंही या महासाथीला हिमतीनं तोंड दिलं.

मंदार व मी जर्नालिझमच्या दिल्ली दौऱ्यात...
हा सर्व प्रवास वृत्तपत्रांच्या कार्यालयांतून पाहणं हा अतिशय समृद्ध करणारा अनुभव होता. विजय कुवळेकर, अनंत दीक्षित, यमाजी मालकर, सुरेशचंद्र पाध्ये, नवनीत देशपांडे या संपादकांच्या हाताखाली ‘सकाळ’मध्ये; तर अशोक पानवलकर, पराग करंदीकर आणि श्रीधर लोणी या संपादकांच्या हाताखाली ‘मटा’मध्ये काम करायला मिळालं. या सर्वच संपादकांनी मला खूप काही शिकवलं. वैयक्तिक उत्कर्षाच्या अनेक संधी दिल्या. ‘सकाळ’मध्ये राजीव साबडे सरांनी आम्हाला सुरुवातीला प्रशिक्षित केलं. वरुणराज भिडे, मल्हार अरणकल्ले, विजय साळुंके, अशोक रानडे, लक्ष्मण रत्नपारखे, रमेश डोईफोडे, अनिल पवार, प्रल्हाद सावंत, शशिकांत भागवत, मुकुंद मोघे, चंद्रशेखर पटवर्धन, मुकुंद लेले, उदय हर्डीकर, वर्षा कुलकर्णी, स्वाती महाळंक, स्वाती राजे, नयना निर्गुण, मीना शेटे-संभू, गोपाळ जोशी, सुहास यादव, दत्ता जोशी, संजय डोंगरे, अरविंद तेलकर हे सर्व ज्येष्ठ सहकारी होते. बातमीदारांत डॉ. सुधीर भोंगळे, संतोष शेणई, निसार शेख, आबिद शेख, सुरेश ठाकोर, उद्धव भडसाळकर आदी दिग्गज मंडळी होती. सुरेशचंद्र पाध्ये सरांनी अनेक अर्थांनी अडचणीच्या काळात खूप मदत केली. अभिजित पेंढारकर, सिद्धार्थ खांडेकर, दीनदयाळ वैद्य, योगेश कुटे, मंगेश कुलकर्णी, मंगेश कोळपकर, सुभाष खुटवड, प्रसाद इनामदार हे सर्व मित्र माझ्यानंतर ‘सकाळ’मध्ये रुजू झाले. अभिजित व मंदारशी विशेष मैत्र जमलं. अभिजितनं आणि मी ‘मुक्तपीठ’, ‘कलारंजन’ या पुरवण्या एकत्र पाहिल्या. अतिशय धमाल असा काळ होता तो! कुठल्याही गोष्टीला नाही म्हणायचं नाही, असे संस्कार आमच्यावर झाले होते. त्यामुळंच ‘आता माझी ड्युटी संपली’ किंवा ‘आज माझी सुट्टी आहे,’ ही कारणं सांगणं तिथं अजिबात संभवत नसे. आपण २४ तास इथं सेवेला बांधलो गेलो आहोत, अशी वृत्ती अंगी बाणली होती. आम्ही १९९९ मध्ये मराठवाडा आवृत्ती सुरू केली, तेव्हा त्या टीममध्ये मी होतो. अंगी वेगळंच स्फुरण चढलं होतं तेव्हा! मालकर सरांच्या नेतृत्वाखाली आम्ही काम करत होतो. मोठ्या जिद्दीनं आम्ही तेव्हा मराठवाड्यात ‘सकाळ’ रुजवला. तेव्हा तिथल्या अनेक बातमीदारांशी ओळखी झाल्या, त्या आजही कायम आहेत. ‘सकाळ’मध्ये ‘झलक’ हे सांस्कृतिक कार्यक्रमांची दैनंदिनी सांगणारं सदर माझ्याकडं अगदी सुरुवातीला आलं. त्यानिमित्तानं पुण्यातल्या सांस्कृतिक क्षेत्रातील अनेक जणांशी मैत्री झाली, ती आजतागायत कायम आहे. तेरा वर्षांनंतर ‘सकाळ’ सोडून ‘मटा’त रुजू होण्याचा निर्णय तसा अवघड होता. मात्र, ‘मटा’चं आणि टाइम्स ग्रुपचं आकर्षण होतं. शिवाय ‘सकाळ’मधले बरेच सहकारी ‘मटा’त येतच होते. त्यामुळं अखेर ‘मटा’त येण्याचा निर्णय घेतला आणि गेली १२ वर्षं इथं कार्यरत आहे. इथंही सुरुवातीला पराग करंदीकर आणि नंतर श्रीधर लोणी (आणि मुंबईवरून अशोक पानवलकर सर) यांचं कायम मार्गदर्शन आणि सहकार्य मिळालं, मिळतं आहे. मी ‘सकाळ’मध्ये साडेतीन वर्षं सलग दर रविवारी ‘कॉफीशॉप’ हे सदर लिहिलं. नंतर ‘मटा’त रुजू झाल्यानंतर इथं ‘टी-टाइम’ हे सदर सलग चार वर्षं रविवारी लिहिलं. या दोन्ही सदरांतील निवडक लेखांची नंतर पुस्तकं झाली. याशिवाय दोन्ही वृत्तपत्रांत हिंदी-मराठी (व एक इंग्रजी) चित्रपटांची एकूण ३०७ परीक्षणं लिहिली. अखेर २०१४ च्या अखेरीस या कामातून (स्वेच्छेनं) अंग काढून घेतलं.
‘पुणे मटा’चा पहिला अंक प्रेसला जातानाचा क्षण...

‘मटा’त अगदी सुरुवातीला प्रिंटिंग मुंबईतच व्हायचं. तेव्हा ९.४५ ची डेडलाइन असायची. त्यामुळं रोज फार धावपळ व्हायची. कुठलीही बातमी चुकू नये किंवा आपला अंक प्रिंटिंगला गेल्यावर जगात फार काही महत्त्वाचं घडू नये, असं वाटायचं. सुदैवानं एखादा अपवाद वगळल्यास तसे प्रसंग फार घडले नाहीत. भीमसेन जोशी यांच्या निधनानंतर आणि अगदी अलीकडे लता मंगेशकर यांच्या निधनानंतर ‘टीम मटा’नं मोठ्या मेहनतीनं खास अंक काढले होते. याशिवाय ‘मटामैफल’सारखा साहित्यविषयक उपक्रम ‘मटा’नं पुण्यात सुरू केला आणि त्याला पुणेकरांनी फारच जोरदार प्रतिसाद दिला. याशिवाय ‘मटा हेल्पलाइन’पासून ते ‘श्रावणक्वीन’पर्यंत आणि अगदी अलीकडे शनिवारवाड्यावर स्वातंत्र्याच्या अमृतमहोत्सवानिमित्त मध्यरात्री ध्वजारोहण करण्यापर्यंतच्या सर्व उपक्रमांना पुणेकरांनी कायमच पाठिंबा दिला आहे. वाचकांच्या पत्रव्यवहाराचं ‘बहुतांची अंतरे’ हे सदर मी ‘मटा’त अगदी गेल्या वर्षापर्यंत, म्हणजे सलग दहा वर्षं सांभाळलं. यानिमित्त अनेक वाचकांशी जोडला गेलो, हा आनंद काही वेगळाच!
या काळात ‘सकाळ’तर्फे २००१ मध्ये तमिळनाडू विधानसभेची, तर २००४ लोकसभा निवडणुकीच्या वेळी ओडिशामधील निवडणूक कव्हर करण्याची संधी मला मिळाली. पुढं २००७ मध्ये थायलंडचा एक छोटा दौराही करायला मिळाला. ‘मटा’तर्फे बंगळूर, उदयपूर येथील काही कार्यक्रम कव्हर करण्याची संधी मिळाली. मात्र, २००२ मध्ये मला संसदेवरील दहशतवादी हल्ल्यात मारल्या गेलेल्या पोलिसांच्या आप्तांशी भेटून एक मोठी स्टोरी करण्याची जी संधी मिळाली, ती आत्तापर्यंतची माझी सर्वाधिक अविस्मरणीय असाइनमेंट आहे.
मी या क्षेत्रात अपघाताने आलो. खरं तर ठरवून यायला हवं होतं. असं असलं तरी आतापर्यंतची ही अडीच दशकांची वाटचाल मला बरंच समाधान आणि खूप काही शिकवून जाणारी ठरली आहे. शिकण्याची प्रक्रिया अजूनही सुरूच आहे. माझ्या काही मर्यादा आहेत आणि त्याचीही मला नीट कल्पना आहे. हल्ली आठ-दहा वर्षं पत्रकारितेत काढली, की अनेक जण ‘ज्येष्ठ पत्रकार’ होतात. मला पंचवीस वर्षांनंतरही केवळ अनुभवाच्या आधारावर ज्येष्ठ म्हणवून घ्यायचा आपला अधिकार नाही, असं मनापासून वाटतं.
हा टप्पा सिंहावलोकन करण्यासाठी नक्कीच योग्य आहे. त्यामुळं जे काही मनात आलं ते (नेहमीप्रमाणे एकटाकी) लिहून काढलं आहे. असो. तटस्थपणे कुणी या वाटचालीचं मूल्यमापन केल्यास त्याला ही काही फार ग्रेट कामगिरी वाटणार नाहीही कदाचित; मात्र जे काही काम केलं, ते प्रामाणिकपणाने आणि या व्यवसायाची नीतिमूल्यं कायम जपून, एवढं नक्कीच म्हणू शकतो. ही कमाईदेखील मला महत्त्वाची वाटते.

----

(नोंद : सर्वांत वरील छायाचित्र ‘सकाळ’मधील माझा सहकारी गजेंद्र कळसकर यानं बालेवाडी स्टेडियमच्या समोर १९९८ मध्ये काढलेलं आहे.)

---

जडणघडणीचे दिवस - हा लेख वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा...

अविस्मरणीय असाइनमेंट - लेख वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा...

दीक्षितसाहेब - हा लेख वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा...

----

7 Aug 2022

‘एकदा काय झालं!!’बद्दल...

स्वीकाराची समंजस गोष्ट
-----------------------------

आपण वेगवेगळ्या भावनांवर आरूढ होऊन जगणारी माणसं आहोत. जग दिवसेंदिवस अधिकाधिक क्रूर, रुक्ष आणि संवेदनाहीन होत चाललं आहे, असं म्हणताना अगदी भाबडी, देवभोळी, साधी आणि संवेदनशील माणसंही आपल्याला भरपूर दिसतात. अशा माणसांमुळंच जग चाललं आहे, असंही वाटून जातं. दुसऱ्याच्या दु:खामुळं आपल्या डोळ्यांत पाणी येणं, खरोखर दु:ख होणं ही एक विशेष प्रकारची संवेदनशीलता आहे. अशा या संवेदनशीलतेची परीक्षा हल्ली हरघडी होत असते. आपल्या सभोवती एवढं काय काय आव्हानात्मक सगळं सुरू असताना, वेदना-दु:ख-त्रास यांनी मन घायाळ होत असताना तर या संवेदनशीलतेची कसोटीच असते. अशा वेळी आपण जे काही जगलोय, अनुभवलंय, सोसलंय, जाणलंय आणि या मिश्रणातून आपलं जे काही व्यक्तिमत्त्व तयार झालंय, त्यातून आपला प्रतिसाद ठरत असतो. आपल्या जडणघडणीचा, संस्कारांचा एक अंदाजही त्यातून येत असतो. 
डॉ. सलील कुलकर्णी दिग्दर्शित ‘एकदा काय झालं!!’ हा नवा सिनेमा आपली अशी सगळ्या पातळ्यांवर परीक्षा घेतो. आपल्यात माणूसपण कितपत शिल्लक आहे, संवेदनांची मुळं जिवंत आहेत की थिजून गेलीयत, संस्कारांची बाळगुटी पेशींत रुजली आहे की नाही या सगळ्यांची कसून परीक्षा होते आणि शेवटी डोळ्यांतून वाहणारे अश्रू व नि:शब्द झालेलं मन आपण या परीक्षेत उत्तीर्ण झाल्याची ग्वाही देतात. आपला आपल्यावरच पुन्हा विश्वास बसतो. आपल्या आयुष्यात, आपल्यावर अतोनात प्रेम करणाऱ्या माणसांचं मोल आपल्याला कळतं. बहिणाबाईंच्या ‘...एका श्वासाचं अंतर’ या ओळींचा अर्थ आतून उलगडतो आणि पोटात खड्डाही पडतो. त्याच वेळी आपल्या प्रियजनांना त्या एका समंजस स्वीकारासाठी तयार करण्यासाठी आपल्या जगण्याची गोष्ट पुन:पुन्हा सांगत राहिली पाहिजे, ही असोशीही वाटू लागते.
‘एकदा काय झालं!!’ ही सलीलच्या आतापर्यंतच्या जगण्यातील सर्व अनुभवांतून तयार झालेली कलाकृती आहे. आपण जे काही जगतो, ज्या धारणांसह जगतो, ज्या संवेदनांसह जगतो, ते सगळं आपल्या अभिव्यक्तीतून उतरत असतं. त्यामुळं ‘एकदा काय झालं!!’ हा सिनेमा दिग्दर्शकाला जगण्याविषयी काय आकलन झालं आहे, यावरही भाष्य करतो. एका सृजनशील कलावंताला झालेलं हे आकलन असल्यानं त्यानं ते कविता, गाणी, संवाद आणि अर्थातच गोष्टीच्या माध्यमातून आपल्याला सांगितलं आहे. हे सांगणं ‘ये हृदयीचे ते हृदयी’ असं असल्यानं प्रेक्षकांच्या काळजापर्यंत पोचतंच. (अर्थात देणाऱ्याप्रमाणे ते स्वीकारणाऱ्याची - म्हणजेच बघणाऱ्यांचीही - संवेदनांची पातळीही समान असणं आवश्यक आहे.)
सलीलसारखा कलावंत जेव्हा एखादी कलाकृती तयार करतो, तेव्हा त्याला एकच एक गोष्ट सांगायची नसते. त्या गोष्टीच्या माध्यमातून तो अव्यक्तपणेही अनेक गोष्टी आपल्यासमोर मांडत असतो, सांगत असतो. सलीलच्या या कलाकृतीतही हे सांगणं आहे. ते आपल्या कुटुंबव्यवस्थेविषयी आहे, त्यातल्या आजी-आजोबा, आई-बाबा या  महत्त्वाच्या घटकांविषयी आहे, ते लहानपणी आजी-आजोबा आपल्याला ज्या गोष्टी सांगतात त्याविषयी आहे, कुटुंब आपल्याला काय संस्कार आणि ऊब देतं त्याविषयी आहे, आपल्या सामाजिक भानाविषयी आहे आणि आयुष्यात आकस्मिक येऊन आदळणाऱ्या कुठल्या तरी कठोर गोष्टीच्या समंजस स्वीकाराविषयीही आहे. त्यासाठी त्यानं मुलगा आणि त्याचे वडील या नात्याचा प्रमुख आधार घेतला आहे. मराठी सिनेमांत फार कमी वेळा या नात्याचं इतकं उत्कट दर्शन झालंय. इथं रूढार्थानं नायक-नायिका किंवा हिरो असं कुणी नाही. इथं येणारी विपरीत परिस्थिती,  कठीण काळ आणि त्यानुसार आपापल्या कुवतीनुसार त्याला प्रतिसाद देणारी साधी माणसं आहेत. मात्र, या माणसांकडं शिदोरी आहे ती आपल्या आजी-आजोबांनी किंवा आई-बाबांनी लहानपणी सांगितलेल्या गोष्टींची. या गोष्टींतून आपल्या अबोध मनावर तेव्हा जे काही संस्कार झालेले असतात, तेच शेवटी आपल्याला कठीण प्रसंगांत उभं करतात. एका अर्थानं ही कलाकृती म्हणजे त्या गोष्टी सांगणाऱ्या पिढीला केलेला सलाम आहे.
चिंतन (अर्जुन पूर्णपात्रे) आणि त्याचे बाबा किरण (सुमीत राघवन) या दोघांची ही गोष्ट आहे. किरणची ‘नंदनवन’ ही वेगळ्या धर्तीवरची शाळा आहे. मुलांना रूढ पद्धतीने शिकविण्यापेक्षा वेगळ्या पद्धतीने शिकवण्यावर त्याचा भर आहे. चिंतन आणि बाबा यांचं एक घट्ट बाँडिंग आहे. लहानग्या चिंतनसाठी बाबाच त्याचा सर्व काही आहे. तोच त्याचा ‘हिरो’ आहे. चिंतनच्या घरात त्याची आई (ऊर्मिला कोठारे) आणि आजी-आजोबाही (सुहास जोशी व डॉ. मोहन आगाशे) आहेत. या घरात अचानक एक भयंकर वादळ येतं आणि सगळ्यांच्याच भावनांची कसोटी लागते. चिंतन या सगळ्या परिस्थितीला कसं तोंड देतो, त्याचे बाबा काय करतात, घरातली मंडळी कशी प्रतिसाद देतात आणि सगळ्यांत महत्त्वाचं म्हणजे चिंतनने ज्या गोष्टी ऐकलेल्या असतात, त्याचा कसा उपयोग होतो या सगळ्यांची ही गोष्ट आहे.
सिनेमा पाहिल्यानंतर पहिल्यांदा तर मला वाटलं, आपण खरोखर यावर काही लिहू शकत नाही. इमोशनली हा खूप जास्त डोस झाला, असंही मला प्रथम वाटलं. माझ्यासोबत सिनेमा पाहणारे सगळेच नि:शब्द झाले होते. भिजलेले डोळे हीच खरी दाद होती. अर्थात नंतर तो भर ओसरल्यावर सिनेमाबद्दल लिहायलाच हवं असंही वाटलं. सलीलची सर्जक दृष्टी, सुमीत राघवननं साकारलेली अप्रतिम भूमिका, शंकर महादेवन यांचं गायन, सलीलचं संगीत, संदीप खरे-समीर सामंत यांचे शब्द या सगळ्यांच्या मेहनतीतून ही कलाकृती आकाराला आली आहे. (मी कोव्हिडपूर्व काळात या सिनेमाचं चित्रीकरण बघायला एक दिवस गेलो होतो. शूटिंग हे एकूणच किती कंटाळवाणं आणि सर्वांच्या संयमाची परीक्षा बघणारं काम आहे, हे माझं मत त्यानंतर आणखी घट्ट झालं.) 
या सिनेमातल्या गाण्यांचा खास उल्लेख केला पाहिजे. शंकर महादेवन यांच्या आवाजातलं ‘रे क्षणा’ हे गाणं आणि सुनिधी चौहाननं गायलेली अंगाई अगदी जमून आली आहे. ‘भीमरूपी महारुद्रा’ या गाण्यानं सिनेमाची सुरुवात होते आणि ‘मी आहे श्याम, मित्र माझा राम’ हे आणखी एक गाणं यात आहे. ही दोन्ही गाणी सलीलनं आधीच तयार केली होती. त्याचा या सिनेमात चपखल वापर करण्यात आला आहे. रस्त्यावरच्या गरीब मुलाचा आणि पुष्कर श्रोत्रीचा असे दोन छोटे ट्रॅक सिनेमात आहेत. सिनेमा पूर्वार्धात काही ठिकाणी थोडा रेंगाळतो. मात्र, एकूण तो आपली पकड फारशी सोडत नाही. संदीप यादव यांच्या छायांकनाला दाद द्यायला हवी. लहान मुलांच्या नजरेचा ‘अँगल’ त्यांनी अजूक पकडला आहे.
सुमीतसोबतच ऊर्मिला, सुहास जोशी, मोहन आगाशे, पुष्कर श्रोत्री यांच्या भूमिका आहेत आणि त्यांनी त्या व्यावसायिक सफाईनं केल्या आहेत. छोट्या, पण महत्त्वाच्या भूमिकेत मुक्ता बर्वेचं दर्शन सुखकर आहे. चिंतन झालेला अर्जुन पूर्णपात्रे हा मुलगा गोड आहे. त्याची भूमिका अवघड होती. विशेषत: शेवटचा प्रसंग. मात्र, तो त्यानं उत्तम केला आहे. (चाळीसगावची पूर्णपात्रे फॅमिली आपल्याला ‘सोनाली’ सिंहिणीमुळं माहिती आहे. अर्जुन याच घरातला!) 
काही सिनेमे आपल्याला रडायला लावणारे म्हणून अजिबात आवडत नाहीत. ‘एकदा काय झालं!!’ हा याला अपवाद ठरावा. दुसरं म्हणजे हा काही लहान मुलांचा चित्रपट नाही. लहान मुलं असलेला हा मोठ्यांचाच चित्रपट आहे. आपल्यातल्या लहान मुलाची आणि निरागस संवेदनशीलतेची समंजस गोष्ट सांगणारी ही कलाकृती एकदा तरी अनुभवावीच.

---

1 Aug 2022

रोहन मैफल - ‘पेन’गोष्टी - भाग ३ व ४

भाग ३
-------

लेख झाला का?
-----------------

दिवाळी अंकासाठी लेख लिहिणं हा तुम्ही लेखक आहात, या घटनेच्या असंख्य पुराव्यांपैकी एक महत्त्वाचा पुरावा असतो. दिवाळी अंकात लेख लिहिणं ही लेखक म्हणून ओळख होण्यातली एक कसोटी असेल, तर दिवाळी अंकासाठी तुमच्याकडे प्रकाशकाने लेख मागणं, हा लेखक म्हणून प्रस्थापित होण्यातला महत्त्वाचा मानदंड असतो. साधारणत: मृगाचा पहिला पाऊस पडून गेला, की दिवाळी अंक काढणारी संपादक मंडळी एकदम ‘चार्ज’ होतात. त्यांच्या मनातल्या अंकाचा मोर एकदम थुईथुई नाचायला लागतो. (आमच्या एका प्रकाशक मित्राने फेब्रुवारीतच दिवाळी अंकाचा लेख मागितला होता. तेव्हा चालू दिवाळी अंक वाचून संपले, की लिहितो, असं कळवलं होतं.) बाकी ‘या आठवड्यात वाचून टाकू’ म्हणून बाजूला ठेवलेले दिवाळी अंक पुढील ५२ आठवड्यांतही वाचले जात नाहीत, ते वेगळं. दिवाळी अंकात लिहिण्याची एक खास वेळ असते. ती वेळच तुम्हाला हाकारे घालते. गणपती संपले, पितृपंधरवडा सुरू झाला, की हवा बदलते. हीच खरी लेखकाची दिवाळी अंकातले लेख पाडण्याची वेळ असते. काही धोरणी लेखक जानेवारीपासूनच ‘स्टॉक’ करीत जातात. काही हुकमी लेखक विषयाबरहुकूम लेख लिहून ठेवतात. ‘मागणी तसा पुरवठा’ असं त्यांचं तत्त्व असतं. आमच्या एका विनोदी लेखक मित्रानं तर एका पावसाळ्यात ५० लेख लिहून टाकले होते. त्या वर्षी मुठेऐवजी त्याच्या पेनातल्या शाईलाच पूर आला होता, असं वाटून गेलं. आठ-दहा लेख समजू शकतो, अगदी १५ देखील ओकेच; पण पन्नास? त्याच्या या बहुप्रसवा लेखणीनं मला तर भयंकर न्यूनगंड आला होता. सुरुवातीला मी कुटुंब कल्याण कार्यक्रमाच्या धोरणानुसार ‘एक या दो... बस्स’ म्हणून थांबत असे. ते एक किंवा दोन लेख लिहितानाही पुरेशी दमछाक होई. मात्र, हळूहळू मागणी वाढू लागली. आपल्यासारख्या लेखकाला मागणी वाढली, म्हणजे दिवाळी अंकांची संख्या तरी वाढली असावी किंवा त्यांचा दर्जा तरी घसरला असावा, अशी प्रामाणिक भावना मनात येऊन गेली होती. मात्र, दिवाळी अंक लेखकाला भावना आदी गोष्टींचा फार विचार करून चालत नाही. मृग नक्षत्र उलटलं, की ‘लेख झाला का?’ असे धमकीवजा संदेश संपादक मंडळींकडून येऊ लागतात. ‘अहो, काय घाई आहे? देतो पुढच्या महिन्यात...’ असं उत्तर दिलं, की ‘सगळा अंक लावून तयार आहे, फक्त तुमचाच लेख यायचाच राहिला आहे,’ असं धादांत असत्य उत्तर तुमच्या तोंडावर फेकून ही मंडळी मोकळी होतात. खरं काय ते दोघांनाही माहिती असतं. काही संपादक मंडळी अगदी टोक गाठतात. (पूर्वी संपादक मंडळी लेखकाच्या लेखाला टोक वगैरे आहे का, हे तपासत असत. नसेल तर काढून देत असत. आता ती ‘मौज’ संपली. आता हे दुसरं टोक!) मग, पंधरा ऑगस्टच्या आत लेख आला पाहिजे, अशी प्रेमळ धमकी येते. बहुतेक संपादक-प्रकाशकांची ही आवडती, लाडकी डेडलाइन आहे. लेखकाचं अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य हिसकावून घेण्यासाठी त्यांना ‘१५ ऑगस्ट’ हाच दिवस सुचावा? या काळात फोन वाजला किंवा मेसेजची रिंग वाजली, तरी धडकी भरते. ‘लेख झाला का?’ हा प्रश्न हृदय भेदून जातो. लेख झालेला नसतोच. मग ‘झालाच आहे, एकदा परत वाचतो आणि पाठवतो,’ अशी काही तरी पळवाट काढावी लागते. लेख युनिकोडमध्ये हवा, मेलवर हवा, सोबत फोटोही तुम्हीच जोडा, या आणि अशाच अनेक अटी-शर्तींची पूर्तता करावी लागते. कशीबशी ही डेडलाइन गाठून आपण ‘हुश्श’ केलं, की आणखी एका संपादकाची मेल इनबॉक्सात येऊन पडलेली असते.
काही मंडळी दर वर्षी अंक काढतात. मात्र, गणपती जाईपर्यंत यंदा अंक काढायचा की नाही, हेच यांचं निश्चित झालेलं नसतं. सगळं ऐन वेळी ठरतं. मग अचानक लेखाची मागणी येते. ‘तुम्हाला आवडेल त्या विषयावर द्या,’ असा संदेश आला, की समजायचं, आपल्या मजकुराचं महत्त्व दोन जाहिरातींच्या मध्ये लावायचा काही तरी मजकूर इतकंच आहे. अशा मंडळींनाही मग सस्त्यातले (अर्थात आधी कुठं तरी छापून आलेले किंवा ब्लॉगवरचे) तयार लेखच पाठवले जातात, हे सांगणे न लगे!
काही संपादक वा प्रकाशकांना एखाद्या विषयाला वाहिलेला अंक काढायची खोड असते. अत्यंत विवक्षित व नेमका विषय देण्यात ही मंडळी पटाईत असतात. उदा. चित्रपटसृष्टी असा ढोबळ विषय न देता ‘विसाव्या शतकातील सातव्या दशकातील सिंधी चित्रपटांतील स्वयंपाकघरे’ असा अतिनेमका विषय देतील. आता सांगा, ढोबळ विषयात लेखकाला जशी चौफेर फलंदाजी करता येते, तशी या नेमक्या विषयात करता येईल का? उगाच अभ्यास वगैरे नाही का करावा लागणार? अशा बाउन्सी विकेटवर खेळण्यापेक्षा ‘यंदा मी फार बिझी आहे हो’ असे सांगून चेंडू सोडून देणे फार सोपे! मग काही हौशा-नवशा-गवशा मंडळींचेही फोन सुरू होतात. त्यांना टाळता टाळता नाकी नऊ येतात. अखेर दिवाळी येते. आपण लेख लिहिलेले अंक बाजारात येतात. आपण प्रतिसादाची आणि मानधनाची वाट बघत राहतो. कुठून तरी महाराष्ट्रातल्या आडगावातून एखादे दिवशी फोन येतो आणि लेख आवडल्याचं समोरची व्यक्ती सांगते, तेव्हा तो लेख लिहिल्याचं सार्थक झाल्यासारखं वाटतं. मानधनाची मात्र वाटच बघायची असते. तोवर आपण पुन्हा मान खाली खालून पुढच्या फोनची वाट बघत राहतो...


---

भाग ४
--------

दिवाळी अंकांची धूम
-------------------------

दिवाळीची चाहूल दोन गोष्टींनी लागते. एक तर पावसाळा संपून हवेत हलका गारवा यायला लागलेला असतो, आणि दोन, दिवाळी अंकांच्या जाहिराती प्रसिद्ध व्हायला लागलेल्या असतात. गेल्या शंभरहून अधिक वर्षांपासून मराठी माणसाची दिवाळी या खास खास दिवाळी अंकांनी खरोखर समृद्ध होत आलेली आहे. मराठी माणसाच्या काही खास, वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा आहेत. त्यात दिवाळी अंक ही महत्त्वाची. दिवाळी हा मुळातच वर्षातला सर्वांत मोठा सण असल्यानं या काळात हात सैल सोडून खरेदी होत असतेच. त्यात आवडीचे दिवाळी अंक आणि सोबत पुस्तकांचीही खरेदी होतेच. बहुसंख्य सुशिक्षित मराठी कुटुंबांमध्ये ही परंपरा दीर्घकाळ चालत आलेली आहे. दिवाळीच्या सुट्टीत या अंकांचं वाचन हा फार मोठा आनंदसोहळा असायचा. अलीकडच्या २०-२५ वर्षांत त्यात ‘दिवाळी पहाट’ नावाच्या उपक्रमाची भर पडली आहे. अशा एखाद्या दिवाळी पहाट कार्यक्रमाला हजेरी लावायची, नंतर चविष्ट फराळाचा फन्ना उडवायचा आणि मग आवडता दिवाळी अंक वाचत दुपारी लोळत पडायचं, हा अनेकांचा आजही दिवाळातला ठरलेला कार्यक्रम आहे.
मराठीत विपुल प्रमाणात दिवाळी अंक निघतात. नामवंत आणि वर्षानुवर्षं प्रकाशित होणाऱ्या दिवाळी अंकांची संख्या साडेतीनशे ते चारशेच्या आसपास आहे. याशिवाय गावोगावी निघणारे अंक धरले तर ही संख्या दीड-दोन हजारांच्या घरात सहज जाईल. नियमित निघणारे नेहमीचे अंक म्हटले, तरी वर्षानुवर्षं हे अंक निघत आलेले आहेत, यातलं सातत्य वाखाखण्याजोगं आहे. या दिवाळी अंकांमधून दर्जेदार कथा, कविता आणि कादंबऱ्याही वाचकांना वाचायला मिळाल्या आहेत. अनेक मोठमोठ्या लेखकांची सुरुवात दिवाळी अंकांतून लेख लिहूनच झाली आहे. मराठीत कवींचं उदंड पीक बारमाही येत असतं, त्याला कारण त्यांच्या कविता प्रसिद्ध करणारे असे शेकडो अंक निघत असतात. माझ्या लहानपणी लायब्ररीतूनच दिवाळी अंक आणून वाचायची पद्धत होती. फारच थोडे अंक विकत घेतले जात. त्यातही ‘आवाज’सारख्या विनोदी अंकावर वाचकांच्या उड्या पडत. त्यातल्या त्या चावट ‘खिडक्यां’चं आकर्षण बरेच दिवस होतं. विनोदी अंकांखालोखाल मागणी असायची ती भविष्यविषयक दिवाळी अंकांना. त्यानंतर मग दैनिकांनी काढलेले दिवाळी अंक आणि नंतर विशिष्ट विषयांना वाहिलेल्या अंकांचा नंबर लागत असे. या दिवाळी अंकांना पुढंही जवळपास सहा महिने भरपूर मागणी असे. त्यानंतर मग जुन्या झालेल्या अंकांचीही मित्रमंडळींत देवाणघेवाण चाले.
दिवाळीत मित्रांकडं फराळाला जाणं हा एक सोहळा असायचा. यात रंगणाऱ्या गप्पांमध्येही यंदाच्या दिवाळी अंकांत कुणी काय बरं लिहिलं आहे, याच्या चर्चा रंगत असत. हल्ली या चर्चा सोशल मीडियावर रंगताना दिसतात. काळ बदलला आहे, तसं तंत्रज्ञानही बदललं. ई-पुस्तकांप्रमाणे आता डिजिटल दिवाळी अंकही निघू लागले आहेत आणि ते व्हॉट्सअपवर जोरदार फॉरवर्डही होत असतात. गेल्या वर्षी करोनामुळं निर्माण झालेल्या अतिबिकट परिस्थितीत काही दिवाळी अंक निघू शकले नाहीत. मात्र, बहुतेकांनी जिद्दीनं आपापले अंक काढलेच. काहींनी केवळ ऑनलाइन अंक प्रसिद्ध करण्याचा निर्णय घेतला. वाचकांना हा बदल स्वीकारणं जड केलं असलं, तरी दिवाळी अंक आले याचंच अनेकांना कौतुक वाटलं. प्रकाशकांच्या मागे काही कमी व्याप नसतात. लेख गोळा करणं, त्यांचं उत्तम संपादन करणं, नंतर आर्टिस्टकडून ती पानं लावून घेणं, चांगलं मुखपृष्ठ निवडणं, आतली पानं कलात्मक पद्धतीनं सजवणं हे सगळं वेळखाऊ काम आहे. मुळात अंगी किडाच असायला लागतो. त्याशिवाय हे काम उरकत नाही. आपल्याकडं अशा हौशी मंडळींची मुळीच कमतरता नाही, ही फार चांगली गोष्ट आहे.
यंदा तुलनेनं करोनाचा प्रादुर्भाव कमी झाल्यानं सर्व काही पूर्ववत सुरू होताना दिसतं आहे. त्यामुळं यंदा पूर्वीप्रमाणेच जोरदार सर्व अंक बाजारात येणार याची खात्री वाटते. मराठीच्या साहित्य व्यवहारात जसं साहित्य संमेलनाचं एक महत्त्व आहे, तसंच महत्त्व या दिवाळी अंकाचंही आहे. या काळात होणारी आर्थिक उलाढाल मराठी प्रकाशन व्यवसायासाठी प्राणवायूसारखीच मोलाची असते. यानिमित्ताने होतकरू लेखक मंडळींनाही मानधनाच्या रूपाने चार पैसे मिळतात. (अनेकांना केवळ ‘मान’ मिळतो; ‘धन की बात’ मनातच ठेवावी लागते, हीदेखील वस्तुस्थिती आहेच.) मात्र, बहुतेक नामवंत प्रकाशक आपल्या लेखकांना यथोचित मानधन देतात. अंकातील जाहिराती आणि मजकूर यांचं संतुलनही त्यांनी राखलेलं असतं. त्यामुळं हे अंक वाचताना मजा येते.
या साहित्य व्यवहारातून अनेक चांगल्या निर्मितीची बीजं रोवली जातात. नवे लेखक मिळतात. प्रकाशकही चांगल्या आशयाकडं लक्ष ठेवून असतात. एखाद्या नव्या पुस्तकापेक्षाही एखाद्या लोकप्रिय दिवाळी अंकाचा प्रसार किती तरी जास्त असतो. अशा अंकात लिहिलेल्या लेखावर महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून प्रतिसाद येतो, असा अनुभव आहे. महाराष्ट्राबाहेरही जिथं जिथं मराठी माणूस वस्ती करून आहे, त्या शहरांतूनही या अंकांना मागणी असते. तिथले वाचकही आवर्जून प्रतिसाद कळवत असतात. एकूणच मराठी माणसाच्या अनेक उत्साही, हौशी गोष्टींपैकी दिवाळी अंक ही एक ठळक गोष्ट आहे. आता दिवाळीत पुन्हा एकदा हौसेनं दिवाळी अंकांची चळत आणायची आहे, याची खूणगाठ अनेकांनी बांधली असेल. त्या खरेदीसाठी शुभेच्छा! दिवाळीप्रमाणेच दिवाळी अंकांचे वाचनही शुभदायी ठरो!

---

31 Jul 2022

रोहन मैफल - ‘पेन’गोष्टी - भाग १ व २

भाग १
-----------

सर्जनाचे ‘स्थळ’
-------------------

रात्रीची वेळ आहे... सगळा आसमंत शांत झोपला आहे... आपल्या श्वासाचं संगीत तेवढं ऐकू येतं आहे... आत शांत शांत वाटतं आहे... अशा वेळी शेजारचं आवडतं पुस्तक हाती घ्यावं... आधी त्यावरून हात फिरवून माया करावी... पानं चाळून जरा गुदगुल्या कराव्यात... मग एकदम मधलं कुठलं तरी पान उघडून खोलवर वास घ्यावा... त्या धुंदीत पुस्तक वाचायला सुरुवात करावी... आपल्या मन:चक्षूंसमोर त्या पुस्तकातलं सगळं पर्यावरण उभं राहतं. कोकणाचं वर्णन असेल, तर समुद्राची गाज ऐकू यायला लागते. हिमालयाचा उल्लेख असेल, तर त्या विराट भव्यतेच्या जाणिवेनं रोमांच उभे राहतात... भय असेल तर अंगावर काटा फुलतो, प्रणय असेल तर शिरशिरी दाटून येते... दु:ख असेल तर डोळे झरू लागतात, आनंद असेल तर चित्तवृत्ती फुलून येतात... बघता बघता काळाचं भान हरपतं. आपण कुठल्या तरी दुसऱ्या दुनियेत हरवून जातो... पहाटे कधी तरी पुस्तक संपतं आणि ते तसंच छातीवर ठेवून आपला डोळा लागतो...
अस्संच होतं ना अगदी! पुस्तकांचा आणि आपला रोमान्स हा असाच आहे. त्या छापील शब्दांनी आपलं जगणं समृद्ध केलंय. आपल्या प्रत्येक भावनेची चौकट शब्दांच्या महिरपीनं सजवली आहे. आपल्या जाणिवांच्या कक्षा रुंदावल्या आहेत. आपल्या दहा बाय दहाच्या खोलीत आपण जगाचे राजे असल्याचा फील दिलाय. स्मरणाच्या मखमली पेटीत जपून ठेवायला किती तरी आठवणी दिल्या आहेत. पुस्तकांनी आपल्याला शब्दांची श्रीमंती दिली, जाणिवांमधून येणारी शहाणीव दिली, अनुभवांची शिदोरी दिली,  भोवतालाची जाण दिली आणि समष्टीचं भान दिलं.
सध्या दृकश्राव्य माध्यमांची विपुलता आहे. माणसाला दृकश्राव्य माध्यमांतून कुठल्याही कलेचं ग्रहण किंवा आस्वादन स्वाभाविकच सोपं जातं. माणसाचा कल साहजिकच सोप्या गोष्टींकडं असतो. त्यामुळं पुस्तकं वाचण्याऐवजी सिनेमा किंवा वेबसीरीज बघणं सहजसोपं वाटतं. मात्र, पुस्तकं मूकपणे आपल्याशी जो संवाद साधत असतात, तो प्रत्यय दृकश्राव्य माध्यमांतून येत नाही. पुस्तकाचं वाचन एकट्यानं करावं लागत असल्यानं हा एक वैयक्तिक सोहळाच होतो. आपल्या मनाची झेप फार मोठी असल्यानं हवा तेवढा मोठा कॅनव्हास मनाला निर्माण करता येतो आणि शब्दांच्या रूपानं दिसणारी चित्रं आपल्या आवडीच्या रंगांत रंगवून भव्य करून पाहता येतात. शब्दांमध्ये मूलत:च एक चित्र दडलेलं असतं. ते चित्र आपल्या मनाला हवं तसं रंगवता येतं. वर्णनातून येणारे तपशील त्या चित्रांत भरता येतात. लेखकासोबतच वाचकाच्याही सर्जनाला वाव असतो. म्हणूनच एका अर्थानं तो रोमान्स असतो. शब्दांशी असा रोमान्स करता येण्यासाठी वाचक म्हणून आपल्यातही एक प्रगल्भता असावी, अशी जरा पूर्वअट असते. ज्या भाषेत पुस्तक लिहिलंय ती भाषा आपल्याला अवगत असणं ही तर अगदी प्राथमिक पूर्वअट झाली; पण त्या पुस्तकांच्या दोन ओळींमध्ये न लिहिलेलाही आशय वाचता यायला हवा. त्यासाठीच ही प्रगल्भता लागते. महत्त्वाचं म्हणजे पुस्तकं वाचूनच ही प्रगल्भता आणि ही किमान पात्रता आपल्या अंगी येत असते. म्हणून तर आपण जसजसे प्रौढ होत जातो किंवा प्रगल्भ होत जातो तसतशी आपली वाचनाची आवडही बदलते. (किंवा, बदलायला हवी, असं म्हणू या!) आपली ग्रहणशक्ती वाढली, आकलन वाढलं, की मग मुरलेल्या लोणच्यासारखा हा रोमान्सही चवदार होतो. आपल्याला माणूस म्हणून घडवण्यात पुस्तकांचा असा जैव वाटा असतो. पुस्तकाचं कव्हर, बाइंडिंग, रूप, गंध या सर्वांसकट पुस्तक आवडावं लागतं. अगदी शब्दांचा फाँट किंवा टाइपही आपल्या ‘टाइप’चा नसेल, तर ते ‘स्थळ’ आपोआप नाकारलं जातं. पुस्तक आधी डोळ्यांना आवडावं लागतं, मग मनाला!
उत्तम बांधणी, उत्कृष्ट दर्जाचा कागद, सुबक छपाई आणि दर्जेदार मुद्रितशोधन असलं, की पुस्तक हातात घ्यावंसं वाटतं. मग ते आपोआप वाचलं जातं. नीट जपून ठेवलं जातं... अगदी बुकमार्कसह! पुस्तकवाचन ही एका अर्थानं नशाच आहे. एखादं चांगलं पुस्तक वाचून झालं, की कित्येक दिवस दुसरं काहीच वाचू नये, बघू नये असं वाटतं. त्याचं कारण आपल्याला त्यातलं अक्षर न् अक्षर आपल्यात मुरवून घ्यायचं असतं. मेंदूत गिरवून घ्यायचं असतं. एकदा का ती मेंदूतली छपाई पूर्ण झाली, की मग ते पुस्तक आपल्या स्मरणाच्या मखमली पेटीत रेशमी बांधणीत जाऊन बसतं. आयुष्यभर त्यातली वाक्यं सुविचारांसारखी आठवू लागतात. त्यातले शब्द, चित्रं, फाँट सगळं सगळं मेंदूच्या मेमरीकार्डमध्ये कायमचं सेव्ह होतं.
चला, या सदरातून आपल्या पुस्तकप्रेमाला उजाळा देऊ या. पुस्तकांविषयी, साहित्याविषयी, साहित्यिकांविषयी, साहित्य जगतातल्या घडामोडींविषयी गप्पा मारू या... बोलू या... ही ‘पासोडी’* तुम्हाला आवडेल, अशी आशा आहे.

-----

( *पासोडी म्हणजे काय?

दासोपंतांची पासोडी प्रसिद्ध आहे. पासोडी म्हणजे एक प्रकारचे कापड. सुमारे ४० फूट लांब आणि चार फूट रुंद अशा या कापडावर दासोपंतांनी विशिष्ट चित्रमय शैलीत लिहिलेले काव्य म्हणजे दासोपंतांची पासोडी.
आपणही वेबसाइटच्या ‘कापडा’वर चित्रमय शैलीत साहित्य जगतातल्या घडामोडी मांडण्याचा प्रयत्न करणार आहोत, म्हणून सदराला ‘पासोडी’ हे नाव!)

(वि. सू. आधी या सदराचं नाव मी ‘पासोडी’ असं ठेवलं होतं. मात्र, या नावाचं एक पुस्तक असल्याचं प्रकाशकांनी सांगितल्यावर मी नंतर नाव बदलून ‘पेन’गोष्टी (‘कानगोष्टी’सारखं) ठेवलं. पण हा पहिला मूळ लेखाबरहुकूम इथे प्रसिद्ध करायचा असल्याने वरील नोंद तशीच ठेवली आहे.)

----

भाग २
-----------

बोल्ड अँड हँडसम
----------------------

मे महिन्याच्या सुट्ट्या लागल्या, की पूर्वी इतर सर्व उद्योगांसोबत हवी तेवढी पुस्तकं मनसोक्त वाचण्याचा एक कार्यक्रम असे. लायब्ररीतून सकाळी आणलेलं पुस्तक संध्याकाळी बदलून आणायला जायचो. ग्रंथपालकाका हसून विचारायचे, की अरे, खरंच वाचून झालंय का? पण पुस्तक एवढं आवडीचं असायचं, की ते खरोखर दिवसभरात वाचून व्हायचं. कधी दुसरं पुस्तक आणतो, असं होऊन जायचं. अगदी लहानपणापासून थरारक गुप्तहेरकथा वाचायला आवडायचं. सुधाकर प्रभू हे आवडते लेखक होते. त्यांनी लहान मुलांसाठी अनेक पुस्तकं लिहिली. मात्र, ‘डिटेक्टिव्ह डीटी’च्या कथा सर्वाधिक आवडायच्या. हा आपल्याच वयाचा लहान मुलगा काय काय उद्योग करतो, हे बघून चकित व्हायला व्हायचं. भा. रा. भागवतांचा ‘फास्टर फेणे’ विसरणं अशक्यच. हा थेट रूढार्थाने गुप्तहेर नसला, तरी त्याच्या थरारक करामती खिळवून ठेवायच्या, यात वाद नाही. तेव्हा ‘दूरदर्शन’वर आलेली ‘फास्टर फेणे’ची मालिकाही आवडीनं बघितली होती. सुमीत राघवननं साकारलेल्या ‘फेणे’नं मनातल्या फेणेच्या प्रतिमेला धक्का दिला नाही. उलट मनातलं पात्र समोर सगुण साकार झाल्याचा आनंद दिला. त्याच काळात ‘दूरदर्शन’वर ‘अॅगाथा ख्रिस्तीज पायरो’ ही इंग्लिश मालिका सुरू झाली. त्या वेळी अॅगाथा ख्रिस्तीचं नाव पहिल्यांदा ऐकलं. परदेशी गुप्तहेर कथांची तो पहिली ओळख होती. त्यानंतर ओघानंच सर ऑर्थर कॉनन डायल यांच्या जेम्स बाँडची भेट होणं अपरिहार्य होतं. (अर्थात बाँडचे सिनेमे लहानपणी कुणी बघू दिले नसतेच, तो भाग वेगळा!) सिनेमातला बाँड हा अर्थातच ‘लार्जर दॅन लाइफ’ असल्यानं जबरदस्त प्रभावशाली वाटायचा. गुप्तहेरांचं जग नेमकं कसं असतं, याची झलक मिळाली ती बाँडपटांमुळंच. (त्या काळात प्रसिद्ध साहित्यिक रमेश मंत्री यांनी ‘जेम्स बाँड’वरून साकारलेलं जनू बांडे हे पात्र आणि त्याबाबतचं त्यांचं विनोदी लिखाणही एका नियतकालिकात अधूनमधून वाचल्याचं आठवतं...) हिचकॉकचे सिनेमे हेरपट नव्हते, तरी हेरपटांतला गूढ व थरारकतेचा अँगल त्यात असायचा. कधी कधी वाटायचं, हिचकॉकच्या सिनेमांतली रहस्यं शोधायला बाँडने यावं. (आता नव्या पिढीत कुणी तरी हा प्रयोग करायला हरकत नाही.) रत्नाकर मतकरी हे मराठी साहित्यातलं मोठं नाव. त्यांच्या गूढकथा वाचूनही अगदी असंच वाटायचं.
मधे बराच काळ लोटल्यानंतर मुलासाठी म्हणून रोहन प्रकाशनाने प्रकाशित केलेला ‘फेलुदा’चा संच घेतला. प्रसिद्ध दिग्दर्शक सत्यजित राय यांनी साकार केलेलं हे बंगाली गुप्तहेराचं पात्र. मला तोवर या पुस्तकांचा व या पात्राचा पत्ताच नव्हता. मात्र, ज्येष्ठ पत्रकार, संपादक व अनुवादक अशोक जैन यांनी अतिशय ओघवत्या भाषेत मराठीत अनुवादित केलेले ‘फेलुदा’चे काही भाग वाचले आणि एक नवाच खजिना गवसल्याचा आनंद झाला. अर्थात ही पुस्तकं कुमारवयीन मुलांसाठी होती. मोठ्यांसाठी असं पुरेपूर मनोरंजन करणाऱ्या हेरकथा असाव्यात, ही इच्छा ‘रोहन’च्याच ‘अगस्ती’नं पूर्ण केली. अगदी अलीकडं वाचायला मिळालेला हा तीन पुस्तकांचा संच. प्रसिद्ध पत्रकार, लेखक, स्तंभलेखक श्रीकांत बोजेवार यांनी ‘अगस्ती’ हा नवा मराठी गुप्तहेर हिरो जन्माला घातलाय. यातल्या ‘हरवलेलं दीड वर्ष’, ‘अंगठी १८२०’ आणि ‘न्यूड पेंटिंग @ १९’ तिन्ही गोष्टी खास जमल्या आहेत. प्रत्येक पुस्तक साधारण शंभर पानांचं आहे. हल्ली वाढलेल्या स्क्रीन टाइममुळं वाचनाचा वेळ आणि वेग दोन्ही घटले आहेत. असा वाचकवर्ग मोठा आहे. त्याला हे शंभर पानी पुस्तक सहज वाचून पूर्ण होईल, असा विश्वास देणारं आहे. मुळात पुस्तक वाचायला सुरुवात केल्यावर आपण त्या कथेत एवढे खिळून जातो, की मध्येच पुस्तक हातातून खाली ठेवणं अवघड जाईल. या पुस्तकाच्या अर्पणपत्रिकेत म्हटलंय - ‘मराठी साहित्यात हेरकथांची सुरुवात १८९०-९२ साली ह. ना. आपटे यांच्या ‘चाणाक्षपणाचा कळस’ या दीर्घकथेपासून झाली, असं मराठी विश्वकोश सांगतो. वाचकांच्या मनात ‘पुढे काय होणार?’ हा तीनाक्षरी प्रश्न जन्माला येण्यातच हेरकथांचं, रहस्यकथांचं सार्थक असतं. मराठीत त्याची सुरुवात करून देणाऱ्या, ‘चाणाक्षपणाचा कळस’ या १३० वर्षं जुन्या कथेस  आजच्या काळातील ही हेरकथा...’
लेखकाने म्हटल्याप्रमाणे, मराठी साहित्याला हेरकथांची १३० वर्षांची परंपरा आहे. त्या मानाने हा साहित्यप्रकार आपल्याकडे काही अपवाद वगळता, फार फुलला नाही, असंच म्हणावं लागेल. जे काही प्रयत्न झाले, ते पाश्चात्त्य कथाबीजांचं अनुकरण करणारे असेच होते. बोजेवार यांचा अगस्ती मात्र आजच्या काळातला आहे. तो अर्थातच टेक्नोसॅव्ही आहे, सुंदर बायकांचा उपभोग घ्यायला त्याला आवडते, त्याला चांगलंचुंगलं खाण्याचीही आवड आहे आणि तो दिसायलाही देखणा आहे. थोडक्यात, एक उत्तम हेर असण्याच्या बहुसंख्य वाचकांच्या मनातील सर्व अपेक्षा हा ‘अगस्ती’ पूर्ण करतो. त्याचा बेस मुंबईत असला, तरी कामानिमित्त तो जगभरात अनेक ठिकाणी संचार करतो. ‘रोडमास्टर’ ही त्याची आवडती बाइक आहे. त्याच्या काही विशिष्ट आवडीनिवडी, सवयी, लकबी आहेत. वाचकांना तिन्ही पुस्तकं वाचताना हे जाणवतं राहतं आणि तो कथानकात गुंतून राहतो.
कुठलंही नवं पात्र वाचकांच्या मनात प्रस्थापित करणं हे तसं जिकिरीचं व चिकाटीचं काम आहे. बोजेवार यांनी ‘अगस्ती’च्या रूपानं असा यशस्वी प्रयत्न केला आहे, असं म्हणायला हरकत नाही.
आता ‘अगस्ती’चे पुढील भाग लवकर येवोत आणि त्या निमित्ताने वाचकांना नव्या, उत्तम हेरकथा वाचायला मिळोत, हीच अपेक्षा!

---

(पूर्वप्रसिद्धी : रोहन मैफल डिजिटल)

----


6 Jul 2022

प्रिय भाई, एक कविता हवी आहे... रसग्रहण

 कवितेवरची ‘कविता’
--------------------------


काही काही कार्यक्रम असे असतात, की त्याविषयी काही लिहू नये, बोलू नये... केवळ असीम शांततेत त्यांचा आठव मनात आणावा आणि तृप्त मनाने ते क्षण पुन:पुन्हा जगावेत. काही लिहू नये, याचं दुसरं एक कारण असं, की अशा अनुभूतीचं शब्दांकन कायमच तोकडं, थिटं वाटतं. जे अलौकिक अनुभवलंय ते शब्दांच्या चौकटींनी बद्ध करणं म्हणजे वेडेपणा आहे, असं मन सारखं सांगत असतं. त्यामुळं या वाटेला जाऊ नये, असा विचारच योग्य असतो. पण मग तरीही का लिहायचं? ते एवढ्यासाठीच, की जे काही मोडकंतोडकं सांगितलं जाईल, ते वाचून निदान तो संपूर्ण अनुभव घेण्यासाठी कुणी उद्युक्त व्हावं, प्रेरित व्हावं... कारण हा मंचीय कार्यक्रम असल्यानं त्याची पुन:पुन्हा अनुभूती घेता येणं शक्य आहे. आपणही घ्यावी आणि तोच आनंद दुसऱ्यांनाही मिळू द्यावा एवढाच या शब्दच्छलाचा मर्यादित हेतू!
नमनाला घडाभर तेल खर्च केल्यावर सांगतो, की मी हे ‘प्रिय भाई, एक कविता हवी आहे...’ या अप्रतिम कार्यक्रमाविषयी हे बोलतो आहे. कविता म्हणजे काय, कवितेत जगणं म्हणजं काय, जगण्याची कविता होते म्हणजे काय, कविता आणि जगणं हेच अभिन्न होतं म्हणजे काय... या आणि अशा कित्येक प्रश्नांची उकल हा कार्यक्रम पाहिल्यावर होते. एक तर कविता प्रिय, त्यात कार्यक्रमाचे नायक-नायिका साक्षात पु. ल. देशपांडे आणि सुनीताबाई आणि त्यांच्यासोबत येणारे बोरकरांपासून कुसुमाग्रजांपर्यंतचे एक से एक कवी... आनंदानं जीव कुडीत मावेनासा होणे म्हणजे काय याचा प्रत्यय पडदा उघडल्यापासूनच येऊ लागतो. सुरेख नेपथ्य... मंचाच्या दोन्ही बाजूंना पु. ल. आणि सुनीताबाई या ‘महाराष्ट्राच्या फर्स्ट कपल’च्या देखण्या चित्रांच्या स्टँडी, मागे व्हिडिओद्वारे पडद्यावर साकार होणारी मिलिंद मुळीक यांची - कविताच होऊन उतरलेली - देखणी चित्रं आणि मधोमध अमित वझे, मानसी वझे, मुक्ता बर्वे, अपर्णा केळकर, जयदीप वैद्य व निनाद सोलापूरकर ही जीव ओवाळून टाकावीशी वाटणारी गुणी कलावंत मंडळी... अमितच्या कमालीच्या पकड घेणाऱ्या आवाजातून निवेदन सुरू झालं आणि अक्षरश: दुसऱ्या मिनिटांपासून डोळ्यांतून धारा वाहायला लागल्या. काही तरी अफाट आणि केवळ अद्भुत असं काही तरी आपल्यासमोर साकार होतं आहे, याचा तो निखळ आनंद होता. हल्ली डोळ्यांतील उष्ण, खारट पाण्यानं दोन्ही गालांना अर्घ्य देण्याचे प्रसंग फार कमी झाले आहेत. या कार्यक्रमानं माझे दोन्ही गाल आनंदानं भिजवून टाकले. मी ते पुसायचेही कष्ट घेतले नाहीत, याचं कारण सभागृहातील तमाम मंडळींची अवस्था जवळपास तीच झाली होती. 
खरं तर पुण्यात असे कवितांचे, अभिवाचनाचे कार्यक्रम भरपूर होतात. खूप गुणवंत मंडळी ते सादर करतात. पु. ल. देशपांडे आवडते हे खरं, पण त्यांच्यावरचेही अनेक कार्यक्रम सादर होतातच की. पण कुठल्याच कार्यक्रमानं एवढा, पोटात मावेनासा आनंद दिल्याचं आठवत नाही. सहज विचार केल्यावर लक्षात आलं, की या कार्यक्रमाचा आत्मा कविता आहे. कविता हा माणसाच्या अभिव्यक्तीचा प्युअरेस्ट फॉर्म समजला जातो. इतका, की कवीच्या मनात आलेला शब्द पेनाच्या साह्यानं कागदावर टेकला, तरी त्याच्या शुद्धतेत न्यून आलं असं मानलं जातं. (मनात आधी उमटते तीच सर्वांत शुद्ध अभिव्यक्ती! हे जरा पावसासारखं झालं... पावसाचा थेंब म्हणजे पाण्याचा प्युअरेस्ट फॉर्म मानला जातो... तो थेंब जमिनीवर पडेपर्यंत!) अर्थात अगदी शुद्ध सोन्याचेही दागिने होऊ शकत नाहीत, त्यात थोडा का होईना, इतर कुठला तरी धातू मिसळावा लागतो, तितपतच हे शुद्धतेतलं न्यून... पावसाचा थेंब थेट पिण्यासाठी चातकाचीच चोच हवी. आपलं तेवढं कुठलं भाग्य असायला! पण हे किंचित न्यून ल्यायलेली अभिव्यक्तीही एवढी देखणी, की तिच्या आस्वादासाठी तरी चातकाचं भाग्य आपल्या ललाटी यावं...

डॉ. समीर वसंत कुलकर्णी यांनी या कार्यक्रमाची रंगावृत्ती लिहिली आहे. पुलंच्या अखेरच्या काळात, म्हणजे १९९८ मध्ये डॉ. कुलकर्णी आणि पु. ल. व सुनीताबाई यांच्यात घडलेल्या एका प्रसंगाचा धागा हा या कार्यक्रमाचा पाया आहे. (या प्रसंगावर आधारित ‘तप:स्वाध्याय’ हा डॉ. कुलकर्णी यांचा ललितबंध ‘अनुभव’ मासिकात प्रसिद्ध झाला होता.) डॉ. कुलकर्णी यांच्या एका भित्तिपत्रकासाठी त्यांना रवींद्रनाथांची एक कविता हवी असते. ती पु.लं.कडे मिळेल, या भावनेनं ते काहीसे चाचरतच सुनीताबाईंकडं विचारणा करतात. आयुष्याच्या सांध्यपर्वात, समृद्ध जगण्यातून तेजाळून उठलेली ही दोन शरीरानं थकलेली वृद्ध, पण मनानं चिरतरुण माणसं पुढील काही दिवस त्या एका कवितेच्या शोधासाठी काय काय करतात, याचा कवितेच्याच माध्यमातून अवतरलेला प्रवास म्हणजे हा कार्यक्रम. अर्थात हेही या कार्यक्रमाचं पूर्ण वर्णन नाहीच. त्यात सुनीताबाई साकारणाऱ्या मुक्ताचे संवाद आहेत, स्वगत आहे, कवितावाचन आहे, निनादचं पुलंची आठवण करून देणारं पेटीवादन आहे, अपर्णा व जयदीप यांची कवितेच्या हातात हात घालून गुंफलेली सुरेल गाणी आहेत आणि मानसी व अमित यांचं या साऱ्याला मोगऱ्याच्या गजऱ्यासारखं एका सूत्रात ओवणारं नेटकं, धीरगंभीर निवेदन आहे. हे सगळं मिळून जे काही समोर येतं ते केवळ थक्क करणारं आहे. आपल्या मनातलं कविताप्रेम आणि पु. ल. - सुनीताबाईंविषयीचा उमाळा किती आहे, यावर विशेषणांची तीव्रता कमी-जास्त होऊ शकेल. माझ्यासाठी तरी सगळ्या सुपरलेटिव्ह्जच्या पलीकडं नेणारा हा अनुभव होता, यात वाद नाही.
आपण मोठे होत जातो, तसे अधिकाधिक रुक्ष, कोरडे होत जातो, ही जगरहाटी आहे. तरीही कुठं तरी आत ओल शिल्लक असेल, तर त्या आधारावर बाहेरच्या सगळ्या दुष्काळावर मात करीत एक तरी शुद्ध सर्जनाचा कोंब तरारतोच! आपल्यात हे जिवंतपण शिल्लक आहे, याची जाणीव असे कार्यक्रम करून देत असतात. म्हणून कृतज्ञतेनं, समाधानानं, आनंदानं डोळे झरतात आणि आपल्या जिवंतपणाची पावती देतात. आपल्या जगण्यातल्या प्रत्येक क्षणाला या कवितेनं सुंदर शब्दांची आरास केली आहे. आपल्या अनेक भावनांना कवितेनंच शब्दरूप दिलंय. बा. भ. बोरकर असतील, कुसुमाग्रज असतील, अनिल असतील, पद्माताई असतील, शान्ताबाई असतील, पाडगावकर असतील, महानोर असतील, ग्रेस असतील किंवा आरती प्रभू असतील. या साऱ्यांचं आपल्या घडण्यात, आपल्या जगण्यात किती मोलाचं स्थान आहे, हे सांगायला नको. यांच्या शब्दांचंच बोट धरून आपण जगण्याच्या वाटेवर चालू लागलो. या सर्व प्रवासात पु. ल. आणि सुनीताबाई आपल्यासोबत होतेच. जगण्याचा उत्सव कसा साजरा करावा, आयुष्य भरभरून कसं जगावं, दाद कशी द्यावी, आस्वाद कसा घ्यावा हे सगळं तर त्यांनीच आपल्याला शिकवलं. त्यांनी या मंडळींच्या कविता वाचल्या आणि मग आपणही त्या कवितांच्या प्रेमात पडलो, असंही अनेकांच्या बाबतीत झालं असेल. 
रवींद्रनाथांची कविता शोधण्याच्या निमित्तानं ‘संधीप्रकाशात अजून जो सोने’ असण्याच्या काळात या देखण्या दाम्पत्यानं ते काही दिवस जे काही अनुभवलं, ते खरं जगणं असं वाटून जातं. आपण नुसतेच जन्माला येतो. पण जगण्याचं प्रयोजन आपल्याला कितीसं कळतं? कळलं तरी तसं जगता येतं? पु. ल. आणि सुनीताबाईंना हे प्रयोजनही समजलं होतं आणि त्यांनी तसं जगूनही दाखवलं. म्हणून तर सर्व ऐहिकाची ओढ कायम असली तरी जडाचा मोह त्यांना कधीही नव्हता. श्वास सोडावा तितक्या सहजतेनं त्यांनी दानधर्म केला. ऐहिक गोष्टींत कधी अडकले नाहीत. एक पेटी, एक कविता आणि आसमंतातले सात सूर यांच्या आधारे शेवटपर्यंत जगले. या गोष्टींचं मोल त्यांना कळलं होतं. आपल्याला ते जाणवू लागतं आणि मग आपल्या आतापर्यंतच्या जगण्यातलं वैयर्थ जाणवून हुंदका दाटून येतो. हा एक काहीसा वेदनेचा हुंदका आणि त्यांच्या जगण्याचीच झालेली कविता पाहून येणारा विलक्षण आनंदाचा हुंदका असा अनोखा संगम दोन्ही डोळ्यांत साजरा झाल्याशिवाय राहत नाही.
आपल्यातलं जगणं सार्थ करायचं असेल, जगण्याचं प्रयोजन शोधायचं असेल, मनातली कविता पुन्हा जागवायची असेल, तर ‘प्रिय भाई...’ हा कार्यक्रम अनुभवण्यास पर्याय नाही. 

---

30 Jun 2022

पासवर्ड जुलै अंक - कथा

‘नंबर’गेम
------------

आषाढाचे दिवस सुरू झाले होते. सह्याद्रीच्या कुशीत लपलेल्या डोंगरवाडीलाही संततधार पावसानं न्हाऊ घातलं होतं. डोंगरांच्या माथ्यावरून पावसाचं पाणी खळाळत जमिनीकडं धाव घेत होतं. सगळीकडं चहाच्या रंगाच्या पाण्याची डबकी तयार झाली होती. घरं, अंगण, शाळा, ग्रामपंचायत, रस्ते, दुकानं, एसटीचा स्टॉप सगळं सगळं ओलंचिंब झालं होतं. शेतखाचरांमध्ये भाताची लावणी सुरू होती. सगळीकडं कसं हिरवंगार, प्रसन्न वातावरण होतं.
रघूला हे असं वातावरण फार आवडतं. पावसाळा हा त्याचा सर्वांत आवडता ऋतू होता. त्याची शाळा नुकतीच सुरू झाली होती. तो यंदा सातवीत गेला होता. पण शाळेत अजून फार अभ्यास सुरू झाला नव्हता. त्याच्या वडिलांचं गावात इस्त्रीचं दुकान होतं. ते माळकरी होते. दर वर्षी या काळात ते पंढरपूरला वारीला जात असत. त्याची आई शेतात काम करायला जाते. रघूला कुणी भावंड नाही. मात्र, त्याच्याच वर्गातला गणू त्याचा खास जीवलग मित्र आहे. दोघांनाही पावसात भटकायला फार आवडतं. डोंगरवाडीच्या पलीकडं शहराकडं जाणाऱ्या रस्त्यापासून आत एक फाटा जातो. तिथं भैरोबाचा धबधबा प्रसिद्ध आहे. जवळ भैरोबाचं एक छोटंसं देऊळ आहे. हल्ली तिथं शहरातून येणाऱ्या तरुण पोरा-पोरींची वर्दळ वाढत चाललीय. गणूची आई त्या वाटेवर एके ठिकाणी भज्यांचा गाडा लावते. पावसाळ्यात तेवढीच थोडीफार कमाई आणि घरखर्चाला मदत म्हणून ती हे काम करते. गणूही अनेकदा शाळा संपली, की त्या गाड्यावर येऊन बसतो आणि त्याला मदत म्हणून रघूही तिथंच येऊन बसत असतो.
येणाऱ्या-जाणाऱ्या पर्यटक तरुणाईचं, त्यांच्या भारी भारी बाइकगाड्यांचं निरीक्षण करणं, त्यांचे नंबर लक्षात ठेवणं याचा रघूला छंद होता. विशेषत: गाड्यांच्या नंबरमध्ये सारखे आकडे किंवा क्रमाने आलेले आकडे त्याच्या विशेष लक्षात राहत असत.
त्या दिवशी असाच खूप जोरदार पाऊस बरसत होता. त्यात रविवार असल्यामुळं धबधब्याच्या रस्त्यावर प्रचंड गर्दी उसळली होती. दुचाक्यांवरून शहरातले अनेक तरुण-तरुणी धबधब्याकडे जाताना दिसत होते. त्या छोट्याशा रस्त्यावर खूप वाहतूक कोंडी झाली होती. गाड्या वेड्यावाकड्या कुठेही, कशाही लावून ती मुलं जोरजोरात आरडाओरडा करीत जात होती. रघू आणि गणू दोघेही त्या दिवशी भज्यांच्या दुकानावरच होते. आज गर्दी जास्त असल्याने धंदाही जास्त होणार म्हणून खूश होते. गणूच्या आईच्या दुकानाशेजारीच त्या दिवशी इतरही बऱ्याच स्थानिक लोकांनी वेगवेगळे स्टॉल टाकले होते. सगळ्याच दुकानांसमोर मोठी गर्दी होत होती. एकूणच एरवी शांत-निवांत असलेल्या त्या भैरोबा धबधबा परिसराला त्या दिवशी अगदी जत्रेचं स्वरूप आलं होतं. या गर्दीतही रघूचं लक्ष त्या गाड्यांच्या नंबरप्लेट्सकडं होतं. अनेक चित्र-विचित्र प्रकारच्या नंबरप्लेट्स त्याला दिसत होत्या. काही नंबरप्लेट्सवर चित्रं काढली होती, तर काही ठिकाणी आकडेच अशा आकारात लिहिले होते, की त्यातून नाना, दादा अशी नावं तयार होतील. रघूला या सगळ्याची गंमत वाटत होती. त्यातही एक १०१ क्रमांकाची काळी बुलेट त्याच्या विशेष लक्षात राहिली. त्या बुलेटच्या मागं नंबरप्लेटवर एक कवटीचं चित्र काढलं होतं. ते बघून त्याला जरा विचित्र वाटलं. काही वेळानं त्याला या निरीक्षणाचाही कंटाळा आला. गणूच्या आईनं त्यांच्या घरून आणलेला भाकरी-भाजीचा डबा दोघांनीही तिथंच बसून खाल्ला. त्यानंतर पेरूच्या फोडींवर ताव मारल्यानंतर रघूला पेंग येऊ लागली. तो त्या दुकानाच्या मागच्या बाजूला असलेल्या एका बाजेवर आडवा झाला. रस्त्यावरून जाणाऱ्या गाड्यांचे हॉर्न आणि पोरांचा आरडाओरडा यामुळं त्याच्या झोपेत व्यत्ययही येत होता. तरी डोळ्यांवर गुंगी होतीच.
अचानक त्याला पलीकडं धबधब्याच्या बाजूनं जोरदार आरडाओरडा ऐकू आला. तो ऐकून रघूची झोप खाडकन उडाली. हा नेहमीचा पर्यटकांचा गलका नव्हता. काही तरी भयंकर घडलं असावं, असा तो आवाज होता. रघू आणि गणू एकदम धबधब्याकडं निघाले. समोरच्या शेतातून जाणारी एक जवळची वाट त्यांना ठाऊक होती. तिथला चिखल तुडवीत ते धबधब्याच्या पायथ्याशी निघाले. जवळ जाऊन पाहिलं तर अनेक लोक गोल करून उभे होते. मधे नक्की काय होतं ते कळत नव्हतं. दोघांनीही अजून जवळ जाऊन गर्दीचं ते रिंगण भेदण्याचा प्रयत्न केला, पण लोक त्यांना पुढं जाऊ देईनात. तेवढ्यात रघूला दोन पाठमोऱ्या मुलांच्या मधे एक फट दिसली. तीमधून तो एकदम तीरासारखा आत घुसला. तिथलं दृश्य बघून त्याला भोवळच यायची बाकी राहिली. मधोमध एक तरुण मुलगी जखमी अवस्थेत पडली होती. ती अजिबात हालचाल करत नव्हती. बेशुद्धच होती. तिच्या डोक्याच्या मागे रक्ताचं मोठं थारोळं साचलेलं दिसत होतं. आजूबाजूचे लोक नुसतेच आरडाओरडा करत होते. रघूला ते दृश्य बघून भीती वाटली. तो तिथूनच मागं फिरला. मागंच थांबलेल्या गणूला त्यानं, आपण आत्ता काय बघितलं ते सांगितलं. ते ऐकून गणूची तर बोबडीच वळली. दोघंही आल्यापावली गणूच्या आईच्या स्टॉलकडं परत आले. दोघांचीही छाती धडधडत होती. गणूची आई तर त्यांना ओरडलीच. एव्हाना सगळीकडं ‘धबधब्यातल्या अपघाता’ची बातमी पसरली होती. एक तरुण आणि एक तरुणी धबधब्याच्या वरच्या बाजूला उभे होते. त्यातील तरुणी अचानक पाय घसरून धबधब्यात पडली म्हणे. म्हणजे असं येणारे-जाणारे लोक सांगत होते. रघू तिथंच जरा एका दगडावर टेकला. त्याला तहान लागली होती. म्हणून त्यानं गणूच्या आईकडं पाणी मागितलं. पाणी पीत असतानाच रघूचं लक्ष अचानक त्या मगाच्या बुलेटकडं गेलं. एक तरुण डोक्याला पूर्ण काळं फडकं गुंडाळून घाईघाईनं त्या बुलेटपाशी आला. त्यानं बुलेटच्या मागच्या नंबरप्लेटपाशी काही तरी खुडखुड केली, मग गाडी स्टार्ट केली आणि तो अतिशय घाईत समोरच्या रस्त्यानं शहराच्या बाजूला वेगानं निघून गेला. रघूला काही तरी विचित्र वाटलं, म्हणून तोही पळत त्या गाडीच्या मागं धावला, तर त्याला ती नंबरप्लेट वेगळ्याच नंबरची दिसली. मगाशी १०१ नंबर होता, तो आता तिथं नव्हताच. त्याऐवजी ३०२ असा नंबर त्या गाडीवर लावला होता. रघूला हे काय कोडं आहे ते कळेना.  तो आणि गणू सुन्न मनानेच घरी गेले. त्या दिवशी गावात ही एकच चर्चा सगळीकडं होती. त्या मुलीचं पुढं काय झालं, हे रघू आणि गणूला कळलं नव्हतं. तिला एका रुग्णवाहिकेतून शहराकडं नेलं, एवढंच त्यांना समजलं होतं.
दुसरा दिवस उजाडला आणि गावात पोलिसांच्या गाड्यांचा सायरन ऐकू यायला लागला. एक मोठा पोलिस अधिकारी कालच्या अपघाताची चौकशी करायला तिथं आला होता. त्यांच्याकडून गावकऱ्यांना एकापेक्षा एक धक्कादायक गोष्टी समजत गेल्या. आदल्या दिवशी धबधब्यात पडलेल्या मुलीचा तो अपघात नसून, खून असावा असा पोलिसांना संशय होता. याचं कारण तिच्यासोबत आलेला तरुण ती घटना घडल्यापासून गायब होता. मुलगी खाली पडल्यावर त्यानं तिच्यापाशी धाव घेऊन मदतीसाठी आरडाओरडा करणं तरी अपेक्षित होतं. मात्र, तो तिथून चक्क पळून गेला होता. इतर लोकांनीच मग त्या मुलीला उपचारांसाठी रुग्णालयात हलवलं होतं. आता पोलिस त्या मुलाचा शोध घेत होते. तो तिथून पळून का गेला, त्यांच्यात आधी काही भांडण वगैरे झालं होतं का, त्या मुलानं त्या मुलीला धबधब्यात ढकलून दिलं का, की खरोखर तिचा अपघात झाला या सर्व प्रश्नांनी पोलिसांना भंडावून सोडलं होतं. त्या मुलीच्या नातेवाइकांनाही त्या तरुणाविषयी फार काही माहिती नव्हती, असं पोलिसांकडून गावकऱ्यांना समजलं.
भैरोबा धबधब्यात अलीकडच्या काळात एवढी मोठी दुर्घटना प्रथमच घडली होती. तेथील पर्यटनावर या घटनेचा विपरीत परिणाम होऊ शकेल, अशी भीतीही गावकऱ्यांना वाटत होती. त्यामुळं ते पोलिसांना या घटनेचा वेगाने तपास करावा, अशी विनंती करत होते. दुसरीकडं पोलिस सर्व गावकऱ्यांना त्या मुलीचा फोटो दाखवून तिच्यासोबत असलेल्या तरुणाची माहिती काढण्याचा प्रयत्न करीत होते. तुम्हाला काहीही वेगळं जाणवलं असेल तरी सांगा, असं म्हणत होते. ‘काही वेगळं जाणवलं असेल तर...’ हे ऐकून रघूची ट्यूब एकदम पेटली. त्याला तो बुलेटवरून पळून जाणारा तरुण आठवला. तो पोलिसांना काही सांगायला जाणार, एवढ्यात एका गावकऱ्याने त्याला मागे जायला सांगितलं. रघू हिरमुसला, पण त्यानं पोलिसांना ही माहिती द्यायचीच असा निर्धार केला.
दुसऱ्या दिवशी तो आणि गणू शाळेतील कम्प्युटर लॅबमध्ये गेले. दोघांकडेही अजून मोबाइल फोन नव्हते. मात्र, ई-मेल अकाउंट दोघांनीही उघडले होते. रघूनं इंटरनेटवरून त्याच्या जिल्ह्याच्या पोलिसप्रमुखांचा मेल आयडी शोधून काढला. त्यानं गणूच्या मदतीनं भराभर एक मेल टाइप केली आणि त्या मेल आयडीवर पाठवून दिली.
मग दोघेही एकमेकांच्या हातावर टाळी देऊन घरी परतले.
दुसऱ्या दिवशी रघूच्या घरावर टकटक झाली. पाहतो तो एक पोलिस उभा. त्यानं रघू नावाचा मुलगा इथंच राहतो का, अशी चौकशी केली. रघूच पुढं आला आणि ‘हो’ म्हणाला. मग तो पोलिस रघूला घेऊन बाहेर गेला. तिथं जीपमध्ये एक मोठे अधिकारी बसले होते. त्यांनी रघूला गाडीत बसवलं आणि त्याला मेलमध्ये लिहिलेली घटना पुन्हा नीट सांगायला लावली. रघूनंही अजिबात न घाबरता जे काही त्यानं पाहिलं होतं, ते सगळं सांगितलं. ‘शाब्बास मुला, तुझ्यामुळं आम्ही लवकरच त्या मुलापर्यंत पोचू,’ असं म्हणून त्या अधिकाऱ्यानं रघूला कॅडबरी दिली आणि ते निघून गेले.
दुसऱ्या दिवशी वृत्तपत्रांत बातमी झळकली - डोंगरवाडीच्या मुलाने पकडून दिला खुनी!
आणि त्यात चक्क रघूचं नाव होतं. रघूनं बुलेटच्या संशयास्पद हालचालींची माहिती पोलिसांना दिली आणि पोलिसांनी त्या वर्णनाच्या गाडीचा शोध सर्वत्र सुरू केला. तो तरुण राज्याची हद्द ओलांडण्याचा प्रयत्न करत असतानाच पोलिसांनी त्याला पकडलं आणि अटक केली. त्यानं किरकोळ भांडणातून त्या मुलीला धबधब्यात ढकलून दिल्याचा आरोप मान्य केला आहे. त्याच्यावर लवकरच रीतसर खटला भरला जाईल, असंही त्या बातमीत म्हटलं होतं.
ही बातमी येताच डोंगरवाडीत एकच जल्लोष झाला. कालपर्यंत गल्लीपुरता माहिती असलेला रघू आज सगळ्या राज्याला माहिती झाला होता. नंबर लक्षात ठेवण्याच्या आणि निरीक्षण करण्याच्या त्याच्या वृत्तीमुळं आणि धाडसाने पोलिसांना मेल पाठविण्याच्या कृतीमुळं त्याची केंद्र सरकारच्या बाल पुरस्कारांसाठी निवड झाली आणि रघूनं मोठ्या ऐटीत राष्ट्रपतींकडून तो पुरस्कार स्वीकारला.
डोंगरवाडीच्या त्या धबधब्याजवळ आता सुरक्षेसाठी मोठे रेलिंग लावण्यात आले आहेत. गणूच्या दुकानात रघूचा राष्ट्रपतींकडून पुरस्कार घेताना फोटो मोठ्या आकारात लावला आहे. येणाऱ्या-जाणाऱ्या पर्यटकांत तो आता कायमचा कौतुकाचा विषय झाला आहे.

---

(पूर्वप्रसिद्धी : पासवर्ड जुलै २०२२ अंक)

---


19 Jun 2022

‘पुनश्च हनीमून’ नाटकाबद्दल...

दुभंगलेल्या काळाचा खेळ
-------------------------------


संदेश कुलकर्णी लिखित-दिग्दर्शित ‘पुनश्च हनीमून’ हे नाटक बघण्याचा योग काल आला. खूप दिवसांनी एक अतिशय तीव्र संवेदनांचं, नाट्यमय घडामोडींचं अन् टोचणी लावणारं नाटक बघायला मिळालं. काही कलाकृती साध्या-सोप्या, सरळ असतात. काही कलाकृती गुंतागुंतीच्या आणि समोरच्या प्रेक्षकाकडून काही अपेक्षा ठेवणाऱ्या असतात. अशा ‘डिमांडिंग’ कलाकृती पाहायला नेहमीच मजा येते. आपल्या बुद्धीला काम देणारी, मेंदूला चालना देणारी आणि पंचेंद्रियांना हलवून सोडणारी कलाकृती अनुभवण्याने एक आगळा बौद्धिक ‘हाय’ मिळतो. ‘पुनश्च हनीमून’ ही कलाकृती तसा ‘हाय’ निश्चित देते. याबद्दल संदेश कुलकर्णी यांचं सर्वप्रथम अभिनंदन. ते स्वत:ही या नाटकात प्रमुख भूमिकेत आहेत आणि त्यांच्यासोबत अमृता सुभाष व अमित फाळके आहेत. हे तिघंही रंगमंचावर अक्षरश: नजरबंदी करतात.
‘पुनश्च हनीमून’ या नावातच स्पष्ट आहे तशी ही एका दाम्पत्याची कथा आहे. यात ते पुन्हा एकदा हनीमूनसाठी माथेरानला गेले आहेत. त्यांना १२ वर्षांपूर्वीचंच हॉटेल, तीच खोली हवी आहे. ते तिथं जातात आणि सुरू होतो एक वेगळा मनोवैज्ञानिक खेळ! हा खेळ सोपा नाही. यात माणसांचं मन गुंतलं आहे. अस्थिर, विचित्र, गोंधळलेलं, भांबावलेलं; पण तितकंच लबाड, चलाख, चतुर अन् धूर्त मन! हे मनोव्यापार समजून घेताना समोर येतो तो काळाचा एक दुभंग पट! त्यामुळं स्थळ-काळाचा संदर्भ सोडून पात्रं विविध मितींमध्ये ये-जा करू लागतात आणि आपलंही मन हा चक्रव्यूह भेदण्याचा प्रयत्न करू लागतं. पात्रांच्या मनासारखाच विचार आपणही करू लागतो आणि एका क्षणी तर समोरची पात्रं आणि आपण यातलं अंतरच नष्ट होतं. एकाच वेळी दुभंग, पण आतून जोडलेलं असं काही तरी अद्भुत तयार होतं.
नाटकाची नेपथ्यरचना या दृष्टीने पाहण्यासारखी आहे. आपण काही तरी तुटलेलं, दुभंगलेलं, हरवलेलं पाहतो आहोत, याची जाणीव पहिल्या दृश्यापासूनच होते. एका काचेच्या खिडकीचे तिरके दोन भाग दोन दिशांना दिसतात. हा तडा पहिल्या क्षणापासून आपल्या मनाचा ताबा घेतो. समोर एक मोठं घड्याळ आहे. त्यात कुठलेही काटे नाहीत. (पुढं संवादात दालीच्या घड्याळाचा संदर्भ येतो.) साल्वादोर दालीपासून आरती प्रभूंपर्यंत आणि ग्रेसपासून दि. बा. मोकाशींपर्यंत अनेक संदर्भ येतात. हे सारेच जगण्यातल्या अपयशाविषयी, माणसाच्या पोकळ नात्यांविषयी, काळ नावाच्या पोकळीविषयी आणि या पोकळीतच आपापल्या प्रेमाचा अवकाश शोधणाऱ्या सगळ्यांविषयी बोलत असतात. त्यातला प्रत्येक संदर्भ कुठे तरी काळजाला भिडतो आणि काटा मोडून जातो.
संदेश कुलकर्णी यांनी हे नाटक लिहिताना प्रयोगात नाटकातील सर्व शक्यता आजमावण्याचा विचार केला आहे. त्यात कायिक-वाचिक अभिनयापासून ते नेपथ्यापर्यंत आणि चटकदार संवादांपासून ते प्रकाशयोजनेपर्यंत सगळा विचार केलेला दिसतो. नेपथ्यात केलेल्या अनेक स्तरांचा वापर या दृष्टीने पाहण्यासारखा आहे. प्रमुख दोन पात्रं सोडून यात आणखी दोनच पात्रं आहेत. ती दोन्ही पात्रं एकाहून अधिक भूमिका करतात. खरं तर प्रमुख दोन पात्रंही एकाहून अधिक पात्रं साकारत असतात. त्यांच्या मनाची दुभंग अवस्था पाहता, तीही एकाच शरीरात दोन व्यक्ती वागवत असतात. या दोघांच्या नात्यात नक्की काही तरी बिनसलंय. लेखक असलेल्या नायकाला त्याची कादंबरी लिहिण्यासाठी एकांत हवा आहे, तर न्यूज अँकर असलेल्या त्याच्या पत्नीला एकांत किंवा शांततेपेक्षा आणखी काही तरी हवंय. दोघांचंही काही तरी चुकलंय आणि हे नाटकात येणारं पहिलं वाक्य - ‘आपण वाट चुकलोय’ - नीटच सांगतं. नंतर नायिकेचा पाय घसरतो इथपासून ते नायक बोलताना शब्दच विसरतो इथपर्यंत प्रत्येक गोष्टीत त्यांचं हे तुटलेपण, दुभंगपण लेखक अधोरेखित करत जातो.
अवकाश, काळ व मिती या तिन्ही गोष्टी आपण आयुष्यात एका समन्वयानं उपभोगत असतो. किंबहुना या तिन्ही गोष्टी कायम ‘इन सिंक’ असतात असं आपण गृहीत धरलेलं असतं. मात्र, माणसाच्या मनाचे जे अद्भुत खेळ सुरू असतात त्यात या तिन्ही गोष्टींचा समन्वय बिघडू शकतो किंवा पुढे-मागे होऊ शकतो. समोरचा माणूस आपल्या मितीत, आपल्या अवकाशात आणि आपल्या काळात असेल तरच संवाद संभवतो. या नाटकातली पात्रं वेगळ्या मितीत, वेगळ्या अवकाशात आणि वेगळ्या काळात जगत आहेत, हे बघून आपल्या पाठीतून एक भयाची शिरशिरी लहरत गेल्याशिवाय राहत नाही. त्यानंतर विचार येतो तो आपल्या स्वत:चा. आपणही अशाच ‘इन सिंक’ नसलेल्या अवकाश-काळ-मितीत वावरत आहोत हा विचार येतो आणि भीती वाटते. ‘पुनश्च हनीमून’ नाटक आपल्याला या भीतीसोबतच शेवटी एका दिलाशाची सोबत देते आणि तो सकारात्मक शेवट बघून खरं तर हुश्श व्हायला होतं.
संदेश कुलकर्णी आणि अमृता या खऱ्या आयुष्यातल्या जोडप्यानेच यातल्या नायक-नायिकेच्या भूमिका साकारल्या आहेत. दोघांनाही ‘हॅट्स ऑफ’! याचं कारण या भूमिका केवळ शारीरिकदृष्ट्या दमवणाऱ्या नाहीत, तर त्या मानसिकदृष्ट्याही प्रचंड दमवणाऱ्या आहेत. मात्र, या जोडीनं रंगमंचावर अक्षरश: चौफेर संचार करून त्या अवकाशावर, त्या काळावर व तिथल्या मितींवर आपली सत्ता निर्विवादपणे प्रस्थापित केली आहे. अनेक प्रसंगांत या दोघांना टाळ्या मिळतात, तर अनेकदा आपण केवळ नि:शब्द होतो. या दोघांच्या अभिनयक्षमतेला न्याय देणारं हे नाटक आहे, यात वाद नाही. सोबत अमित फाळके आहे आणि त्यानंही त्याच्या सगळ्या भूमिका अगदी सहज केल्या आहेत. दीर्घकाळाने अमित रंगमंचावर आला आहे आणि त्याचा वावर फारच सुखद व आश्वासक आहे. आणखी एक अशितोष गायकवाड नावाचा कलाकार यात आहे. त्यानंही चांगलं काम केलंय. या नाटकाला पार्श्वसंगीत दिवंगत नरेंद्र भिडे यांचं आहे. ते अतिशय प्रभावी आहे. नेपथ्य मीरा वेलणकर यांचं आहे, तर वेषभूषा श्वेता बापट यांची आहे.
सुमारे १२ वर्षांपूर्वी प्रथम हे नाटक रंगमंचावर आलं होतं. तेव्हा मी ते पाहिलं नव्हतं. मात्र, आता हा प्रयोग बघायला मिळाला याचा आनंद आहे. ज्यांना शक्य आहे त्यांनी हे नाटक जरूर बघा.

---

22 May 2022

बंगलोर-म्हैसूर डायरी - २

हिरवाईत...
-------------



सकाळी साडेसहा-पावणेसातच्या सुमारास बंगलोर विमानतळावरून निघालेली आमची कार साधारण एकच्या सुमारास म्हैसूर शहरात शिरली, तेव्हाच त्या शहराच्या सौंदर्यानं माझी नजर खेचून घेतली. म्हैसूर शहर भारतातील स्वच्छ शहरांमधील एक अव्वल शहर आहे. गेल्या काही वर्षांत इंदूर व म्हैसूर या दोन्ही शहरांनी ‘स्वच्छ शहर’ स्पर्धेत बाजी मारली आहे. म्हैसूरमध्ये प्रवेश केल्या केल्या चटकन जाणवणारी गोष्ट म्हणजे तिथली हिरवाई आणि शांतता...
म्हैसूरची लोकसंख्या साधारण १२ लाख आहे. म्हणजे १९९० च्या आसपास पुणे शहर जसं होतं तसं आत्ताचं म्हैसूर आहे. गर्द दाट झाडीने झाकलेले रस्ते, टुमदार बंगले, आखीवरेखीव कॉलन्या, ब्रिटिशकालीन वास्तू आणि फुलझाडांची कुंपणं... म्हैसूरच्या अनेक भागांत फिरताना कोरेगाव पार्क, औंध, प्रभात रोड, भांडारकर रोड या आणि अशा परिसराची सतत आठवण येत होती. शिवाय सर्वत्र लक्षात येणारी स्वच्छता होती. प्रथमदर्शनीच मला हे शहर आवडलं आणि इथं आपण आधीच यायला हवं होतं, असंही नेहमीप्रमाणं वाटून गेलं.
म्हैसूर शहराच्या मध्यभागात असलेल्या आमच्या हॉटेलमध्ये आम्ही साधारण एक वाजता पोचलो. थोडं फ्रेश होऊन हॉटेलच्या रेस्टॉरंटमध्येच जेवलो. त्यानंतर जरा विश्रांती घेतली. आदल्या दिवशी झोप अशी झालीच नव्हती. त्यात मला चालत्या वाहनात अजिबात झोप येत नाही - मग ती बैलगाडी असो वा विमान! त्यामुळं आता झोपेची नितांत आवश्यकता होती. दोन तास झोप मिळाली. साडेतीन वाजता वृंदावन गार्डनकडे जायला निघू, असं रामूनं आम्हाला सांगितलं होतं. त्यामुळं झोप आवरती घेत आम्ही बरोबर वेळेवर तयार झालो. जाताना मस्त ढगाळ वातावरण होतं. चहाची तल्लफ आली. रामूला तसं सांगितलं. त्यानं शहराबाहेर पडल्यावर एका तिठ्यावर छोट्याशा टी-स्टॉलवर गाडी थांबविली. मला अशी ही टपरीवजा हॉटेलं फार आवडतात. नंदिनी टी स्टॉलवर आम्ही झकास चहा घेतला. आम्ही तिथे फोटो काढत होतो, तर रामूनं स्वत:हून ‘मी तुमचे फोटो काढतो’ असं सांगून आमचे फोटो काढले. थोड्या वेळानं लगेच पुढं निघालो. वृंदावन गार्डनकडं जाणारा हा रस्ताही भन्नाट आहे. दोन्ही बाजूंनी हिरवीगार भातशेती, नारळाची झाडं आणि छोटी छोटी घरं... 

वृंदावन गार्डनविषयी मी फार लहानपणापासून ऐकत आलो होतो. सत्तरच्या दशकात बहुतेक हिंदी फिल्म्समधलं एक तरी ड्रीम साँग या लोकेशनवर चित्रित झालेलं असायचं. विशेषत: साउथचा निर्माता असेल तर नक्कीच! पूर्वी मध्यमवर्गीयांत काश्मीरप्रमाणेच म्हैसूर-उटी हाही एक लोकप्रिय स्पॉट होताच. विशेषत: हनीमूनसाठी! आता  वृंदावन गार्डनसारखी बरीच उद्यानं देशभर झाली असल्यानं त्याचं फार आकर्षण राहिलेलं नाही; हे उद्यानही पूर्वीसारखं राहिलेलं नाही, हेही मी ऐकून होतो. तरी मी पहिल्यांदाच ते बघणार होतो त्यामुळं उत्सुकता होतीच. कावेरी नदीवर कृष्णराजसागर हे एक मोठं व जुनं धरण आहे. या धरणाच्या भिंतीलगत हे विस्तीर्ण उद्यान वसवण्यात आलं आहे. (ही सर्वांत महत्त्वाची माहिती नेहमीप्रमाणे तिथं जाऊन आलेल्या कुणीही, कधीही यापूर्वी मला दिली नव्हती, हे सांगायला नकोच!) म्हैसूरच्या वडियार राजघराण्यातील कृष्णराजांचे नाव या धरणाला देण्यात आलं आहं. या महाराजांचा अर्धपुतळाही उद्यानात आहे. उद्यान फार ग्रेट नसलं, तरी अगदी टाकाऊही नाही. तिथं त्या पाण्यामुळं, सुंदर फुलांमुळं, हिरवाईमुळं आणि जिकडं-तिकडं सुरू असलेल्या कारंज्यांमुळं प्रसन्न वाटत होतं. गर्दीही भरपूर होती. आम्ही तिथं भरपूर फोटो काढले. वर धरणाच्या भिंतीपर्यंत गेलो. तिथं कावेरीदेवीची मूर्ती धरणाच्या दगडी भिंतीत कोरली होती. समोर एक सुंदर कारंजं होतं. समोरच एक मोठं हॉटेलही होतं. या उद्यानाचे दोन भाग आहेत. दुसऱ्या भागात सायंकाळी सातनंतर (किंवा अंधार पडल्यावर) म्युझिकल फाउंटन सुरू होतं, असं ऐकलं. मध्ये धरणाच्या सांडव्याचं पाणी आहे. तिथे बोटिंग होतं. सहापर्यंत राउंड ट्रिप आणि नंतर फक्त पलीकडच्या उद्यानापर्यंत सोडणार, अशी व्यवस्था होती. आम्ही राउंड ट्रिप घेतली आणि नंतर चालत त्या दुसऱ्या भागात गेलो. थोड्या वेळानं अंधार झाल्यावर धरणाची भिंत विविधरंगी दिव्यांनी उजळली. समोरचं उद्यानही झगमगू लागलं. अचानक लोकांचा लोंढा वाढला. संगीत कारंज्याचं बरंच आकर्षण दिसत होतं. आम्हीही बरंच चालत त्या कारंज्यापर्यंत गेलो. सातला पाच कमी असतानाच ते सुरू झालं. सभोवताली प्रचंड गर्दी होती. कुठल्याशा कन्नड गाण्यावर ते कारंजं सुरू झालं. ते काही फार ग्रेट नव्हतं. आपल्याकडं पुण्यात गणपतीसमोरही अनेकदा अशी कारंजी करतात. मात्र, लोकांना भलताच उत्साह होता. गर्दीचे लोटच्या लोट त्या कारंज्याकडं येत होते. आम्हाला उलटं परत जाताना त्रास झाला एवढे लोंढे त्या रस्त्यानं कारंज्याच्या बाजूला निघाले होते. आम्ही लवकर निघालो, ते बरंच झालं, कारण पावसाचे थेंब यायला सुरुवात झाली होती. रामूला शोधून काढलं आणि आम्ही पुन्हा म्हैसूरकडं निघालो. कावेरीचं विस्तीर्ण पात्र ओलांडून आमची गाडी म्हैसूरकडं निघाली तेव्हा रामूनं आमचं आधीचं बोलणं ऐकून, मसाले घ्यायला एके ठिकाणी गाडी थांबविली. मात्र, आम्हाला अजिबात खाली उतरून खरेदी करायचा उत्साह नव्हता. त्यामुळं तसं सांगताच रामूनं नाइलाजानं गाडी पुढं काढली. तो जरा नाराज झाल्याचं आम्हाला जाणवलंच. आमच्या हॉटेलच्या शेजारीच एक आशीर्वाद नावाचं रेस्टॉरंट होतं. तिथं डिनर केलं. रामूनं पुन्हा हॉटेलवर सोडलं. खरं तर तिथून आमचं हॉटेल चालत पाच मिनिटांवर होतं; पण पाऊस येईल व आम्ही भिजू, म्हणून तो आमचं जेवण होईपर्यंत तिथं थांबला. आम्हाला हॉटेलमध्ये सोडून मगच घरी गेला.

दुसऱ्या दिवशी हॉटेलमध्ये काँटिनेंटल ब्रेकफास्ट करून आम्ही सकाळी चामुंडी हिल्सवरील चामुंडेश्वरी देवीच्या दर्शनाला गेलो. म्हैसूरच्या थोडं बाहेर पडल्यावर एका डोंगरावर हे मंदिर आहे. सिंहगडावर किंवा पन्हाळ्यावर जात असल्याचा भास झाला. अर्थात हा डोंगर एवढा उंच नव्हता. इथं मात्र रामूनं आम्हाला वेगळीकडंच उतरवून जरा लांबून मंदिराकडं जायला लावलं. नेहमीच्या पार्किंगमध्ये फारशी गर्दी नव्हती. तरी त्यानं खाली एका ठिकाणी गाडी उभी करून तिथून पायऱ्या चढून वर जा, असं सांगितलं. सकाळची वेळ होती आणि आम्हालाही उत्साह होता. म्हणून आम्ही त्या पायऱ्या चढून त्या गावातून मंदिराकडं गेलो. योगायोगानं देवीची पालखी त्याच वेळी बाहेर मिरवत आली होती व तिचं दर्शन घ्यायला एकच झुंबड उडाली होती. आम्हालाही अगदी विनासायास व आयतं दर्शन झालं. त्यामुळं आम्ही रांगेतून मंदिराच्या आत गेलो नाही. त्या परिसरात थोडं फिरलो. इथंच तो महिषासुराचा पुतळा आहे, हे माहिती होतं. मग जरा शोधल्यावर तो सापडला. तिथला एका मोठा नंदीही प्रसिद्ध आहे. मात्र, तिकडं जायचा रस्ता बंद होता. त्यामुळं तो नंदी काही बघता आला नाही. चामुंडेश्वरीनं महिषासुराचा वध इथं केला, म्हणूनच या ठिकाणाला म्हैसूर असं नाव पडल्याची आख्यायिका आहे. ही चामुंडेश्वरी म्हणजे म्हैसूरचं ग्रामदैवत अशीच आहे. दसऱ्याला इथं जी शाही मिरवणूक निघते, त्यात हत्तीवरील अंबारीत पूर्वी राजे बसायचे. आता चामुंडेश्वरीची मूर्ती ठेवून मिरवणूक निघते, असं सांगण्यात आलं. (नंतर पॅलेसमध्ये ती अंबारी व देवीची मूर्ती बघायला मिळालीच.)
चामुंडी हिल्सवरून निघाल्यावर खाली पायथ्याशी आल्यावर कॉफीसाठी सँड म्युझियमजवळ थांबलो. इथं एका आर्किटेक्ट मुलीनं वाळूत अनेक शिल्पं कोरून हे संग्रहालय तयार केलंय. तिथं शेजारच्या टपरीवर एका काकूंकडं झकास कॉफी घेतली. तिथंच शेजारी रामूच्या ओळखीनं साड्यांची खरेदी झाली. तिथला मुस्लिम विक्रेता तरुण अतिशय हुशार व चतुर होता. आम्ही त्याच्या संयमाचा अंत बघत होतो; पण त्यानं न कंटाळता आम्हाला भरपूर साड्या दाखवल्या. परिणामी दोनच्या जागी तीन साड्यांची खरेदी झाली व आम्ही ते दुकान सोडलं.
जेवणाची वेळ झाली होती आणि आम्हाला म्हैसूरमधला फेमस ‘मायलारी’ डोसा खायचा होता. रामूनं अगदी जुन्या गावभागात असलेल्या एका छोट्याशा हॉटेलसमोर गाडी थांबविली. ‘हेच ओरिजनल मायलारी डोशाचं हॉटेल आहे,’ असं त्यानं सांगितल्यावर आम्ही त्या कळकट हॉटेलात शिरलो. तिथं एकही ग्राहक नव्हता. दोन मध्यमवयीन पुरुष व एक-दोन महिला ग्राहकांसाठीच्या बाकावर बसले होते. आम्ही जरा बुचकळ्यातच पडलो होतो. आपल्याकडं अशी रिकामी हॉटेलं बघायची सवय नाही. शेवटी आम्ही तिघांना तीन डोशांची ऑर्डर दिली. एक डोसा ४० रुपयांना! डोसा व चटणी समोर आली आणि तो डोसा बघूनच तोंडाला पाणी सुटलं. अतिशय कुरकुरीत, पण तरी मऊ लागणारा तो डोसा केव्हा घशाखाली उतरला हे कळलंही नाही. दुसऱ्या डोशाची ऑर्डर देणं भागच होतं. पहिल्यांदा साधा डोसा मागवला होता, म्हणून दुसऱ्या वेळी मसाला डोसा मागवला. आपल्याकडं जशी बटाट्याची भाजी भरून देतात, तसं तिथं नाही. मसाला डोसा म्हणजे आत एक वेगळी, जरा तिखट चटणी असते. दोन-दोन डोसे खाऊन आम्ही उठलो, तेव्हा मन तृप्त झालं होतं. 

इथून आता म्हैसूरच्या जगप्रसिद्ध झूमध्ये आम्ही जाणार होतो. ‘श्री चामराजेंद्र बोटॅनिकल गार्डन अँड झू’ हे त्याचं अधिकृत नाव. इथंही भरपूर गर्दी होती. पायी चालणं शक्य नव्हतं, कारण झू खूप मोठं होतं. अखेर आम्ही बॅटरी ऑपरेटेड गाड्यांना नंबर लावला व अशा एका गाडीतून फिरलो. वाघ, सिंह दुपारचे झोपले होते, त्यामुळं जरा निराशा झाली. पण पाणघोडा, आफ्रिकन हत्ती, जिराफ आणि गेंडे बघून मजा आली. इथं गार्डनच्या समोरच चारचाकी गाड्यांना पार्किंगसाठी जरा मोकळी जागा दिली आहे. हा शहराचा जुना व मध्यवर्ती भाग वाटला. त्यामुळं जरा धूळ व अस्वच्छताही जाणवली. पण एक चांगली गोष्ट केली होती, ती म्हणजे बाहेर पडण्यासाठी अंडरग्राउंड बोगदा केला होता व तो रस्त्याच्या पलीकडं थेट पार्किंगमध्ये निघत होता. त्यामुळं मुख्य रस्त्यावर होणारी गर्दी आपोआप टळली होती. हैदराबादचं राजीव गांधी झू यापूर्वी बघितलं होतं. ते मला अधिक आवडलं. तिथं एक छोटी ट्रेनही आहे. 

झू बघून झाल्यावर आता शेवटचा टप्पा रॉयल म्हैसूर पॅलेस हाच होता. म्हैसूरमधील सर्वाधिक आकर्षणाचा केंद्रबिंदू म्हणजे हा पॅलेस. वडियार राजांच्या या पॅलेसविषयी, इथल्या दसरा महोत्सवाविषयी, काही वर्षांपूर्वी इथल्या तरुण राजाच्या लग्नसोहळ्याविषयी भरपूर वाचलं होतं. त्यामुळं उत्सुकता होती. संध्याकाळो रोषणाई केल्यानंतर हा पॅलेस अप्रतिम दिसतो. आम्हाला मात्र तो दुपारीच बघायचा होता. पॅलेसचं रूपांतर सध्या संग्रहालयात झालेलं आहे. तिथं भरपूर गर्दी होती. चपला, बूट काढूनच आत जावं लागत होतं. कारण विचारलं, तर आत देवीचं मंदिर आहे, असं तिथल्या सुरक्षारक्षकानं सांगितलं. पॅलेस सगळा फिरून बघायला एक तास लागला. हा राजमहाल केवळ अद्वितीय असाच आहे, यात वाद नाही. तिथंच ती राजाची अंबारी व चामुंडेश्वरीची मूर्तीही बघायला मिळाली. दुसऱ्या मजल्यावरचे कोरीव खांब व छतावरची कारागिरी स्तिमित करणारी होती. हे सगळं बघून बाहेर आलो, तेव्हा भरपूर दमायला झालं होतं. पॅलेसच्या मागील बाजूसच राजांचे आत्ताचे कुटुंबीय राहतात. शेजारी परत येताना वाटेत आइस्क्रीमची व इतर भेटवस्तू आदी विक्रीची दुकानं लागली. आम्हाला मात्र चहा प्यायचा होता. शेवटी बाहेर आलो आणि रामूला तसं सांगितलं. रामूला आम्हाला मसाले खरेदीसाठी पुन्हा कालच्याच ठिकाणी न्यायचं होतं. (त्याचं तिथं कमिशन असणार हे दिसतच होतं.) शेवटी गावातल्या एका छोट्या हॉटेलपाशी आम्ही थांबलो. खूप भूकही लागली होती, मग गरमागरम तट्टे इडली खाल्ली आणि चहा घेतला. त्यामुळं एकदम तरतरी आली. म्हैसूरमधली ही जागोजागी असलेली छोटी हॉटेलं मला जास्त भावली. अर्थात आमच्याकडं लोकल ड्रायव्हर कम् गाइड रामूच्या रूपानं होता हेही खरं. एरवी कुठल्या हॉटेलात जायचं हे पटकन काही आपल्याला ठरवता येत नाही. 
रामूनं पुन्हा वृंदावन गार्डनच्या दिशेनं गाडी हाणली. मला म्हैसूर विद्यापीठ बघायची इच्छा होती, असं मी एकदा बोलून गेलो होतो. त्यामुळं त्यानं आत्ता आवर्जून गाडी तिकडून घेतली आणि म्हैसूर विद्यापीठ बाहेरून का होईना, दाखवलं. मला वाटलं होतं, तशी म्हैसूरमधल्या इतर इमारतींसाठी ही दगडी, जुनी, झाडीत लपलेली ब्रिटिशकालीन इमारत नव्हती, तर रस्त्याच्या अगदी कडेला असलेली आधुनिक चार-पाच मजली पण लांबलचक इमारत होती. ती बघून माझा थोडा अपेक्षाभंगच झाला. याचं कारण तिथल्या पोलिस कमिशनरचं कार्यालय आम्ही सकाळीच बघितलं होतं, ते याच्यापेक्षा किती तरी शैलीदार व भव्य होतं. मसाल्याच्या दुकानामागं एक आयुर्वेदिक झाडांचं उद्यान होतं. आम्ही तिथल्या गाइड मुलीसोबत चक्कर मारली. पण एकूण प्रकार लक्षात आला. अत्यंत महागाची आयुर्वेदिक औषधं तिनं आम्हाला दाखवायला सुरुवात केली. आम्ही शेवटी आम्हाला जे मसाले घ्यायचे होते, ते घेऊनच बाहेर पडलो. रामूनं आम्हाला हॉटेलवर सोडलं. थोडं आवरून कालच्याच रेस्टॉरंटमध्ये जायचा आमचा विचार होता. पण खाली आलो तर चांगलाच पाऊस सुरू झाला होता. मग हॉटेलच्याच रेस्टॉरंटमध्ये जेवलो. रात्री बराच वेळ पावसाचा आवाज येत राहिला...
म्हैसूरमधला दुसरा दिवस असा धावपळीत संपला. तरी तिथलं प्रसिद्ध फिलोमिना चर्च बघायचं राहिलं होतं. तसं रामूला सांगताच उद्या बंगलोरकडं जाताना ते दाखवतो, असं प्रॉमिस त्यानं केलं. तिसऱ्या दिवशी म्हणजे १२ मे रोजी, गुरुवारी सकाळी आम्ही हॉटेल सोडलं आणि बाहेर पडलो. रामूनं प्रॉमिस केल्याप्रमाणं फिलोमिना चर्च दाखवलं. हे चर्च खरोखर भव्य आहे. न्यूयॉर्क येथील सेंट पॅट्रिक चर्च या जगातल्या एका सर्वांत भव्य चर्चप्रमाणे फिलोमिना चर्च बांधलं आहे. फिकट निळसर रंगात रंगवलेलं हे चर्च अत्यंत स्वच्छ आणि देखणं आहे. आम्ही आत गेलो. अगदी तळघरात जाऊन फिलोमिनाचं ‘दर्शन’ही घेतलं. तिथं अजिबात फार गर्दी नव्हती. एकूणच शांत आणि प्रसन्न वाटलं. अर्थात आम्हाला फार वेळ नव्हता, म्हणून फोटोसेशन झालं की लगेच आम्ही बाहेर पडलो. ब्रेकफास्ट हॉटेलमध्येच झाला होता. त्यामुळं आता सुसाट बंगलोरकडं निघालो. म्हैसूर सोडलं आणि पाऊस सुरू झाला. कालही आमचं साइट सीइंग झाल्यावरच पाऊस सुरू झाला होता आणि आत्ताही गाडीत बसल्यावर पाऊस लागला होता. येताना फारसं कुठं थांबलो नाही. रामनगरमध्ये मोठी हनुमानाची मूर्ती दिसली. ती येताना दिसली नव्हती. 
आम्ही बरोबर एक वाजता बंगलोरमध्ये पोचलो. अगदी शहराच्या मध्यवस्तीत एम. जी. रोडच्या जवळ मणिपाल सेंटरमध्ये आमचं हॉटेल होतं. त्या दिवशी आम्हाला लंच किंवा डिनर यापैकी एक काही तरी हॉटेलमध्ये घेता येणार होतं. आम्ही लंच करायचं ठरवलं. तिथं पाणीपुरीचा स्टॉल होता. भर दुपारच्या जेवणात आम्ही ती झकास पाणीपुरीची प्लेट हाणली. बाकी जेवण उत्तमच होतं. 

जेवल्यानंतर दुपारी विश्वेश्वरय्या इंडस्ट्रियल म्युझियम पाहायला गेलो. हे म्युझियम चांगलंच आहे. पण लहान मुलांना तिथं जास्त मजा येत असावी, असं वाटलं. शहराच्या अगदी मध्यवस्तीत हे म्युझियम आहे. बाहेर रेल्वे इंजिन व विमानाच्या प्रतिकृती होत्या. शेजारीच लाल रंगाची शासकीय संग्रहालयाची आकर्षक इमारत होती. पण ते बघण्याएवढा वेळ नव्हता. तिथून आम्ही गेलो ते थेट विधानसौध इमारतीकडं... ही भव्य इमारत पाहून डोळ्यांचं पारणं फिटलं. ‘गव्हर्न्मेंट वर्क इज गॉड्स वर्क’ असं त्या इमारतीवर लिहिलेलं बघून डोळ्यांत पाणीही आलं. या इमारतीच्या समोरच कर्नाटक उच्च न्यायालयाची इमारत आहे. संध्याकाळची वेळ होती. गार वारा सुटला होता. त्या भल्यामोठ्या फूटपाथवर रेंगाळायला छान वाटत होतं. बरेच फोटो काढून झाले. नंतर रामूनं आम्हाला कब्बन पार्कमधून चक्कर मारली. लालबाग पूर्वी एकदा पाहिली होती. त्यामुळं तिकडं गेलो नाही. संध्याकाळी लवकरच हॉटेलला परतलो. रात्री बंगलोरमध्ये स्थायिक झालेल्या मित्रासोबत डिनरचा बेत होता. ती फॅमिली आली आणि नेमका पावसाचा धिंगाणा सुरू झाला. त्यांच्या कारमध्ये बसून एके ठिकाणी गेलो. गार्डन रेस्टॉरंटचा पर्याय बादच होता. पण ते हॉटेल चांगलं, कोझी होतं. तिथं झकास जेवण व गप्पा झाल्या. तिथून निघताना मला ‘एमटीआर’ची आठवण आली. सहज जाऊन बघू या म्हणून मित्रानं तिकडं गाडी घेतली. पण ते बंद झालं होतं. त्यामुळं तिथली फेमस कॉफी घ्यायची राहून गेली. नंतर त्यानं आम्हाला हॉटेलला सोडलं.
दुसऱ्या दिवशी, म्हणजे आमच्या ट्रिपच्या शेवटच्या दिवशी सकाळी आम्ही कुठलाही कार्यक्रम ठेवला नव्हता. आम्हाला तीन वाजता एअरपोर्ट गाठायचं होतं. म्हणून सकाळी आम्ही (आधी ठरवल्याप्रमाणे) तिथली मैत्रीण मानसी होळेहुन्नूरच्या घरी गेलो. तिनं मस्त स्थानिक फ्लेवर असलेला रुचकर बेत केला होता. पोटभर जेवण व गावभर गप्पा झाल्या. तिचा मुलगा लहान असला, तरी नीलची व त्याची लगेच गट्टी जमली. अर्थात फ्लाइटची वेळ होत आल्यानं आम्हाला गप्पा आवरत्या घेणं भाग होतं. एक फोटोसेशन पार पडलं व आम्ही बंगलोरचा निरोप घेतला. रामूनं आम्हाला बरोबर अडीच वाजता एअरपोर्टला सोडलं. बंगलोरचं ट्रॅफिक गृहीत धरून आम्ही लवकर निघालो होतो. त्या मानानं फार ट्रॅफिक न लागल्यानं आम्ही लवकर पोचलो. त्या दिवशी संध्याकाळी वादळी वारे व पावसाचा अंदाज होता, म्हणूनही मला जरा चिंता होती. मात्र, तसं काही झालं नाही. छान सूर्यप्रकाश होता. फ्लाइटही वेळेत निघाली. बरोबर साडेसहाला पुण्यात लँड झालो. नेहमीप्रमाणे ‘ओला’ मिळायला मारामार झाली. अखेर मिळाली. बंगलोरहून पुण्याला यायला जेवढा वेळ लागला, तेवढाच वेळ एअरपोर्टवरून घरी जायला लागला. साडेआठला घराला पाय लागले आणि हुश्श केलं...
चार दिवसांची छोटीशी ट्रिप सुफळ संपूर्ण झाली होती. आम्हाला अगदी हवा असणारा ‘ब्रेक’ या ट्रिपनं मिळवून दिला होता. त्यामुळं आम्ही रिचार्ज होऊन पुन्हा रुटीनला जुंपून घेण्यासाठी सज्ज झालो होतो... चार दिवसांत तिथं काढलेले भरपूर फोटो मात्र कायम रिचार्ज करत राहतील हे नक्की... आणि या आठवणी ब्लॉगरूपात शब्दबद्ध झाल्यानं ही ट्रिपही कायमची मनात कोरली गेली तो फायदा वेगळाच! इति!!

(उत्तरार्ध)

---

20 May 2022

बंगलोर-म्हैसूर डायरी - १

दक्षिणेकडे स्वारी
---------------------


नीलची बारावी परीक्षा संपल्यावर आम्हाला कुठे तरी छोटीशी ट्रिप करायची होती. अखेर बंगलोर-म्हैसूरला जायचं ठरलं आणि १० ते १३ मे अशी चार दिवसांची ही ट्रिप गेल्या आठवड्यात झालीही. या ट्रिपची थोडी पार्श्वभूमी सांगायची तर करोनाचा उल्लेख अपरिहार्य आहे. नीलची दहावी संपल्यावर, अर्थात एप्रिल २०२० मध्ये परदेशात (म्हणजे लंडन व पॅरिस या दोन आवडत्या शहरांत) ट्रिप काढायचा महत्त्वांकाक्षी प्लॅन आम्ही आखला होता. टिपिकल नोकरदार, मध्यमवर्गीय माणसासाठी युरोपची सहल हे एक स्वप्न असतेच. बऱ्याचदा ती पंचवार्षिक योजनाही असते. बरीच आधीपासून तयारी वगैरे. हे सगळं करून आम्ही पुण्यातल्या एका पर्यटन संस्थेत पैसेही भरले. पुढे लॉकडाउन सुरू झाला आणि सगळंच राहिलं. आमची ही महत्त्वाकांक्षी ट्रिप अर्थात बारगळली. पैसे वाया गेले. सुदैवानं सगळे पैसे भरले नव्हते. पण जे भरले होते, तेही मध्यमवर्गीयांसाठी जास्तच होते. व्हिसा वगैरे झालेले असल्यानं त्यातलेही निम्मे पैसे वाया गेले आणि निम्म्या रकमेची क्रेडिट नोट मिळाली. ती २०२१ अखेर वापरता येणार होती. मात्र, नीलची बारावी असल्यानं आम्ही ती २०२२ च्या अखेरपर्यंत वाढवून घेतली आणि अखेर त्याची परीक्षा संपल्यावर ही ट्रिप आखली. त्यातही जनरीतीप्रमाणं मे महिन्यात सगळे उत्तरेकडे जातात, तसं आम्हीही नैनिताल, मसुरी वगैरे ठरवत होतो. मात्र, नेहमी आमच्यासोबत येणारा माझा आत्येभाऊ व त्याच्या कुटुंबाला यायला जमणार नाही, असं कळलं. मग सात-आठ दिवसांची मोठी ट्रिप कॅन्सल करून छोटी ट्रिप करावी, असं ठरलं. धनश्री पूर्वी म्हैसूरला गेली होती. बंगलोरला मीही यापूर्वी गेलो होतो. मात्र, सर्व शक्यता लक्षात घेऊन चार दिवसांत याच दोन शहरांत फिरणं सहजशक्य आहे, असं लक्षात आलं. त्यामुळं एकेका पर्यायावर फुली मारत अखेर इथं जायचं ठरवलं. संबंधित पर्यटन कंपनीनं विमान तिकिटांपासून ते हॉटेल बुकिंगपर्यंत सर्व गोष्टी व्यवस्थित करून दिल्यानं काही प्रश्न नव्हता. विमानानंच जायचं व यायचं हे (फार वेळ हाती नसल्यानं) पक्कं होतं. मग सीझनची महाग तिकिटं काढून शेवटी मंगळवारी पहाटे बंगलोरच्या फ्लाइटमध्ये पाय ठेवला. 
आमची फ्लाइट पहाटे ४.३५ वाजता होती. मला उशिरापर्यंत जागायची सवय असल्यानं मी झोपलोच नाही. पुण्यातून मध्यरात्री कॅब मिळेल, याची खातरी होती. तरीही एक पर्याय म्हणून चुलतभावाला सांगून ठेवलं. पण तशी वेळ आली नाही आणि आम्ही वेळेत म्हणजे अडीच वाजताच विमानतळावर येऊन पोचलो. सुट्ट्यांचा सीझन असल्यानं विमानतळावर गर्दी बरीच होती. पुण्याहून सर्वाधिक फ्लाइट दिल्लीला व त्यापाठोपाठ बंगलोरला असाव्यात. मला तर पूर्वी स्टेशनवरून सुटणाऱ्या पुणे-दादर एशियाड गाड्यांची आठवण आली. अगदी तितक्या फ्रिक्वेंटली नसल्या, तरी बऱ्याच फ्लाइट या दोन शहरांसाठी सुटत असतात. त्यात पुणे व बंगलोर ही दोन आयटी शहरं असल्यानं त्या क्षेत्रांतील लोकांची बरीच ये-जा असते. हे लोक लगेच ओळखू येतात. अर्थात आम्ही निघालो त्या वेळी इतर प्रवासीही भरपूर होते. पुणे-बंगलोर फ्लाइटची अधिकृत वेळ दीड तासांची असली, तरी एक तास पाच मिनिटांतच आपण बंगलोरला पोचतो. तिथला केम्पेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आता मुख्य शहरापासून ४० किलोमीटर दूर आहे. आम्ही २००६ मध्ये प्रथम बंगलोरला गेलो होतो, तेव्हा त्या, शहरातल्या जुन्या विमानतळावर उतरलो होतो. नंतर २०१३ मध्ये ऑफिसच्या एका कार्यक्रमासाठी जाणं झालं, तेव्हा हा नवा विमानतळ बघायला मिळाला होता. आत्ताचा विमानतळ अवाढव्य आहेच; शिवाय आता तिथं दुसऱ्या टर्मिनलचं कामही जोरात सुरू असलेलं दिसलं. बरोबर साडेसहाला आम्ही तिथं लँड झालो. विमानातच होतो तोवर आम्हाला न्यायला आलेल्या ड्रायव्हरचा फोन आला. (त्याच्या व्यावसायिकतेची पहिली झलक मिळाली.) एअरपोर्टवर जरा आन्हिकं उरकली आणि बाहेर येऊन आमच्या या ड्रायव्हरला फोनाफोनी करून शोधलं. रामू असं त्याचं नाव. तो मूळ म्हैसूरचाच होता. बहुतेक ट्रॅव्हल्स कार ‘टोयोटा इटियॉस’च्या आहेत. आमची कार पण तीच होती. एसी होताच. आम्ही लगेच म्हैसूरकडं निघालो. बाहेर आल्या आल्या जाणवलं ते ढगाळ हवामान. अगदी सकाळची वेळ असली, तरी भरून आल्यासारखं वातावरण होतं. हे वातावरण आम्ही परत निघेपर्यंत कायम राहिलं. उन्हाचा त्रास होईल ही उरलीसुरली शंकाही दूर झाली. (पुढचे चार दिवस या दोन्ही शहरांत २० ते ३० अंश सेल्सिअसदरम्यान तापमान होतं आणि पावसाचाही अनुभव आला...)
बंगलोर शहराला अर्थातच मोठे बायपास रस्ते आहेत. त्यामुळे म्हैसूरकडे जाताना आम्हाला अगदी शहरात जावं लागलं नाही. थोड्या अंतरावरच उजवीकडं तुमकूरकडं जाणारा रस्ता लागला. अर्थात बंगलोर शहर प्रचंड विस्तारलं असल्यानं या बायपास रोडवरही गर्दी होती. पुढं बरेच सिग्नल आणि ट्रॅफिकही लागलं. सकाळी सात-साडेसातला ते तुफान ट्रॅफिक बघून हायसं वाटलं. (पुण्यात असल्यासारखंच वाटलं अगदी... आणि हे फीलिंग पुढचे चार दिवस वेगवेगळ्या कारणांनी कायम राहणार होतं...) थोड्या वेळानं रामूनं आमच्या सांगण्यावरून एका हॉटेलला गाडी थांबविली. तिथं फार रिस्क न घेता, टिपिकल इडली-सांबार आणि चहा असा नाश्ता करून निघालो.
बंगलोर ते म्हैसूर हे अंतर साधारण १५० किलोमीटर आहे. या दोन्ही शहरांदरम्यान पुण्या-मुंबईसारखा एक्स्प्रेस-वे आहे, अशी माझी समजूत होती. फार पूर्वी तसं वाचल्याचं आठवत होतं. प्रत्यक्षात हा नेहमीचा चार-पदरी, वर्दळीचा रस्ता होता. एक्स्प्रेस-वेविषयी गुगल केलं असता, या रस्त्याचं काम सुरू आहे आणि ते ऑक्टोबर २२ पर्यंत पूर्ण होणार आहे, अशा बातम्या बघायला मिळाल्या. पुढं या रस्त्यानं जाताना अनेक ठिकाणी या एक्स्प्रेस-वेचं काम सुरू असल्याचं दिसलं. ते पूर्ण झाल्यावर या दोन शहरांमधलं अंतर दोन तासांवर येईल. सध्या किमान चार तास लागतात. मात्र, कामाची एकूण स्थिती बघता ऑक्टोबर २२ पर्यंत काय, ऑक्टोबर २३ पर्यंत तरी हे काम पूर्ण होईल की नाही, असं वाटलं. 

बंगलोर ते म्हैसूर हा रस्ता मात्र आल्हाददायक आहे. एक तर हवा ढगाळ होती. दोन्ही बाजूंनी भाताची हिरवीकच्च शेती तरारली होती. कौलारू घरं, छोटी गावं आणि बांधांवर हमखास असणारी नारळाची झाडं हे टिपिकल कोकणात किंवा गोव्यात दिसणारं दृश्य इथं सतत दिसत होतं. इथल्या फेमस ‘हळ्ळी मने’ची हॉटेलंही दिसली. (हळ्ळी- गाव, मने - घर, थोडक्यात गावातलं घर... या ब्रँडची हॉटेलं इथं बरीच लोकप्रिय आहेत. पण आम्ही काही तिथं थांबलो नाही.) पहिलं शहर लागलं ते रामनगर. हे शहर दोन गोष्टींसाठी प्रसिद्ध आहे. एक तर सिल्क आणि दुसरं म्हणजे ‘शोले’चं शूटिंग इथंच झालं. उजव्या बाजूला ते डोंगर दाखवत रामूनं आम्हाला ती सगळी स्टोरी सांगितली. त्या डोंगरांच्या परिसरातच सिप्पींचं रामगढ साकारलं होतं. आता हे एक मध्यम जिल्ह्याच्या ठिकाणासारखं शहर झालं आहे. पुढचं शहर होतं चन्नपट्टण. हे आपल्या सावंतवाडीसारखं खेळण्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. इथंही थांबण्याची इच्छा असूनही वेळ नसल्यानं थांबता आलं नाही. जाणवलेली ठळक गोष्ट म्हणजे या सर्व शहरांच्या सुरुवातीलाच त्या शहराचं वैशिष्ट्य सांगणारी मोठी कमान उभारण्यात आली आहे. उदा. वेलकम टु सिल्क सिटी रामनगर किंवा वेलकम टु टॉइज सिटी चन्नपट्टणा इ. त्यामुळं आमच्यासारख्या बाहेरच्या पर्यटकांनाही त्या शहराचं वैशिष्ट्य सहज समजत होतं.
पुढचं शहर होतं मंड्या. या गावाचं नाव फार पूर्वीपासून बातम्या भाषांतरित करताना, लोकसभा निवडणुकांच्या निकालाच्या वेळी हाताखालून गेलं होतं. प्रसिद्ध कन्नड अभिनेते अंबरीष या मतदारसंघातून उभे राहायचे. त्यामुळं सर्व देशातील ठळक लोकसभा जागांमध्ये मंड्याचा कायम उल्लेख यायचा. हा सगळा भाग आपल्या नगरसारखा साखरेचं उत्पादन घेणारा! ‘वेलकम टु शुगर सिटी मंड्या’ हा बोर्ड तिथं होता, हे सांगायला नकोच.
मंड्यानंतर आलं श्रीरंगपट्टण. टिपू सुलतानच्या राजधानीचं हे ऐतिहासिक शहर. आमच्या ‘टूर प्रोग्राम’मध्ये इथलं ‘साइट सीइंग’ होतं, त्यामुळं रामूनं इमानदारीत तिथली सगळी ठिकाणं दाखवली. पहिल्यांदा पाहिला तो टिपूचा महाल. इथं क्यूआर कोड स्कॅन करून ऑनलाइन पैसे भरून तेच गेटवर दाखवायचं अशी पद्धत होती. ते सगळे सोपस्कार करून आत गेलो. आत ताजमहाल किंवा बिवी का मकबरा इथल्यासारखं लांबलचक गार्डन कम् कॉरिडॉर होता. सकाळचे साडेअकरा वाजले होते, पण ढगाळ हवा असल्यानं चालायला काही वाटत नव्हतं. आत छोटंसं संग्रहालय होतं आणि त्यात टिपूसंबंधी सगळी माहिती होती. ती फार बारकाईनं वाचण्याएवढा वेळ नव्हता. हे संग्रहालय बघायला मुस्लिम मंडळी बहुसंख्येनं येत होती, हे सहज लक्षात येत होतं. तिथून रामूनं आम्हाला रस्त्यातूनच एक मशीद, टिपूचं मृत्यूस्थळ, ब्रिटिश जिथून हल्ला करायला आत आले ते वॉटरगेट आणि टिपूचा आणखी एक जुना पडका महाल (खरं तर तिथं आता काहीच नाही) हे सगळं कारमधूनच दाखवलं आणि रंगनाथस्वामी मंदिराकडं नेलं. 

हे श्रीरंगपट्टणचं अतिशय प्राचीन मंदिर. गोपुरं होती. आत शेषशायी विष्णूच्या अध्यक्षतेखाली तमाम देवमंडळींचं संमेलनच भरलं होतं. इथं टिपिकल ग्रामीण कर्नाटकमधलं पब्लिक दिसलं. भरघोस गजरे लेवून वावरणाऱ्या बायका, कपाळाला गंध लावणारे पुरुष असा सगळा भाविकवर्ग दिसत होता. इथंही थांबायला फार वेळ नव्हता. त्यामुळं लगेच निघालो. साधारण अर्ध्या तासात म्हैसूर दृष्टिपथात आलं...
मी फार पूर्वीपासून या शहरात यायची मनीषा बाळगून होतो. अखेर तो योग आला. मला एकूणच एके काळी राजे-महाराजांची असलेली शहरं आवडतात. बडोदा, इंदूर ही शहरं यापूर्वी बघून झाली होती... आता दक्षिणेकडचं हे पहिलं राजेशाही शहर मी बघणार होतो... म्हैसूरविषयी पुष्कळ ऐकलं होतं. मुळात कर्नाटक हेच एके काळी म्हैसूर स्टेट म्हणून ओळखलं जात होतं. महाराष्ट्रात जे स्थान पुण्याचं तेच कर्नाटकात म्हैसूरचं; इथली कन्नड भाषा ही कशी प्रमाण कन्नड म्हणून ओळखली जाते इ. इ. ऐकलं होतं. अनेक कथा-कादंबऱ्यांतून मराठी लेखकांनीही म्हैसूरचं रोमँटिक वर्णन केलेले वाचलं होतं... त्यामुळं मी या ‘चंदननगरी’कडं एका वेगळ्या ओढीनं निघालो होतो... पुढचे पूर्ण दोन दिवस म्हैसूरचं थोडंफार दर्शन घडायचं होतं...  कन्नड भाषेचा गंधही नसताना मन म्हणू लागलं...

म्हैसुरिगे स्वागता!

(पूर्वार्ध)

----

उत्तरार्ध वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा...

29 Apr 2022

एसटी लेख

‘लालपरी’ नावाची कादंबरी
--------------------------------


आपल्या सगळ्यांच्या आठवणीतले पहिलेवहिले प्रवास जिच्यामधून केले ती एसटी! आपल्या सगळ्यांच्या स्मरणरंजनाचा एक हळवा आणि फार महत्त्वाचा भाग या एसटीनं आणि तिच्यातून केलेल्या प्रवासानं व्यापला आहे, यात वाद नाही. महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ असं भारदस्त नाव असलेल्या, पण ‘एसटी’ याच सुटसुटीत आणि प्रेमाच्या नावानं सर्वांना परिचित असलेल्या या एसटीचा सुमारे सहा महिने चाललेला संप अखेर एप्रिलमध्ये संपला. या काळात रस्त्यावरून एसटी गाड्या धावत नव्हत्या, तेव्हा अगदी चुकल्याचुकल्यासारखं होत होतं. खरं तर गेल्या दहा-पंधरा वर्षांत मध्यमवर्गीयांनी स्वत:च्या चारचाकी गाड्या घेण्याइतपत ऐपत नक्कीच मिळविली. त्यामुळं माझ्यासकट या वर्गातले अनेक लोक आता एसटीनं प्रवास करतातच, असं नाही. मात्र, एसटी प्रवासाचा धागा आपल्या बहुतेकांच्या बालपणीच्या आठवणींशी घट्ट जोडला गेला आहे. त्यामुळं या काळात एसटीच्या आठवणी सतत येत राहिल्या. या एसटीविषयी लहानपणापासूनच मला अतिशय आपुलकी. याचं साधं कारण म्हणजे माझे वडील एसटीत नोकरीला होते. एवढंच काय, माझे आजोबाही एसटीतच होते. शिवाय त्यांचे चुलतभाऊ, त्यांची मुलं असे आणखी काही नातेवाइकही एसटीतच होते. त्यामुळं एसटीत भांडताना कुणी ‘एसटी काय तुझ्या बापाची आहे का?’ असं विचारलं, तर मी शांतपणे ‘हो’ असं म्हणू शकत असे. त्यानंतर भांडण संपतच असे.

माझे आजोबा शिरूर येथे डेपो मॅनेजर होते. त्यापूर्वी ते जामखेड येथे छोटी-मोठी कामं करत असत. त्यांना एक अशी नोकरी नव्हती. विम्याची एजंटगिरीही त्यांनी केली होती. एसटीची स्थापना होण्यापूर्वी आपल्याकडं गावोगावी खासगी बससेवा होत्या. त्यांना ‘सर्व्हिस मोटारी’ म्हणत. जामखेडला होशिंग मंडळी हे बडं प्रस्थ होतं. त्यांपैकी लक्ष्मण नारायण होशिंग यांची अशी खासगी बससेवा होती. ती जामखेड ते नगर अशी सेवा देत असे. (याच लक्ष्मणराव होशिंगांनी जामखेडच्या देशमुख मंडळींनी पुढाकार घेऊन स्थापन केलेल्या पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीच्या जनता हायस्कूलला जागा आणि तेव्हा, म्हणजे १९५१ मध्ये २० हजार रुपये देणगी दिली होती व तेव्हापासून आमची ही शाळा ‘ल. ना. होशिंग विद्यालय’ म्हणून ओळखली जाऊ लागली.) तर सांगायचा मुद्दा, आमचे आजोबा या होशिंगांच्या सर्व्हिस बससेवेत कामाला लागले. नंतर स्वातंत्र्यानंतर एक जून १९४८ रोजी जेव्हा एसटीची स्थापना झाली आणि पहिली एसटी बस नगर ते पुणे या मार्गावर धावली तेव्हा खासगी बससेवेतले कर्मचारीही एसटीत सामावून घेण्यात आले. अशा रीतीने आमचे आजोबा एसटीत दाखल झाले. त्यानंतर एकेक पायरी चढत ते निवृत्तीच्या वेळी शिरूर (घोडनदी) इथले डेपो मॅनेजर झाले. आजोबांचं नाव रामचंद्र होतं. त्यांना ‘रामभाऊ’ म्हणून ओळखायचे. आजोबा जगन्मित्र होते. बाळासाहेब भारदे, भा. द. खेर असे नगर जिल्ह्यातले तत्कालीन दिग्गज त्यांच्या मित्रमंडळात होते. आजोबा निवृत्त झाल्यानंतर जामखेडला आले. काही काळानंतर माझे वडीलही एसटीतच नोकरीला लागले. एसटी कर्मचाऱ्यांना पास मिळतो. त्या पासवर कुटुंबीयांना फुकट प्रवास करता येतो. अर्थात साध्या गाडीने! लहानपणी आम्ही एक तर मोठ्या आत्याकडं पुण्याला यायचो किंवा आजोळी लातूरला जायचो. दोन्ही ठिकाणी एकच तिकीट दर होता - २३ रुपये १० पैसे! (हे मी साधारण १९८२-८३ ते १९९० पर्यंतचं सांगतोय. माझ्या आठवणी साधारण १९८१ पासून, म्हणजे माझ्या वयाच्या पाच-सहाव्या वर्षापासून सुरू होतात. त्यापूर्वीचं मला फारसं आठवत नाही.) जामखेडहून नगरला नऊ रुपये दहा पैसे तिकीट होतं. नगर ते पुणे १४ रुपये. धाकट्या आत्याकडं साकरवाडीला (कोपरगाव तालुक्यातलं गाव) जाण्यासाठी आम्ही नगरला यायचो आणि तिथून दौंड-मनमाड पॅसेंजर पकडून कान्हेगाव स्टेशनला उतरायचो. या स्टेशनजवळ वारी नावाचं मोठं गाव होतं आणि पलीकडं आमच्या आत्याचं साकरवाडी. याव्यतिरिक्त नैमित्तिक लग्नकार्यादी कारणांसाठी इतर गावांना प्रवास व्हायचा.
पुण्याला जाण्यासाठी सकाळी सात वाजता जामखेड-पुणे अशी एक गाडी असे. तेव्हा बहुतेक गाड्यांना मागे दार असे. मात्र, या गाडीला पुढे दार होतं. याशिवाय जातेगाव-मुंबई अशी एक गाडी सकाळच्या वेळी असे. जामखेडचं वैशिष्ट्य म्हणजे पुण्याहून मराठवाड्याकडे जाणाऱ्या बहुतांश गाड्या नगर-जामखेड मार्गे जातात. त्यामुळं फार पूर्वीपासून पुण्याहून किंवा नगरहून जामखेडला जायला जवळपास २४ तास एसटी गाड्या उपलब्ध असायच्या. त्यामुळं रिझर्व्हेशन वगैरे भानगडीत आम्ही कधीच पडायचो नाही. त्यात वडील एसटीत असल्यानं डेपोतूनच गाडीत बसून येणं वगैरे माज असायचा. एसटी फलाटाला लागली, की एकच झुंबड करून गाडीत घुसणाऱ्या लोकांना आम्ही आधीच आत बसलेलो दिसलो, की धक्का बसायचा. त्यांच्या नजरेत ती असूया जाणवायची. आम्हाला काहीच फरक पडायचा नाही. पुढच्या आडव्या सीटवर गुडघ्यावर बसून, ड्रायव्हरच्या मागच्या जाळीतून समोर दिसणारा रस्ता पाहणं ही इतर अनेक मुलांसारखी माझीही आवड होती. आपली एसटी सर्वांत फास्ट पळते आणि आपला ड्रायव्हर सर्वांत भारी आहे, असं ठामपणे वाटायचं. जामखेड डेपोला सगळ्या गाड्या ‘टाटा’ मेकच्या असत. याउलट मराठवाड्यातल्या सगळ्या गाड्या ‘अशोक लेलँड’च्या असत आणि जरा भारदस्त दिसत. गाडीच्या समोरची जाळी कशी बसविली आहे, यावर माझ्या मते ती गाडी देखणी दिसते की नाही, हे अवलंबून असतं. त्या ‘लेलँड’च्या काही गाड्यांची समोरची काळी जाळी फारच अवाढव्य आणि जरा ओबडधोबड, मधे गॅप असलेली दिसायची. त्यामुळं ती एसटी बघितली, की नात्यातल्या काही दातांत फटी असलेल्या आत्याबाई, मावशा आठवायच्या. मी तर कित्येक गाड्यांना एकेका नातेवाइक बाईंचं नावही देऊन टाकलं होतं. ‘पुणे-गंगाखेड’ ही गाडी माझ्या मते, सर्वांत भारी होती. अतिशय स्वच्छ, देखणी आणि जोरात पळणारी अशी ही गाडी होती. आम्ही कायम जामखेड डेपोच्या गाडीनं प्रवास करत असल्यानं कधी कधी ही गंगाखेड गाडी आमच्या गाडीला मागं टाकून पुढं वेगात निघून जात असे. तेव्हा फक्त मला त्या गाडीचा राग येई. त्यातही हेवा जास्त वाटे. एखाद्या गाडीनं आपल्या गाडीला मागं टाकलं, म्हणजे त्या गाडीनं आपल्या गाडीला ‘डारलं’ असा एक (आता अनाकलनीय वाटणारा) शब्दप्रयोग आमच्या शाळासोबत्यांत प्रचलित होता. आमच्या शाळेच्या सहली जात. तेव्हा ‘प्रासंगिक करार’ करून एसटी गाड्याच आणल्या जात. या एसटीमधूनही आम्ही असाच पुढच्या सीटवर उलटे पाय ठेवून, गुडघ्यावर बसून प्रवास करत असू. जामखेड डेपोचे साळुंके ड्रायव्हर आमच्या मते जगात सर्वांत भारी ड्रायव्हर होते. त्यांनी गाडी जोरात दामटावी म्हणून आम्ही पोरं मागून ‘साळुंके ड्रायव्हर झिंदाबाद’ अशा घोषणा दात-ओठ खाऊन देत असू. आमच्या या आवेशामुळं साळुंके ड्रायव्हरनी खरोखर एखाद्या गाडीला ‘डारलं’, तर आम्हाला जग जिंकल्याचा आनंद होत असे. 

उन्हाळ्याच्या सुट्टीतला प्रवास हा एक स्वतंत्र अध्याय असे. एक तर या अत्यंत उकाड्याच्या सीझनमध्ये आपल्याकडं लग्नकार्यं का काढतात, कोण जाणे. इंग्रजांनी त्यांच्या सोयीसाठी ठेवलेली उन्हाळी सुट्टी आपण काही बदलली नाही. त्यामुळं रणरणत्या उन्हात मुलांना सुट्टी साजरी करावी लागते. पूर्वी खासगी वाहनं फारच कमी आणि जे खरोखर श्रीमंत होते त्यांच्याकडंच होती. एरवी सगळी जनता एसटीनं प्रवास करत असे. एशियाड (निमआराम) ही गाडीही १९८२ च्या आशियाई स्पर्धेनंतर आली. (अर्थात म्हणूनच त्या गाड्यांना ‘एशियाड’ हे नाव पडलं म्हणा!) त्या गाडीतून प्रवास करायला मिळणं हेही एक स्वप्न असे. एके काळी पुणे-दादर या मार्गावर या गाडीनं सम्राज्ञीसारखं राज्य केलं. आमच्याकडं काही या गाड्या फारशा येत नसत. आल्या तरी आमचा फुकटातला पास तिला चालत नसल्यानं आमची यात्रा साध्या गाडीतूनच व्हायची. कुठलीही गाडी असली, तरी प्रचंड गर्दीनं भरलेलं एसटी स्टँड, तिथले नानाविध आवाज, रसवंतिगृहांच्या घुंगरांचा आवाज, पार्सल टाकणाऱ्या हमालांच्या आरोळ्या, वडापावपासून ते आलेपाकापर्यंत नानाविध पदार्थ विकणाऱ्या विक्रेत्यांचे आवाज, ‘चौकशी’ अशी खिडकी असलेल्या केबिनभोवती असलेला लोकांचा घोळका आणि त्यांची एकत्र चाललेली कलकल, ‘संकटकाळी बाहेर पडायचा मार्ग’ असं लिहिलेल्या मागच्या खिडकीतून पोरं घुसवणाऱ्यांची गर्दी, तिथला एकुलता एक बुकस्टॉल आणि तिथं ‘मायापुरी’पासून ते ‘स्टारडस्ट’पर्यंत आणि ‘श्री’पासून ‘लोकप्रभा’पर्यंत टांगलेली मासिकं-साप्ताहिकं, त्यावरचे बच्चन-मिथुन चक्रवर्ती-जॅकी श्रॉफ-अनिल कपूर किंवा श्रीदेवी-माधुरी-जूही चावला-संगीता बिजलानी-किमी काटकर यांचे मोठमोठे ब्लोअप (त्यातले गौतम राजाध्यक्षांनी काढलेले एकाच साच्याचे फोटो नंतर ओळखू यायला लागले...) असं ते एसटी स्टँडवरचं सगळं चैतन्यशील जग होतं. मुळात हे सगळं भिरभिरत्या, उत्सुक नजरेनी न्याहाळणारं एक निरागस मन आपल्या तेव्हाच्या निरागस लहानपणात होतं, म्हणून हे सगळं आजही तितकंच ताजंतवानं आणि मन एकदम आनंदित करून टाकणारं वाटतं.
पुढं आम्ही नगरला राहायला गेल्यावर एसटीचा नियमित प्रवास घडायला लागला. माझ्या आठवणीनुसार, मी आठवीत असताना पहिल्यांदा नगर ते जामखेड असा एसटीचा प्रवास एकट्याने केला. त्यानंतर पुढं अनेक प्रवास घडले. पुण्याला आल्यानंतर नगर-पुणे एसटी प्रवास सर्वाधिक घडला. पुढं पुढं तर झोपेतही कुठलं गाव आलं, कुठलं वळण आलं हे ओळखू शकायचो. अर्थात मला प्रवासात झोप फारशी लागत नाही. पण बरेचदा ‘सकाळ’मध्ये रात्रीची ड्युटी करून शिवाजीनगर स्टँडवर यायचो. ऑफिसमधले एक-दोन सहकारीही यायचेच. मग तिथं मिसळ-चहा वगैरे व्हायचा. तेव्हा पहाटे तीन वाजता पुणे-कन्नड गाडी असायची. मी कायम या गाडीनं नगरला यायचो. पहाटे साडेपाच वाजता ती नगरला यायची. मग तिथल्या स्टँडवर जरा वेळ वाट बघून सहा किंवा सव्वासहाला निघणाऱ्या सिटीबसनं मी घरी जायचो.

त्यापूर्वी म्हणजे १९९१-९२ च्या सुमारास एसटीनं ‘प्रेस्टिज सर्व्हिस’ नावाची एक गाडी काढली होती. गोविंदराव आदिक एसटी महामंडळाचे अध्यक्ष होते, त्यांच्या कल्पनेतून ही विशेष सेवा सुरू करण्यात आली होती. अशी एक ‘प्रेस्टिज’ एसटी नगर-पुणे मार्गावरही सुरू झाली. ही बस नॉनस्टॉप पुण्याला जायची. (अर्थात रांजणगावला ती शू-ब्रेकला पाच मिनिटं थांबायची...) सकाळी साडेसहा वाजता निघणाऱ्या या एसटीच्या ड्रायव्हर व कंडक्टरला पांढरा पोशाख असायचा. याही गाडीच्या ड्रायव्हरचं नाव साळुंके असंच होतं, तर वैकर आडनावाचे कंडक्टर होते. हीच दुक्कल अनेक दिवस या गाडीवर कायम असायची. मी तेव्हा पुण्याला डिप्लोमा इंजिनीअरिंगला प्रवेश घेतला होता. नगर-पुणे अंतर फार नसल्यानं बहुतेक वीकएंडला मी नगरला यायचोच. मग सोमवारी सकाळी सहा-सव्वासहाला स्टँडवर पोचून या ‘प्रेस्टिज’ सेवेनं बरोबर सव्वानऊ किंवा ९.२० ला मी शिवाजीनगरला पोचायचो. ही गाडी कुठल्या वेळेला कुठे असेल याचं गणित आम्हा त्या गाडीनं नियमित प्रवास करणाऱ्यांना अगदी पाठ झालं होतं. आठ वाजून पाच मिनिटांनी ही गाडी बरोबर रांजणगावला थांबायची. तिथून बरोबर ५० मिनिटांत ती येरवडा गाठायची, तर सव्वानऊ ते ९.२० ला शिवाजीनगर! तिथून मी पाच ते दहा मिनिटांत पीएमटीनं जीपीपी होस्टेलवर पोचायचो आणि कँटीनला वडापाव-चहा घेऊन आरामात दहाचं लेक्चर गाठायचो. तेव्हा नगर-पुणे रस्ता चौपदरीही नव्हता. पण साळुंके भन्नाट गाडी चालवायचे. ही गाडीही ‘प्रेस्टिज सेवा’ असल्यानं अगदी स्वच्छ असायची. सुरुवातीला वैकर कंडक्टर उदबत्ती वगैरे लावायचे. गाडीत स्पीकर होते आणि साळुंकेंच्या आवडीची हिंदी गाणी लागायची. पेपरही ठेवलेले असायचे. आणि हे सगळं साध्या बसच्या दरात... ‘एमएच १२ (मधल्या सीरीजचं अक्षर आता लक्षात नाही; बहुतेक ‘बी’ असावं...) ४००७’ असा त्या गाडीचा नंबर होता आणि तीवर पांढरा पट्टा मारलेला असायचा. गोविंदराव आदिकांचा कार्यकाळ संपला आणि ‘प्रेस्टिज सेवा’ही नंतर लवकरच संपुष्टात आली. (डिप्लोमाला असताना मी या प्रवासावर ‘नगर-पुणे नॉनस्टॉप’ या शीर्षकाचा एक दोन फुलस्केप पेपर भरून लेखही लिहिला होता. सगळे लेख जपून ठेवायची सवय असूनही हा लेख माझ्याकडून कुठं तरी गहाळ झाला. त्याचं आजही वाईट वाटतं. अन्यथा तो लेखही या लेखासोबत दिला असता. असो.)
पुढं नोकरी लागली आणि एकटा प्रवास करण्याची संधी आणि प्रसंग वाढले. एकदा तर माझ्याकडं एसटीचा पास असताना, केवळ नाशिक-मुंबई रस्ता बघायचा म्हणून मी पुणे ते मुंबई हा प्रवास नाशिकमार्गे केला होता. पुण्याहून नाशिकला गेलो. तिथल्या सीबीएसवर गेल्यावर मुंबईच्या गाड्या महामार्ग बसस्थानकावरून सुटतात, अशी माहिती समजली. मग रिक्षानं त्या स्टँडवर आलो. रात्री अकराच्या सुमारास शिर्डी-दादर अशी बस मिळाली. बसला गर्दी होती. पण पुढच्या आडव्या सीटवर बसून तो प्रवास केला. तेव्हा मी २१-२२ वर्षांचा असल्यानं लहान मुलांसारखं उलटं वळून, गुडघ्यावर बसून पुढचा रस्ता बघता येत नव्हता. पण मी मान वळवून वळवून तसाच सगळा रस्ता बघितला. इतर लोक झोपले होते म्हणून बरं. मात्र, आपण नवीन काही तरी बघतोय या आनंदात मान दुखायला लागली, याचं मला काहीच नव्हतं. मध्यरात्री तीन-साडेतीनच्या सुमारास लखलखणारी भिवंडी बघितलेली आजही आठवते आहे. माझ्यासाठी हे सगळंच नवीन! टकामका बघतच बसलो. मुंबईला पहाटे पोचलो, पण तिथं मी करणार काय? मग लगेच पुण्याची एसटी पकडली आणि घरी आलो.
पुढं एकदा बहिणीचा एमपीएससीचा अर्ज नेऊन देण्याच्या निमित्ताने (पुन्हा पास होता म्हणून) एकटा नगरवरून मुंबईला गेलो. ती मुंबईला जाण्याची पहिलीच वेळ. त्यापूर्वी १९८९ मध्ये काका, चुलतबहीण व आजीसोबत वसईला आमच्या चुलतआजोबांकडं गेलो होतो. तोही प्रवास नीट लक्षात आहे. स्वारगेटवरून आम्ही ठाण्याला गेलो. (त्या एसटीवर ‘स्वारगेट-ठाणा’ असं लिहिलेलं मला अजून आठवतंय. इतकंच काय, ‘ठाणा काय; ठाणे असं नीट लिहायला काय होतं?’ असं म्हणून मी त्या पाटीला नाकही मुरडलं होतं. पण तेव्हाही पुढच्या सीटवर उलटं बसून मी आयुष्यात पहिल्यांदा खंडाळ्याचा घाट असाच डोळे विस्फारून बघितला होता. ठाण्याला गेलो. तिथलं एसटी स्टँड बघून माझा साफ अपेक्षाभंग झाला. एक मोठी शेड होती आणि मधोमध कमानीतून एसटी गाड्या आत जात होत्या. वास्तविक मोठ्या शहरांमधले बसस्टँड आणखी मोठे व भव्य असतील, असं मला वाटत होतं. पण तिथली जागेची अडचण हा मुद्दा त्या वयात माझ्या अर्थातच लक्षात आला नाही. कोकणातल्या सगळ्या एसटी स्टँडची रचनाही कशी असते, हे मला तिथं गेल्यावर कळलं. प्रचंड पावसाच्या प्रदेशात असे बसस्टँड का बांधले असतील, हे समजायला फार अवघड नव्हतं. असो. तर मूळ मुद्दा मी एकटा पहिल्यांदा मुंबईला गेलो होतो त्याचा... मी तेव्हा २१ वर्षांचा होतो आणि नगरवरून पुण्याला येऊन, गाडी बदलून मी मुंबईला गेलो होतो. सेंट्रल बसस्टँडवर उतरल्यावर मला माझगावच्या एमपीएससी भवनात जायचं होतं. (मी मुंबईच्या नकाशाचा अगदी बारकाईनं अभ्यास केला होता, तेव्हा मी सहज मुंबईत फिरू शकलो.) माझगावला गेलो. माझं काम केलं. लोकल आणि ‘बेस्ट’च्या बसमधून सगळी मुंबई फिरलो. दादरला शिवाजी मंदिरला येऊन ‘तो मी नव्हेच’चा प्रयोगही पाहिला आणि दादरवरूनच पुण्याची एसटी पकडून परत नगरला गेलो.
पुणे-मुंबई प्रवासाच्या कथाच मी जास्त ऐकल्या. आम्हाला तो प्रवास वारंवार करण्याचा योग तेव्हा फार आला नाही. खंडाळ्याचा घाट तेव्हा वारंवार जाम व्हायचा. सहा-सहा, सात-सात तास लागायचे मुंबईला पोचायला. जुना मुंबई-पुणे हायवे तेव्हा फॉर्मात होता. त्यामुळंच कामशेत, लोणावळा, खंडाळा, खोपोली या गावांना आणि तिथं मिळणाऱ्या वडापाव, भजी आदी जनरल खाद्यपदार्थांनाही दंतकथांचं माहात्म्य प्राप्त झालं होतं. नंतर एकविसाव्या शतकात एक्स्प्रेस-वे झाला आणि जुन्या हायवेची शानच गेली. त्या रस्त्याच्या दुतर्फा असलेल्या अनेक हॉटेलांचं, मोटेल्सचं, टपऱ्यांचं महत्त्व एकदमच कमी झालं. आता केवळ पन्नाशी-साठीत असलेल्या पिढीलाच त्या जुन्या प्रवासाच्या नेमक्या आठवणी असतील.
माझं आजोळ मराठवाड्यात असल्यानं सुरुवातीला म्हटलं तसं आधी लातूरला आणि नंतर औरंगाबाद जिल्ह्यातल्या कन्नड या गावी मामा नोकरीनिमित्त गेल्यानं तिकडं एसटीचा प्रवास व्हायचा. औरंगाबादचं बसस्थानक तेव्हा भव्य व सुंदर होतं. (अलीकडं ते पाहिलं तेव्हा त्याची रया गेल्यासारखी वाटली.) या भव्य बसस्थानकाच्या दोन्ही बाजूंना फलाट होते. वेरुळ-अजिंठ्यामुळं परदेशी प्रवासीही तिथं कायम दिसायचे. हे प्रवासीही आपल्यासोबतच साध्या बसनं प्रवास करायचे. कन्नडला जातानाच वेरूळ लागत असल्यानं आमच्या बसमध्ये कायम एक-दोन गोरे प्रवासी असायचेच. आम्ही कुतूहलानं त्यांच्याकडं (आणि ते आमच्याकडं) बघत असायचे. (यावरून एक आठवलं. जामखेडला डॉ. आरोळ्यांच्या ग्रामीण आरोग्य प्रकल्पात जगभरातून लोक येत असत. तेव्हा जामखेडच्या बसस्टँडवर त्यातल्या त्यात इंग्रजी समजू शकणारे, बोलू शकणारे माझे वडीलच होते. त्यात वडिलांनाही या लोकांना मार्गदर्शन करायची हौस. मग ते या लोकांचे स्वयंघोषित ‘गाइड’ व्हायचे... असो.) जामखेडच्या जुन्या बसस्टँडबाबतच्या आठवणी अशा रँडमली येत जातात. ‘सामना’ या प्रसिद्ध मराठी चित्रपटाचं बरंचसं शूटिंग जामखेडला झालेलं आहे. याचं कारण निर्माते रामदास फुटाणे हेही जामखेडचेच! तर या सिनेमात अगदी सुरुवातीला एसटी बसचा एक प्रसंग आहे. त्यात मद्यपान केलेल्या डॉ. लागूंना कंडक्टर खाली उतरवतो आणि नंतर डॉ. लागू एका टपरीवजा हॉटेलात बसतात, असे दृश्य आहे. या दृश्यातले कंडक्टर म्हणजे माझ्या वडिलांचे तेव्हाचे बॉस श्री. वारे हे आहेत. यातलं हॉटेल म्हणजे तेव्हाच्या बसस्टँडसमोरचं हॉटेल. तिथं फडका मारणाऱ्या व नंतर लागूंना धक्का मारून हाकलणाऱ्या पोऱ्याचं काम नंदू पोळ यांनी केलं होतं. या जामखेडच्या जुन्या बसस्टँडसमोर एक टुरिंग टॉकीज होती. आम्ही कधी-मधी तिथं सिनेमा बघायचा जायचो. एसटी साहेबांची फॅमिली म्हणून आम्हाला तिथं स्पेशल ट्रीटमेंट असायची. अगदी मागं खास बाकं वगैरे टाकून आम्हाला तिथं बसवायचे. मला मात्र समोर जनतेसोबत वाळूत बसूनच सिनेमा बघायला आवडायचं, तो भाग वेगळा.
एसटीनं लातूरचा प्रवास हा बराच मोठा, म्हणजे पाच तासांचा असायचा. तेव्हा नाशिक-लातूर व लातूर-नाशिक या दोन्ही एसट्या जामखेडला क्रॉस व्हायच्या. जामखेड, पाटोदा, मांजरसुंबा, केज, नेकनूर, अंबाजोगाई व लातूर असे या बसचे थांबे असायचे. मांजरसुंब्याला दोन हायवे एकत्र येत असल्यानं तिथं गाड्या बराच वेळ थांबायच्या. जामखेड सोडलं, की मोह्याचा घाट लागतो. बालाघाट डोंगररांगांतला हा घाट ओलांडून वर आलं, की जामखेडची हद्द संपते व मराठवाड्याची हद्द सुरू होते. तो प्रदेश थोडा वेगळा भासायचा. माणसांचे पेहराव, त्यांची बोली बदलायची. अंबाजोगाई आणि लातूरमध्ये सायकलरिक्षा असायच्या. या सायकलरिक्षा इकडे (प. महाराष्ट्रात) कुठं बघायला मिळायच्या नाहीत. लातूरला शिवाजी पुतळ्याजवळ एसटी थांबायची. तिथं उतरून आम्ही आमच्या मामाच्या घरी सायकलरिक्षा करून जायचो. मला तेव्हाही ती रिक्षा ओढणाऱ्या माणसाकडे बघून कणव यायची. पुढं आम्ही त्या रिक्षा वापरणं बंद केलं आणि ‘ऑटो’तून जायला सुरुवात केली. (इकडे सायकलरिक्षा नसल्यानं आम्ही ऑटोरिक्षाला फक्त रिक्षाच म्हणायचो. आमचा मामा व तिकडचे लोक मात्र ‘ऑटो’तून आलात का, असं विचारायचे. तिकडं सायकलरिक्षा पण असल्यानं ते असं म्हणत असायचे हे नंतर लक्षात आलं.) 

पुलंची ‘म्हैस’ची कॅसेट लहानपणी ऐकून पाठ झाली होती. त्यातल्या एसटीची वर्णनं वाचून कोकणातून कधी एसटीनं प्रवास करता यावा, असं फार वाटायचं. लहानपणी वर उल्लेख केलेला एक वसईचा प्रवास सोडला, तर तो योग बराच नंतर आला. एकदा कोकणात गुहागर येथे एका मराठी चित्रपटाचं शूटिंग होतं. ते बघायला मित्र अभिजित पेंढारकर व मी स्वारगेटवरून गुहागरला गेलो होतो. कुंभार्ली घाटातून चिपळूण मार्गे गुहागरला पोचायला सात-आठ तास लागले. तो प्रवास मी कधीही विसरणार नाही. नंतर अलिबाग, रत्नागिरी अशा ठिकाणीही एसटीनं जाण्याचा योग आला. कोकणात एसटीला ‘जीवनवाहिनी’ का म्हणतात, हे तिथं प्रवास केल्यावरच कळतं. कोकण रेल्वे आत्ता झाली; त्यापूर्वी कोकणातल्या सर्व वाहतुकीचा भार कित्येक वर्षं एसटीच उचलत आली आहे. कोकणातल्या घाटांतून, घाट उतरल्यावर छोट्या वळणदार रस्त्यांतून, नारळी-पोफळीच्या बनांतून अगदी लहानशा गावापर्यंत जाणारी एसटी म्हणजे तिथल्या जनतेसाठी फार मोठा आधार आहे, यात वादच नाही.
सुमारे २५ वर्षांपूर्वी विदर्भात केलेल्या पहिल्या एसटी प्रवासाच्या आठवणी आहेत. सगळ्यांत पहिल्यांदा मी एसटीनं शेगावला गेलो होतो. आई व बहीण सोबत होत्या. (अर्थात पासवर!) औरंगाबादच्या पुढचा भाग मी तोवर पाहिलाच नव्हता. त्यामुळं मी मुद्दाम समोरचा रस्ता शक्य होईल तेव्हा पाहत होतो. बदलता भूप्रदेश लगेच लक्षात येतो आपल्याला! वेगळी झाडं दिसायला लागतात. अगदी दगडही वेगळ्या प्रकारचे दिसतात. सलग हिरवीगार शेती अशी कुठं दिसतच नव्हती. देऊळगावराजा वगैरे गावं मधे लागली. तिकडच्या लोकांचे पेहरावही थोडे वेगळे होते. भाषा तर वेगळी जाणवतच होती. मला हे सगळं बघताना मजा येत होती. या सगळ्यांत एक समान गोष्ट होती ती म्हणजे एसटी! ती सगळीकडं तशीच, लाल-पिवळ्या पट्ट्यांची होती. आपल्या सगळ्या राज्याला जोडणारा हा एक धागा आहे, असं वाटून गेलं. पुढं काही वर्षांनी माझा मित्र संतोष देशपांडे व मी, आम्हाला ‘सकाळ’मध्ये पहिला एलटीए मिळताच, नागपूर, चंद्रपूर, गडचिरोली फिरायला गेलो. डॉ. अभय बंगांचं ‘शोधग्राम’ व डॉ. प्रकाश आमटे यांचा हेमलकसा येथील ‘लोकबिरादरी प्रकल्प’ पाहण्याची फार इच्छा होती. आम्ही पुण्याहून नागपूरला खासगी गाडीनं गेलो. मात्र, नागपुरातून गडचिरोलीला एसटीनंच गेलो. ‘नागपूर-गडचिरोली’ अशी पाटी बघणं हेही आमच्यासाठी नवीनच होतं. (रत्नागिरी-औरंगाबाद, अलिबाग-औरंगाबाद, पंढरपूर-शेगाव अशा काही लाँग रूटच्या गाड्या पूर्वी बघितल्या होत्या.) तो प्रवासही सुंदर होता. हाही भूप्रदेश वेगळा होता. इथं घनदाट जंगल होतं. वस्ती तुरळक होती. आमची ती ट्रिप छानच झाली. येताना आम्ही कुठलंही रिझर्वेशन वगैरे केलं नव्हतं. ताडोबा अभयारण्य बघून आम्ही चंद्रपूरच्या बसस्टँडवर आलो. सकाळची वेळ होती. जी एसटी मिळेल ती पकडून पश्चिम दिशेला कूच करायचं असं आम्ही ठरवलं होतं. आम्हाला त्या दिवशी सकाळी राजुरा-परळी वैजनाथ अशी बस तिथं उभी असलेली दिसली. बाकी सर्व एसटी गाड्या आजूबाजूच्या छोट्या गावांना जाणाऱ्या होत्या. वास्तविक परळी पुण्याहून खूप दूर; पण तेव्हा आम्हाला ते ‘आपल्या बाजूचं’ वाटलं. (सापेक्षतावाद तो हाच... आपण कुठं उभे आहोत, यावरच बरंचसं अवलंबून असतं.) आम्ही लगेच त्या एसटीत चढलो हे सांगायला नकोच. यवतमाळ, पुसद, दारव्हा, हिंगोली अशी गावं बघत बघत आम्ही संध्याकाळी सात-साडेसातला परभणीला आलो. आम्ही परभणीचंच तिकीट काढलं होतं. तिथं उतरलो. आमचे ‘सकाळ’चे बातमीदार संतोष धारासूरकर यांना फोन केला. त्यांनी आम्हाला मस्त जेवायला घातलं. रात्री तिथूनच नांदेड-औरंगाबाद एसटी पकडली आणि औरंगाबादला रात्री दोन वाजता पोचलो. तिथं लगेच अमरावती-पुणे एसटी मिळाली. त्या एसटीनं पहाटे नगरला पोचलो आणि घरी गेलो. अशा रीतीनं सकाळी साडेनऊला चंद्रपुरात सुरू झालेला प्रवास जवळपास २०-२१ तासांनी नगरला संपला.
एसटी आहे या भरवशावर तेव्हा हे सगळे प्रवास केले. आईच्या कुशीच्या उबेत जेवढं सुरक्षित वाटतं, तेवढंच एसटीच्या सीटवर बसल्यावर सुरक्षित वाटतं. खासगी बसनं प्रवास करताना कायम मनात एक धाकधूक असते. एसटीत ती कधीही नसते. राज्यातल्या अनेक बायाबापड्या, पोरीबाळी तेव्हा एसटीनंच निर्धोक प्रवास करायच्या. कंडक्टरच्या भरवशावर लहान लहान मुलांनाही लोक दुसऱ्या गावाला पाठवायचे. अमुक तमुक उतरवून घ्यायला येणार आहे, त्याच्याकडं द्या, एवढा निरोप पुरेसा असायचा. एसटीनं आलेल्या घरच्या डब्यामुळं अनेकांचं शहरातलं एकाकी जगणं सुसह्य झालंय. फ्री पासमुळं अनेक मुलींची शिक्षणं झालीयत. 
म्हणूनच म्हटलं, लाल परी ही खरोखर कादंबरी आहे. प्रत्येक प्रवाशाची आपली आपली अशी खास कादंबरी! या कादंबरीची पानं कधीही जुनी होणार नाहीत की त्यावरची अक्षरं पुसली जाणार नाहीत - जोवर आपल्या हृदयाची आणि एसटीच्या इंजिनाची धडधड सुरू आहे तोपर्यंत!

---