खाण्याचे गाणे - ४
----------------------
मी १९९७ मध्ये ‘सकाळ’मध्ये प्रशिक्षणार्थी पत्रकार म्हणून रुजू झालो, तेव्हा आम्हाला दुपारी ३ ते ९.३० आणि संध्याकाळी ६.३० ते १२.३० अशा दोन शिफ्ट जास्त करून असायच्या. अर्थात मी तेव्हा बॅचलर असल्यानं आणि रूमवरच राहत असल्यानं मी या ठरलेल्या वेळांपेक्षा अधिक वेळ ऑफिसमध्ये असायचो. यात रात्रीच्या जेवणाचे जरा हालच व्हायचे. मी राहत होतो, ती जहागीरदारांची मेस ऑफिसपासून चालत अगदीच जवळ होती. त्यामुळं मी तिकडं चालत जाऊन जेवून यायचो, पण अनेकदा ऑफिसच्या व्यापात बाहेर पडायला वेळ व्हायचा नाही. मग समोर असलेल्या ‘शारदा’मध्ये जाऊन काही तरी डोसा, उत्तप्पा वगैरे खाऊन यायचं. तरी ११ वाजता पुन्हा भूक लागायची. मग मी व माझा सहकारी श्रीपाद कुलकर्णी शनिवारवाड्यावर जायचो. तेव्हा समोर मोकळं मैदान होतं. आत्ता जी दगडी भिंत घातली आहे, ती नव्हती. त्या मैदानात चौपाटी असायची. भेळेच्या गाड्या असायच्या. मग तिथं जाऊन पाच की दहा रुपयांची भेळ खायची. तिथून पुन्हा ऑफिसला यायचं. सगळी पानं छापायला गेली, की मग मंडईत जायचं. तेव्हा प्रिंटिंग खालीच होत असल्यानं अनेकदा ताजा अंक घेऊनच आम्ही बाहेर पडायचो. मंडईत तेव्हा मार्केट उपाहारगृह हे एकमेव हॉटेल सुरू असायचं. तिथं जाऊन झणझणीत मिसळ किंवा भजी किंवा कटवडा असले ज्वलज्जहाल पदार्थ खायचे आणि चहा-सिगारेट मारायची, असा बऱ्याच पत्रकारांचा क्रम होता. या हॉटेलमध्ये गावभरातले ‘नाइट किंग’ जमायचे. पलीकडं ‘प्यासा’ हा प्रसिद्ध बार कम गुत्ता होता. ‘मार्केट’च्या अगदी शेजारीही एक बार होता, त्याचं नाव विसरलो. या दोन्ही ठिकाणांहून झुलत झुलत मंडळी यायची. अर्थात त्यांचा काही त्रास नसायचा. ती शांतपणे सँपल-पाव किंवा भजी खायची. तिथं थाळीसारखं जेवणही मिळायचं. कुणी ती थाळी खात असायचं. एकूण तिथली स्वच्छता वगैरे ‘अहाहा’च होतं सगळं. पण आम्हाला त्याचं काही नसे. समोर मंडईच्या आत खन्ना अंकलचा अड्डा भरायचा. पुण्याचे माजी उपमहापौर रमेश खन्ना यांचे बंधू किशोर खन्ना म्हणजे आमचे खन्ना अंकल. (ते अलीकडेच निवर्तले.) त्यांचा दुधाचा व्यवसाय होता. त्यांना सकाळी चार-साडेचारला दूध घालायला जायचं असायचं. तोवर पत्रकार मंडळींचा अड्डा रंगलेला असायचा. त्यात सर्वच वृत्तपत्रांचे पत्रकार असायचे. खेळीेमळीने गप्पा चालायच्या. बऱ्याच वेळा सुधीर गाडगीळही यायचे. काही राजकीय कार्यकर्ते, नेतेही चक्कर टाकायचे. तिथं अनेक गोष्टी अनौपचारिक गप्पांमधून कळायच्या. मी तिथून अगदीच चालत जाण्याच्या अंतरावर राहत होतो. मग पुन्हा एकदा चहा घ्यायचा आणि पहाटे चारला वगैरे रूमवर जाऊन झोपायचं.
माझी साप्ताहिक सुट्टी शनिवार होती, त्यामुळे शुक्रवारी रात्री काम संपलं, की मला नगरला घरी जायचं असे. मग मी ऑफिसातल्या माझ्या शिफ्टच्या सहकाऱ्यांना मला शिवाजीनगरला सोडायला सांगे. तेही सगळेच्या सगळे मला सोडायला येत. त्याचं कारण तिथं रात्री उशिरा सुरू असलेलं कँटीन. स्टँडच्या समोर एक इराणी हॉटेल होतं. त्याचं नाव विसरलो. तिथं आम्लेट-पाव किंवा भुर्जी वगैरे मिळे. स्टँडच्या आत एसटीचं मोठं कँटीन होतं. तिथं केवळ फरसाण आणि त्यावर तिखट कट टाकलेली मिसळ मिळे. पण मला त्या मिसळीची चव आवडायची. मी हमखास ती मिसळ खायचो आणि पहाटे तीन वाजताची बस पकडून नगरला जायचो. कधी घरी जायचं नसल्यास त्या आठवड्यात आम्ही स्वारगेटला जायचो. तिथं आत डेपोकडं जायच्या बाजूला एक भेळवाला होता. तो एवढ्या रात्रीही सुरू असायचा. मग तिथं भेळ खायची. तिथंच चार वाजेपर्यंत गप्पा मारायच्या आणि मग निघायचं. नळस्टॉपचं ‘अमृतेश्वर’ तेव्हाही प्रसिद्ध होतं. भल्या पहाटे चार वाजता ते सुरू व्हायचं. तिथं पोहे खायला झुंबड उडायची. (अजूनही उडते, असं ऐकून आहे. आता कैक वर्षांत एवढ्या पहाटे तिथं जाणं झालेलं नाही.) मुळात अप्पा बळवंत चौक, नळस्टॉप, शिवाजी पुतळा ही वृत्तपत्र विक्रेत्यांची वितरणाची मोठी केंद्रे आहेत. मोठे वितरक इथून लहान वितरकांकडे पेपरचे गठ्ठे सोपवतात. त्यामुळं त्या लोकांची या सर्व ठिकाणी पहाटेच वर्दळ सुरू होते. त्यांच्यासाठी ही चांगली सोय होती. मेट्रोच्या कामासाठी शिवाजीनगर स्टँड पाडलं, तेव्हा मला अतोनात दु:ख झालं. ते स्टँड, तिथं समोर असलेली अनेक हॉटेल्स हा आमच्या खाद्यजीवनाचा फार महत्त्वाचा भाग होता.
मंडई विद्यापीठ कधीच बंद पडलं. त्यानंतर भिडे पुलाजवळ झेड ब्रिजखाली मोठी चौपाटी सुरू झाली. तिकडंही काही पत्रकारांनी अड्डा सुरू केला. मात्र, माझं मन तिकडं फारसं रमलं नाही. गरवारे कॉलेजसमोर अनिल पानवाल्याचा अड्डाही प्रसिद्ध होता. मात्र, मी तिकडं नसायचो. मोठमोठे पत्रकार मात्र तिथं आवर्जून जायचे. समोर असलेलं कॅफे पॅरेडाइज हाही एके काळी असा अड्डा होता.
गेल्या २७-२८ वर्षांत काळ इतक्या वेगानं बदलला, की यातल्या बऱ्याच गोष्टी आता फक्त आठवणींतच उरल्या आहेत. मंडई कायम असली, तरी आमचा तिथला अड्डा संपला, याची खंत कायम वाटत राहील...
----
खाण्याचे गाणे - ५
----------------------
मी ‘सकाळ’मध्ये असताना १९९७ मध्ये खाण्यासाठी आसपास भरपूर ठिकाणं होती. त्यापैकी ‘शारदा’ आणि शनिवारवाड्यावरची चौपाटी यांचा उल्लेख आधीच्या पोस्टमध्ये आलाच आहे. त्याव्यतिरिक्त आमची आणखी काही आवडती ठिकाणं होती. तपकीर गल्लीच्या तोंडाशी असलेला गाडगीळ यांचा वडा खायला अनेकदा जायचो. यांचा वडा सुंदर असायचाच, पण त्यांच्याकडं ओल्या नारळाची करंजी मिळायची ती फार चविष्ट असायची. अलीकडं अनेक वर्षांत तिथं जाणं झालेलं नाही. नवग्रह शनी मंदिराच्या शेजारी एक इडलीवाला होता. तिथं अतिशय स्वस्तात इडली-चटणी मिळायची. लाल महालासमोर कॉर्नरला एक हॉटेल होतं. त्याचं नाव विसरलो. बहुदा श्रीकृष्ण की असंच काही तरी होतं. तिथंही क्वचित प्रसंगी जायचो. आमच्या ऑफिसकडून ‘शारदा’कडं जाताना डाव्या हाताला करंबेळकर यांची डेअरी होती. तिथं अतिशय छान ताक मिळायचं. साबुदाणा खिचडीही मिळायची. त्या वेळेच्या मानाने ती जरा महाग असायची. पण आम्ही कधी तरी जायचो. त्या मालकांचा एकूण दृष्टिकोन ‘शक्यतो गिऱ्हाइक कमीच आलं तर बरं,’ असा असावा. पण नेहमी हसतमुख असायचे. (यावरून ‘केसरी’समोरच्या प्रसिद्ध वडेवाल्यांचा सुधीर गाडगीळांनी सांगितलेला किस्सा आठवला. त्यांना एकदा गाडगीळांनी विचारलं होतं, की अहो, तुमच्या शेजारी एवढा मोठा सवाई गंधर्व महोत्सव भरतो, तर तुम्ही कधी तिथं स्टॉल का नाही लावत? किंवा हॉटेल रात्री उशिरापर्यंत उघडं का नाही ठेवत? त्यावर ते म्हणाले होते, ‘छे हो... फार लोक येतात...’)
‘शारदा’च्या समोर ‘मार्केट’ नावाचं अगदी छोटेखानी हॉटेल होतं. मंडईतल्या ‘मार्केट उपाहारगृहा’चेच हे भाऊबंद होते. इथं मिसळ बरी मिळायची. वडा आणि मिसळीचं सँपल आणि पाव असं घेऊन आम्ही कैकदा खायचो. अप्पा बळवंत चौकात नंतर एक भज्यांचं दुकान सुरू झालं होतं. तिथली मूगभजी छान असायची. मात्र, ते लवकरच बंद पडलं. ‘रतन’समोर फरासखाना पोलिस ठाण्याच्या दारात ‘रामचंद्र भगवंत चिवडेवाले’ यांची गाडी असायची. अनिल अवचट यांच्या लेखातून मला हे आधीच माहिती झाले होते. त्यांची गाडी प्रत्यक्ष दिसल्यावर मला फार आनंद झाला होता. मी अनेकदा तिथं चिवडा खायला जात असे. अत्यंत उत्कृष्ट असा तो चिवडा, त्यावर कांदा, लिंबू आणि एकच मिरची ते द्यायचे. जादा काहीही मागितलं, तरी त्यांच्या चेहऱ्यावर रुष्ट झाल्याचे भाव स्पष्ट दिसायचे. ‘मी केलेलं मिश्रण बरोबर आहे, तेच चवदार लागेल, तुम्ही अतिरिक्त लिंबू पिळून किंवा कांदा घालून ते बिघडवू नका,’ असं एकंदर त्यांचं म्हणणं असायचं. बहुतेक तशी पाटीही त्यांनी तिथं लावली होती. पांढरास्वच्छ शर्ट, पायजमा आणि गांधीटोपी घातलेले ते घाटगेकाका अजूनही माझ्या डोळ्यांसमोर आहेत. नंतर नंतर ते थकले आणि मुलगा व्यवसाय पाहायला लागला. मात्र, नंतर ही गाडी तिथं दिसेनाशी झाली. अर्थात, अनिल अवचटांच्या लेखानं त्यांना अजरामर केलं आहे. बुधवार चौकात रात्री पलीकडच्या कोपऱ्यात अगदी रस्त्यावर ॲल्युमिनियमचं भांडं घेऊन ‘कवी बासुंदी’वाले बासुंदी विकत बसलेले असायचे. अतिशय गोड अशी ही बासुंदी खायला तिथं रात्री गर्दी असायची. ‘लोकसत्ता’तले आमचे ज्येष्ठ सहकारी विनायक करमरकर ऊर्फ पंत यांनी ‘रात्रीचे पुणे’ अशी एक बहारदार लेखमाला लिहिली होती. त्यात त्यांनी या कवी बासुंदीविषयी तपशिलात लिहिलं आहे. नंतर नंतर ‘रतन’ आणि फरासखान्यासमोर रात्री मोठी खाऊ गल्लीच भरायला लागली. त्यात अप्प्यांपासून ते वडा, भजी असे अनेक पदार्थ मिळत. मात्र, मी फार क्वचित तिकडं फिरकलो.
आमच्या ऑफिसकडून जोगेश्वरीकडं जायला लागलं, की मधे पूना बेकरी लागते. तेव्हा त्यांनी अगदी लहान, गोलाकार असा पिझ्झा विकायला सुरुवात केली होती. दहा रुपयांत मिळणारा हा छोटासा पिझ्झा छान लागायचा. आम्ही अनेक वर्षं तो खाल्ला आहे. नंतर आमच्या ऑफिसच्या मागेच आझाद गणेश मंडळाच्या शेजारी सोमनाथ हा चहावाला आला. त्याचा चहा बासुंदीसारखा गोडमिट्ट असायचा. मात्र, आम्ही अनेकदा तिथं जायचो. हल्लीच अनेक वर्षांनी तिथं गेलो, तेव्हा हे दुकान व्यवस्थित एका टपरीत सुरू असलेलं दिसलं. अर्थात, चहाला ती चव नव्हती. ‘सकाळ’चं स्वत:चं कँटीन होतं. तिथले अण्णा आणि नंतर त्यांचा मुलगा हरीश यांचा परिचय ‘सकाळ’मध्ये काम करणाऱ्या प्रत्येकाला आणि काही ना काही निमित्तानं तिथं सतत येणं-जाणं असणाऱ्या बहुसंख्य वाचकांना माहितीच आहे. खरं तर हरीशचं कँटीन यावर स्वतंत्र पोस्ट होऊ शकेल. हे कँटीन आत्ताही सुरू आहे. त्या अवघ्या अर्ध्या किलोमीटरच्या त्रिज्येत तेव्हा माझं खाद्यजीवन हे असं होतं... त्या खाण्यावरच माझं तरुणपण पोसलं गेलं आहे. त्यामुळं या चवदार आठवणी शेवटच्या श्वासापर्यंत कायम राहतील...
----
खाण्याचे गाणे - ६
----------------------
मी १९९९ मध्ये जर्नालिझमच्या अभ्यासक्रमाला प्रवेश घेतला आणि मला डेक्कन जिमखान्यावरची खाद्यजत्रा खुली झाली. तोवर या भागात नियमित येणं व्हायचंच असं नाही. रानडे इन्स्टिट्यूटला प्रवेश घेतला तेव्हा मात्र इथली सगळी खाण्याची ठिकाणं सवयीची झाली. मी व मंदार (कुलकर्णी) ‘सकाळ’मध्ये काम करत होतोच. खिशात स्वकमाईचे पैसे खुळखुळत असायचे. त्यामुळं तो प्रश्न नव्हता. ‘रानडे’तलं रमेशचं कँटीन हाही अनेक पत्रकारांच्या जिव्हाळ्याचा विषय. आम्हीही त्यातलेच. तिथं वडापाव, समोशापासून ते सँडविचपर्यंत सगळं काही मिळायचं, पण मुख्य म्हणजे त्याच्याकडं ‘लिहून ठेवायची’ सोय होती. अर्थात मी कधीच ती वही वापरली नाही. पण बऱ्याच जणांचं खातं असायचं. बाहेर पडल्यावर डावीकडं आता जिथं मानकर डोसा आणि त्रिवेणी आहे त्याच्याशेजारी ‘जोशी वडेवाले’च्या जागेत एक मयुरा की मयुरी नावाचं हॉटेल होतं. आम्ही बरेचदा तिथं जायचो. त्याला एक छोटासा पोटमाळा होता. आमच्या वर्गातल्या सिगारेट ओढणाऱ्या मुलींची ती खास जागा होती. ‘त्रिवेणी’ तेव्हा रस्त्याच्या समोरच्या बाजूला, ‘रूपाली’शेजारी होतं. (आत्ताआत्तापर्यंत ते तिथं होतं.) तेव्हा ते टिपिकल अमृततुल्य होतं. दवे म्हणून मालक स्वत: चहा गाळत बसलेले असायचे. (हे ‘दारू गाळत’च्या धर्तीवर वाचावे.) सिद्धार्थ (केळकर), संतोष (देशपांडे), मी आणि मंदार अशी आमची चौकडी कायम तिथं चहाला जायची. सिद्धार्थला चहासोबत क्रीमरोल परमप्रिय. आम्हीही खायचोच. ‘रूपाली’ व ‘वैशाली’त तुलनेनं कमी जाणं व्हायचं. आज होते त्यापेक्षा कैकपट जास्त गर्दी तेव्हा ‘रूपाली’ला असे. तेव्हा ‘वाडेश्वर’ नव्हतंच. तिथं एक जुना बंगला होता बहुतेक. फूटपाथलगत एक लाकडी कुंपण होतं आणि आत झाडी वगैरे वाढलेली होती. तिकडं लक्षही जायचं नाही. ‘आर्यभूषण’च्या शेजारची खाऊ गल्ली तेव्हाही होती. मात्र, आता झालीय तशी बजबजपुरी नव्हती. मोजक्याच गाड्या असायच्या. पलीकडं ‘गुडलक’ होतंच; शिवाय समोर ‘लकी’ही तेव्हा चालू होतं. या दोन्ही ठिकाणी अधूनमधून जाऊन बनमस्का व चहा घेणं ही चैनीची परमावधी असायची. डेक्कनचा सब-वे आहे, त्याच्या पलीकडं ‘श्री उपाहारगृह’ (अपनाघर) होतं. अजूनही आहे. मी व संतोष तिथं कायम जायचो. मला तिथली साबुदाणी खिचडी आणि ताक विशेष आवडायचं. (आताही अधूनमधून जातो.) संतोषनं आणि मी आमचे जर्नालिझमचे सगळे शेवटचे पेपर इथं खिचडी खाऊन मग दिलेले आहेत.
प्रयाग हॉस्पिटलशेजारी आता जिथं ‘ड्रायफ्रूट हाऊस’ वगैरे दुकानं झाली आहेत, ती मोठी इमारत तेव्हा नव्हती. त्या कॉर्नरला ‘कॅफे सनराइज’ नावाचं छोटेखानी, पण टुमदार इराणी हॉटेल होतं. त्या हॉटेलमध्ये नामवंत चित्रकारांची चित्रं टांगलेली असायची. आताचे प्रसिद्ध चित्रकार राजू सुतार यांची मी तिथं मुलाखत घेतल्याचं आठवतं. त्यांचीच चित्रं तेव्हा इथं डिस्प्ले केली होती. पलीकडं ‘खैबर’ नावाचा फेमस बार होता. आम्ही तिथं कधीच गेलो नाही; पण तो बार खूपच प्रसिद्ध होता तेव्हा!
आताचा डेक्कन मॉल आहे, तिथं डेक्कन टॉकीज होती. या टॉकीजच्या शेजारी कलमाडींचं ‘पूना कॉफी हाउस’ हे प्रसिद्ध हॉटेल होतं. मी पॉलिटेक्निकला असताना आमचे उमराणी सर ‘फोटो इलेक्ट्रिक इफेक्ट’साठी त्या काळात या हॉटेलमध्ये असलेल्या ऑटोमॅटिक हँड वॉश बेसिनचं उदाहरण द्यायचे. (खाली हात धरला, की आपोआप पाणी येतं...) आम्हाला भयंकर आश्चर्य वाटे. पण या महागड्या हॉटेलचा एकूण थाटमाट बघून तिथं जाण्याचं डेअरिंग कधी झालं नाही. (तिथंच शेजारी पहिल्या मजल्यावर पं. रोहिणी भाटेंची ‘नृत्यभारती’ होती.) समोरच निळूभाऊ लिमयेंचं ‘पूनम’ होतं. हा तेव्हा समाजवादी नेत्यांचा अड्डा असायचा. मी फार नंतर काही प्रेस कॉन्फरन्ससाठी तिथं गेलोय. पण तोवर ‘पूनम’चं ते ग्लॅमर ओसरलं होतं. बाकी डेक्कनवर खाण्याची चंगळ तेव्हाही होती. आता तर शतपटीने अधिक आहे.
मात्र, तारुण्यातल्या त्या खाण्याच्या आठवणींना तेव्हा असलेल्या सोबतीची नाजूक, हळवी जोड असल्यानं त्या आठवणी कायमच स्पेशल राहतील. सगळ्याच काही जाहीर सांगता येत नाहीत. त्या हृदयातच जपून ठेवायच्या...
----
(या मालिकेत मी गेल्या शतकातल्या म्हणजे १९९९ पर्यंतच्याच आठवणी लिहायचं ठरवलं होतं. त्यामुळं आता ही लेखमाला थांबवतो.)
....
(ता. क.
बाकी, खाण्यासाठी जन्म आपुला, हे सत्य असल्यामुळं पुन्हा कधी तरी नव्या आठवणींसह पुन्हा नवे ‘खाण्याचे गाणे’ लिहीनच...)
--------
