29 Apr 2022

एसटी लेख

‘लालपरी’ नावाची कादंबरी
---------------------------------------------

आपल्या सगळ्यांच्या आठवणीतले पहिलेवहिले प्रवास जिच्यामधून केले ती एसटी! आपल्या सगळ्यांच्या स्मरणरंजनाचा एक हळवा आणि फार महत्त्वाचा भाग या एसटीनं आणि तिच्यातून केलेल्या प्रवासानं व्यापला आहे, यात वाद नाही. महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ असं भारदस्त नाव असलेल्या, पण ‘एसटी’ याच सुटसुटीत आणि प्रेमाच्या नावानं सर्वांना परिचित असलेल्या या एसटीचा सुमारे सहा महिने चाललेला संप अखेर एप्रिलमध्ये संपला. या काळात रस्त्यावरून एसटी गाड्या धावत नव्हत्या, तेव्हा अगदी चुकल्याचुकल्यासारखं होत होतं. खरं तर गेल्या दहा-पंधरा वर्षांत मध्यमवर्गीयांनी स्वत:च्या चारचाकी गाड्या घेण्याइतपत ऐपत नक्कीच मिळविली. त्यामुळं माझ्यासकट या वर्गातले अनेक लोक आता एसटीनं प्रवास करतातच, असं नाही. मात्र, एसटी प्रवासाचा धागा आपल्या बहुतेकांच्या बालपणीच्या आठवणींशी घट्ट जोडला गेला आहे. त्यामुळं या काळात एसटीच्या आठवणी सतत येत राहिल्या. या एसटीविषयी लहानपणापासूनच मला अतिशय आपुलकी. याचं साधं कारण म्हणजे माझे वडील एसटीत नोकरीला होते. एवढंच काय, माझे आजोबाही एसटीतच होते. शिवाय त्यांचे चुलतभाऊ, त्यांची मुलं असे आणखी काही नातेवाइकही एसटीतच होते. त्यामुळं एसटीत भांडताना कुणी ‘एसटी काय तुझ्या बापाची आहे का?’ असं विचारलं, तर मी शांतपणे ‘हो’ असं म्हणू शकत असे. त्यानंतर भांडण संपतच असे.
माझे आजोबा शिरूर येथे डेपो मॅनेजर होते. त्यापूर्वी ते जामखेड येथे छोटी-मोठी कामं करत असत. त्यांना एक अशी नोकरी नव्हती. विम्याची एजंटगिरीही त्यांनी केली होती. एसटीची स्थापना होण्यापूर्वी आपल्याकडं गावोगावी खासगी बससेवा होत्या. त्यांना ‘सर्व्हिस मोटारी’ म्हणत. जामखेडला होशिंग मंडळी हे बडं प्रस्थ होतं. त्यांपैकी लक्ष्मण नारायण होशिंग यांची अशी खासगी बससेवा होती. ती जामखेड ते नगर अशी सेवा देत असे. (याच लक्ष्मणराव होशिंगांनी जामखेडच्या देशमुख मंडळींनी पुढाकार घेऊन स्थापन केलेल्या पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीच्या जनता हायस्कूलला जागा आणि तेव्हा, म्हणजे १९५१ मध्ये २० हजार रुपये देणगी दिली होती व तेव्हापासून आमची ही शाळा ‘ल. ना. होशिंग विद्यालय’ म्हणून ओळखली जाऊ लागली.) तर सांगायचा मुद्दा, आमचे आजोबा या होशिंगांच्या सर्व्हिस बससेवेत कामाला लागले. नंतर स्वातंत्र्यानंतर एक जून १९४८ रोजी जेव्हा एसटीची स्थापना झाली आणि पहिली एसटी बस नगर ते पुणे या मार्गावर धावली तेव्हा खासगी बससेवेतले कर्मचारीही एसटीत सामावून घेण्यात आले. अशा रीतीने आमचे आजोबा एसटीत दाखल झाले. त्यानंतर एकेक पायरी चढत ते निवृत्तीच्या वेळी शिरूर (घोडनदी) इथले डेपो मॅनेजर झाले. आजोबांचं नाव रामचंद्र होतं. त्यांना ‘रामभाऊ’ म्हणून ओळखायचे. आजोबा जगन्मित्र होते. बाळासाहेब भारदे, भा. द. खेर असे नगर जिल्ह्यातले तत्कालीन दिग्गज त्यांच्या मित्रमंडळात होते. आजोबा निवृत्त झाल्यानंतर जामखेडला आले. काही काळानंतर माझे वडीलही एसटीतच नोकरीला लागले. एसटी कर्मचाऱ्यांना पास मिळतो. त्या पासवर कुटुंबीयांना फुकट प्रवास करता येतो. अर्थात साध्या गाडीने! लहानपणी आम्ही एक तर मोठ्या आत्याकडं पुण्याला यायचो किंवा आजोळी लातूरला जायचो. गंमत म्हणजे दोन्ही ठिकाणी एकच तिकीट दर होता - २३ रुपये १० पैसे! (हे मी साधारण १९८२-८३ ते १९९० पर्यंतचं सांगतो. माझ्या आठवणी साधारण १९८१ पासून, म्हणजे माझ्या वयाच्या पाच-सहाव्या वर्षापासून सुरू होतात. त्यापूर्वीचं मला फारसं आठवत नाही.) जामखेडहून नगरला नऊ रुपये दहा पैसे तिकीट होतं. नगर ते पुणे १४ रुपये. धाकट्या आत्याकडं साकरवाडीला (कोपरगाव तालुक्यातलं गाव) जाण्यासाठी आम्ही नगरला यायचो आणि तिथून दौंड-मनमाड पॅसेंजर पकडून कान्हेगाव स्टेशनला उतरायचो. या स्टेशनजवळ वारी नावाचं मोठं गाव होतं आणि पलीकडं आमच्या आत्याचं साकरवाडी. याव्यतिरिक्त नैमित्तिक लग्नकार्यादी कारणांसाठी इतर गावांना प्रवास व्हायचा. 
पुण्याला जाण्यासाठी सकाळी सात वाजता जामखेड-पुणे अशी एक गाडी असे. तेव्हा बहुतेक गाड्यांना मागे दार असे. मात्र, या गाडीला पुढे दार होतं. याशिवाय जातेगाव-मुंबई अशी एक गाडी सकाळच्या वेळी असे. जामखेडचं वैशिष्ट्य म्हणजे पुण्याहून मराठवाड्याकडे जाणाऱ्या बहुतांश गाड्या नगर-जामखेड मार्गे जातात. त्यामुळं फार पूर्वीपासून पुण्याहून किंवा नगरहून जामखेडला जायला जवळपास २४ तास एसटी गाड्या उपलब्ध असायच्या. त्यामुळं रिझर्व्हेशन वगैरे भानगडीत आम्ही कधीच पडायचो नाही. त्यात वडील एसटीत असल्यानं डेपोतूनच गाडीत बसून येणं वगैरे माज असायचा. एसटी फलाटाला लागली, की एकच झुंबड करून गाडीत घुसणाऱ्या लोकांना आम्ही आधीच आत बसलेलो दिसलो, की धक्का बसायचा. त्यांच्या नजरेत ती असूया जाणवायची. आम्हाला काहीच फरक पडायचा नाही. पुढच्या आडव्या सीटवर गुडघ्यावर बसून, ड्रायव्हरच्या मागच्या जाळीतून समोर दिसणारा रस्ता पाहणं ही इतर अनेक मुलांसारखी माझीही आवड होती. आपली एसटी सर्वांत फास्ट पळते आणि आपला ड्रायव्हर सर्वांत भारी आहे, असं ठामपणे वाटायचं. जामखेड डेपोला सगळ्या गाड्या ‘टाटा’ मेकच्या असत. याउलट मराठवाड्यातल्या सगळ्या गाड्या ‘अशोक लेलँड’च्या असत आणि जरा भारदस्त दिसत. गाडीच्या समोरची जाळी कशी बसविली आहे, यावर माझ्या मते ती गाडी देखणी दिसते की नाही, हे अवलंबून असतं. त्या ‘लेलँड’च्या काही गाड्यांची समोरची काळी जाळी फारच अवाढव्य आणि जरा ओबडधोबड, मधे गॅप असलेली दिसायची. त्यामुळं ती एसटी बघितली, की नात्यातल्या काही दातांत फटी असलेल्या आत्याबाई, मावशा आठवायच्या. मी तर कित्येक गाड्यांना एकेका नातेवाइक बाईंचं नावही देऊन टाकलं होतं. ‘पुणे-गंगाखेड’ ही गाडी माझ्या मते, सर्वांत भारी होती. अतिशय स्वच्छ, देखणी आणि जोरात पळणारी अशी ही गाडी होती. आम्ही कायम जामखेड डेपोच्या गाडीनं प्रवास करत असल्यानं कधी कधी ही गंगाखेड गाडी आमच्या गाडीला मागं टाकून पुढं वेगात निघून जात असे. तेव्हा फक्त मला त्या गाडीचा राग येई. त्यातही हेवा जास्त वाटे. एखाद्या गाडीनं आपल्या गाडीला मागं टाकलं, म्हणजे त्या गाडीनं आपल्या गाडीला ‘डारलं’ असा एक (आता अनाकलनीय वाटणारा) शब्दप्रयोग आमच्या शाळासोबत्यांत प्रचलित होता. आमच्या शाळेच्या सहली जात. तेव्हा ‘प्रासंगिक करार’ करून एसटी गाड्याच आणल्या जात. या एसटीमधूनही आम्ही असाच पुढच्या सीटवर उलटे पाय ठेवून, गुडघ्यावर बसून प्रवास करत असू. जामखेड डेपोचे साळुंके ड्रायव्हर आमच्या मते जगात सर्वांत भारी ड्रायव्हर होते. त्यांनी गाडी जोरात दामटावी म्हणून आम्ही पोरं मागून ‘साळुंके ड्रायव्हर झिंदाबाद’ अशा घोषणा दात-ओठ खाऊन देत असू. आमच्या या आवेशामुळं साळुंके ड्रायव्हरनी खरोखर एखाद्या गाडीला ‘डारलं’, तर आम्हाला जग जिंकल्याचा आनंद होत असे. 
उन्हाळ्याच्या सुट्टीतला प्रवास हा एक स्वतंत्र अध्याय असे. एक तर या अत्यंत उकाड्याच्या सीझनमध्ये आपल्याकडं लग्नकार्यं का काढतात, कोण जाणे. इंग्रजांनी त्यांच्या सोयीसाठी ठेवलेली उन्हाळी सुट्टी आपण काही बदलली नाही.  त्यामुळं रणरणत्या उन्हात मुलांना सुट्टी साजरी करावी लागते. पूर्वी खासगी वाहनं फारच कमी आणि जे खरोखर श्रीमंत होते त्यांच्याकडंच होती. एरवी सगळी जनता एसटीनं प्रवास करत असे. एशियाड (निमआराम) ही गाडीही १९८२ च्या आशियाई स्पर्धेनंतर आली. (अर्थात म्हणूनच त्या गाड्यांना ‘एशियाड’ हे नाव पडलं म्हणा!) त्या गाडीतून प्रवास करायला मिळणं हेही एक स्वप्न असे. एके काळी पुणे-दादर या मार्गावर या गाडीनं सम्राज्ञीसारखं राज्य केलं. आमच्याकडं काही या गाड्या फारशा येत नसत. आल्या तरी आमचा फुकटातला पास तिला चालत नसल्यानं आमची यात्रा साध्या गाडीतूनच व्हायची. कुठलीही गाडी असली, तरी प्रचंड गर्दीनं भरलेलं एसटी स्टँड, तिथले नानाविध आवाज, रसवंतिगृहांच्या घुंगरांचा आवाज, पार्सल टाकणाऱ्या हमालांच्या आरोळ्या, वडापावपासून ते आलेपाकापर्यंत नानाविध पदार्थ विकणाऱ्या विक्रेत्यांचे आवाज, ‘चौकशी’ अशी खिडकी असलेल्या केबिनभोवती असलेला लोकांचा घोळका आणि त्यांची एकत्र चाललेली कलकल, ‘संकटकाळी बाहेर पडायचा मार्ग’ असं लिहिलेल्या मागच्या खिडकीतून पोरं घुसवणाऱ्यांची गर्दी, तिथला एकुलता एक बुकस्टॉल आणि तिथं ‘मायापुरी’पासून ते ‘स्टारडस्ट’पर्यंत आणि ‘श्री’पासून ‘लोकप्रभा’पर्यंत टांगलेली मासिकं-साप्ताहिक, त्यावरचे बच्चन-मिथुन चक्रवर्ती-जॅकी श्रॉफ-अनिल कपूर किंवा श्रीदेवी-माधुरी-जूही चावला-संगीता बिजलानी-किमी काटकर यांचे मोठमोठे ब्लोअप (त्यातले गौतम राजाध्यक्षांनी काढलेले एकाच साच्याचे फोटो नंतर ओळखू यायला लागले...) असं ते एसटी स्टँडवरचं सगळं चैतन्यशील जग होतं. मुळात हे सगळं भिरभिरत्या, उत्सुक नजरेनी न्याहाळणारं एक निरागस मन आपल्या तेव्हाच्या निरागस लहानपणात होतं, म्हणून हे सगळं आजही तितकंच ताजंतवानं आणि मन एकदम आनंदित करून टाकणारं वाटतं. 
पुढं आम्ही नगरला राहायला गेल्यावर एसटीचा नियमित प्रवास घडायला लागला. माझ्या आठवणीनुसार, मी आठवीत असताना पहिल्यांदा नगर ते जामखेड असा एसटीचा प्रवास एकट्याने केला. त्यानंतर पुढं अनेक प्रवास घडले. पुण्याला आल्यानंतर नगर-पुणे एसटी प्रवास सर्वाधिक घडला. पुढं पुढं तर झोपेतही कुठलं गाव आलं, कुठलं वळण आलं हे ओळखू शकायचो. अर्थात मला प्रवासात झोप फारशी लागत नाही. पण बरेचदा ‘सकाळ’मध्ये रात्रीची ड्युटी करून शिवाजीनगर स्टँडवर यायचो. ऑफिसमधले एक-दोन सहकारीही यायचेच. मग तिथं मिसळ-चहा वगैरे व्हायचा. तेव्हा पहाटे तीन वाजता पुणे-कन्नड गाडी असायची. मी कायम या गाडीनं नगरला यायचो. पहाटे साडेपाच वाजता ती नगरला यायची. मग तिथल्या स्टँडवर जरा वेळ वाट बघून सहा किंवा सव्वासहाला निघणाऱ्या सिटीबसनं मी घरी जायचो. 
त्यापूर्वी म्हणजे १९९१-९२ च्या सुमारास एसटीनं ‘प्रेस्टिज सर्व्हिस’ नावाची एक गाडी काढली होती. गोविंदराव आदिक एसटी महामंडळाचे अध्यक्ष होते, त्यांच्या कल्पनेतून ही विशेष सेवा सुरू करण्यात आली होती. अशी एक ‘प्रेस्टिज’ एसटी नगर-पुणे मार्गावरही अर्थात सुरू झाली. ही बस नॉनस्टॉप पुण्याला जायची. (अर्थात रांजणगावला ती शू-ब्रेकला पाच मिनिटं थांबायची...) सकाळी साडेसहा वाजता निघणाऱ्या या एसटीच्या ड्रायव्हर व कंडक्टरला पांढरा पोशाख असायचा. याही गाडीच्या ड्रायव्हरचं नावही साळुंके असंच होतं, तर वैकर आडनावाचे कंडक्टर होते. हीच दुक्कल अनेक दिवस या गाडीवर कायम असायची. मी तेव्हा पुण्याला डिप्लोमा इंजिनीअरिंगला प्रवेश घेतला होता. नगर-पुणे अंतर फार नसल्यानं बहुतेक वीकएंडला मी नगरला यायचोच. मग सोमवारी सकाळी सहा-सव्वासहाला स्टँडवर पोचून या ‘प्रेस्टिज’ सेवेनं बरोबर सव्वानऊ किंवा ९.२० ला मी शिवाजीनगरला पोचायचो. ही गाडी कुठल्या वेळेला कुठे असेल याचं गणित आम्हा त्या गाडीनं नियमित प्रवास करणाऱ्यांना अगदी पाठ झालं होतं. आठ वाजून पाच मिनिटांनी ही गाडी बरोबर रांजणगावला थांबायची. तिथून बरोबर ५० मिनिटांत ती येरवडा गाठायची, तर सव्वानऊ ते ९.२० ला शिवाजीनगर! तिथून मी पाच ते दहा मिनिटांत पीएमटीनं जीपीपी होस्टेलवर पोचायचो आणि कँटीनला वडापाव-चहा घेऊन आरामात दहाचं लेक्चर गाठायचो. तेव्हा नगर-पुणे रस्ता चौपदरीही नव्हता. पण साळुंके भन्नाट गाडी चालवायचे. ही गाडीही ‘प्रेस्टिज सेवा’ असल्यानं अगदी स्वच्छ असायची. सुरुवातीला वैकर कंडक्टर उदबत्ती वगैरे लावायचे. गाडीत स्पीकर होते आणि साळुंकेंच्या आवडीची हिंदी गाणी लागायची. पेपरही ठेवलेले असायचे. आणि हे सगळं साध्या बसच्या दरात... ‘एमएच १२ (मधल्या सीरीजचं अक्षर आता लक्षात नाही) ४००७’ असा त्या गाडीचा नंबर होता आणि तीवर पांढरा पट्टा मारलेला असायचा. गोविंदराव आदिकांचा कार्यकाळ संपला आणि ‘प्रेस्टिज सेवा’ही नंतर लवकरच संपुष्टात आली. (डिप्लोमाला असताना मी या प्रवासावर ‘नगर-पुणे नॉनस्टॉप’ या शीर्षकाचा एक दोन फुलस्केप पेपर भरून लेखही लिहिला होता. सगळे लेख जपून ठेवायची सवय असूनही हा लेख माझ्याकडून कुठं तरी गहाळ झाला. त्याचं आजही वाईट वाटतं. अन्यथा तो लेखही या लेखासोबत दिला असता. असो.)
पुढं नोकरी लागली आणि एकटा प्रवास करण्याची संधी आणि प्रसंग वाढले. एकदा तर माझ्याकडं एसटीचा पास असताना, केवळ नाशिक-मुंबई रस्ता बघायचा म्हणून मी पुणे ते मुंबई हा प्रवास नाशिकमार्गे केला होता. पुण्याहून नाशिकला गेलो. तिथल्या सीबीएसवर गेल्यावर मुंबईच्या गाड्या महामार्ग बसस्थानकावरून सुटतात, अशी माहिती समजली. मग रिक्षानं त्या स्टँडवर आलो. रात्री अकराच्या सुमारास शिर्डी-दादर अशी बस मिळाली. बसला गर्दी होती. पण पुढच्या आडव्या सीटवर बसून तो प्रवास केला. तेव्हा मी २१-२२ वर्षांचा असल्यानं लहान मुलांसारखं उलटं वळून, गुडघ्यावर बसून पुढचा रस्ता बघता येत नव्हता. पण मी मान वळवून वळवून तसाच सगळा रस्ता बघितला. इतर लोक झोपले होते म्हणून बरं. मात्र, आपण नवीन काही तरी बघतोय या आनंदात मान दुखायला लागली, याचं मला काहीच नव्हतं. मध्यरात्री तीन-साडेतीनच्या सुमारास लखलखणारी भिवंडी बघितलेली आजही आठवते आहे. माझ्यासाठी हे सगळंच नवीन! टकामका बघतच बसलो. मुंबईला पहाटे पोचलो, पण तिथं मी करणार काय? मग लगेच पुण्याची एसटी पकडली आणि घरी आलो. 
पुढं एकदा बहिणीचा एमपीएससीचा अर्ज नेऊन देण्याच्या निमित्ताने (पुन्हा पास होता म्हणून) एकटा नगरवरून मुंबईला गेलो. ती मुंबईला जाण्याची पहिलीच वेळ. त्यापूर्वी १९८९ मध्ये काका, चुलतबहीण व आजीसोबत वसईला आमच्या चुलतआजोबांकडं गेलो होतो. तोही प्रवास नीट लक्षात आहे. स्वारगेटवरून आम्ही ठाण्याला गेलो. (त्या एसटीवर ‘स्वारगेट-ठाणा’ असं लिहिलेलं मला अजून आठवतंय. इतकंच काय, ‘ठाणा काय; ठाणे असं नीट लिहायला काय होतं?’ असं म्हणून मी त्या पाटीला नाकही मुरडलं होतं. पण तेव्हाही पुढच्या सीटवर उलटं बसून मी आयुष्यात पहिल्यांदा खंडाळ्याचा घाट असाच डोळे विस्फारून बघितला होता. ठाण्याला गेलो. तिथलं एसटी स्टँड बघून माझा साफ अपेक्षाभंग झाला. एक मोठी शेड होती आणि मधोमध कमानीतून एसटी गाड्या आत जात होत्या. वास्तविक मोठ्या शहरांमधले बसस्टँड आणखी मोठे व भव्य असतील, असं मला वाटत होतं. पण तिथली जागेची अडचण हा मुद्दा त्या वयात माझ्या अर्थातच लक्षात आला नाही. कोकणातल्या सगळ्या एसटी स्टँडची रचनाही कशी असते, हे मला तिथं गेल्यावर कळलं. प्रचंड पावसाच्या प्रदेशात असे बसस्टँड का बांधले असतील, हे समजायला फार अवघड नव्हतं. असो. तर मूळ मुद्दा मी एकटा पहिल्यांदा मुंबईला गेलो होतो त्याचा... मी तेव्हा २१ वर्षांचा होतो आणि नगरवरून पुण्याला येऊन, गाडी बदलून मी मुंबईला गेलो होतो. सेंट्रल बसस्टँडवर उतरल्यावर मला माझगावच्या एमपीएससी भवनात जायचं होतं. (मी मुंबईच्या नकाशाचा अगदी बारकाईनं अभ्यास केला होता, तेव्हा मी सहज मुंबईत फिरू शकलो.)

---
(अपूर्ण)

----







No comments:

Post a Comment