अक्षयकुमार - साहित्य शिवार लेख

खिलाडी नं. १

-------------

अक्षयकुमार हा हिंदी चित्रपटसृष्टीतला एक देखणा, कर्तबगार असा दिग्गज अभिनेता. नुकतीच त्याच्या कारकिर्दीला रौप्यमहोत्सवी २५ वर्षं पूर्ण झाली. एवढा काळ टिकून राहणं आणि त्यातही अव्वल स्थानावर राहणं हे यश सहज सगळ्यांना जमतंच असं नाही. पण 'अक्की'ला ते सहज जमून गेलंय. गेल्या महिन्यातच, म्हणजे ९ सप्टेंबरला त्याला वयाची ५० वर्षं पूर्ण झाली. त्याच्याकडं बघून अर्थातच हे खरं वाटत नाही. उंचापुरा, पंजाबी, रांगड्या देहयष्टीचा हा अभिनेता अजून किती तरी वर्षं नायकाच्या भूमिकेत फिट्ट बसेल, असंच वाटतं. नायकाच्या म्हणजे अगदी टिपिकल नायकाच्या नव्हे. तसा टिपिकल नायक अक्षयकुमारनं त्याच्या कारकिर्दीच्या अगदी सुरुवातीला रंगवला. मात्र, अलीकडच्या दहा-बारा वर्षांत त्याच्या भूमिकांमध्ये वैविध्य दिसू लागलं आहे. आपल्या वयानुरूप वेगवेगळ्या छटांच्या भूमिका तो करू लागलाय. त्यामुळंच तो इथं दीर्घकाळ टिकून राहण्याची शक्यताही वाढली आहे. अक्षयनं गेल्या २५ वर्षांत शंभरहून अधिक सिनेमांत काम केलंय आणि त्यातले बरेचसे शंभर कोटी रुपयांहून अधिक गल्ला गोळा करणारे आहेत. अलीकडंच 'रुस्तुम' या सिनेमातील भूमिकेसाठी त्याला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. याशिवाय दोन फिल्मफेअर पुरस्कारही त्यानं मिळवले आहेत. एका पाहणीनुसार, अक्षयकुमार हा भारतीय चित्रपटांच्या इतिहासात सर्वाधिक यशस्वी अभिनेत्यांपैकी एक आहे. चार वर्षांपूर्वी, म्हणजे २०१३ मध्ये झालेल्या एका पाहणीनुसार, अक्षयकुमारच्या चित्रपटांनी बॉक्स ऑफिसवर मिळविलेली रक्कम दोन हजार कोटींहून अधिक होती. तेव्हा अशी कामगिरी करणारा तो एकमेव भारतीय अभिनेता होता. यानंतर गेल्या वर्षी ऑगस्टमध्ये झालेल्या पाहणीनुसार, त्याच्या चित्रपटांनी मिळविलेली रक्कम तीन हजार कोटींच्या वर गेली होती. अर्थातच तो आजच्या घडीचा हिंदीतील एक मोठा स्टार आहे, यात शंका नाही.

हिंदी सिनेमाचा हिरो म्हटलं, की लोकांच्या मनात वर्षानुवर्षं जपलेल्या काही प्रतिमा असतात. अफाट श्रीमंती, प्रासादतुल्य निवासस्थान, महागड्या गाड्यांचा ताफा, सहकलाकार नट्यांसोबतची अफेअर्स, क्वचित अंमली पदार्थांचं व्यसन इ. इ. काही हिरो म्हणजे अगदीच हस्तिदंती मनोऱ्यात राहणारे. लोकांना वर्षानुवर्षं त्यांचं नखही बाहेर दिसणार नाही; तर काही म्हणजे प्रसिद्धीच्या मागं नुसते वेडेपिसे... काहीही करून चर्चेत राहायचं एवढंच त्यांना ठाऊक. अक्षयकुमारचं सगळं करिअर बघितलं, तर तो असल्या गोष्टींपासून कटाक्षानं दूर राहिलेला दिसतो. कारकिर्दीच्या सुरुवातीला त्याचीही अनेक नट्यांसोबत अफेअर्स झाली. पूजा बात्रा ही त्याची गाजलेली पहिली प्रेयसी. रविना व शिल्पा शेट्टीबरोबरची प्रकरणं तर विशेष गंभीर होती. पण ती काही पुढं मार्गी लागलं नाही. मात्र, एकदा २००१ मध्ये ट्विंकल खन्नासोबत लग्न झाल्यानंतर अक्षयनं शहाण्या नवऱ्यासारखा संसार केला आहे. (अपवाद प्रियांका चोप्रासोबतच्या अफेअरचा... पण त्यातून अक्षय लवकरच बाहेर आला...) त्याला आरव व नितारा अशी दोन मुलंही आहेत. गेल्या १५-१६ वर्षांत गैरकारणांसाठी त्याचं नाव कधीही चर्चेत आलं नाही. त्याची पत्नी ट्विंकल हीदेखील स्वतंत्र प्रज्ञेची स्त्री आहे. कारकिर्दीच्या सुरुवातीला तिनंही काही नायिकेच्या भूमिका केल्या. पण तिला फार काही यश लाभलं नाही. नंतर तिला लेखनात तिचा आनंद गवसला. विशेषतः विनोदी लेखनावर तिची हुकूमत आहे. आता तर ती एक उत्कृष्ट लेखिका म्हणून ओळखली जाते. तिची पुस्तकंही प्रसिद्ध आहेत. असं हे जोडपं आपापल्या कामांमध्ये आनंदात आहे. अक्षयकुमारची कामावरची निष्ठा अविचल आहे. आपल्या कामाचा तो पुरेपूर आनंद घेताना दिसतो. तो आनंद त्याच्या चेहऱ्यावरही दिसतो. तो निर्व्यसनी आहे. उशिरापर्यंतच्या पार्ट्यांना तो कधीही जात नाही. शूटिंग नसेल त्या दिवशी तर तो रात्री दहा वाजता झोपतो आणि सकाळी लवकर उठून व्यायाम करतो, असं त्याचे जवळचे मित्र सांगतात. स्वतःला, स्वतःच्या कुटुंबाला त्याचं सर्वाधिक प्राधान्य असतं. असं शिस्तबद्ध जगणं असल्यामुळंच तो एक यशस्वी अभिनेता होऊ शकला आहे, यात वाद नाही. 

अक्षयकुमार हा मूळचा राजीव हरिओम भाटिया. पंजाबी पुत्तर... नऊ सप्टेंबर १९६७ रोजी अमृतसरमध्ये त्याचा जन्म झाला. त्याचे वडील हरिओम भाटिया लष्करात अधिकारी होते. (त्यामुळंच अक्षयला लहानपणापासून शिस्तीची सवय लागली असावी.) आई अरुणा आणि एक बहीण अलका असं हे कुटुंब. अक्षयचं प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण दिल्लीच्या डॉन बॉस्को हायस्कूलमध्ये झालं. हे कुटुंब तेव्हा दिल्लीतील चांदणी चौक परिसरात राहत होतं. उच्च शिक्षणासाठी तो मुंबईच्या गुरुनानक खालसा कॉलेजमध्ये आला. लहानपणापासून सुदृढ तब्येत असलेल्या अक्षयला मार्शल आर्टसची विशेष आवड होती. तायक्वोंदोमध्ये त्यानं ब्लॅक बेल्ट ही सर्वोच्च श्रेणी प्राप्त केली आहे. या मार्शल आर्टसमधील पुढील शिक्षणासाठी त्यानं थायलंड गाठलं. बँकॉकमध्ये शिकता शिकता त्याला शेफची नोकरी मिळाली. अक्षय उत्तम कुक आहे. वडिलांप्रमाणे लष्करात किंवा नौदलात जाऊन देशसेवा करायची, असं त्याचं सर्वसामान्य तरुणाप्रमाणं एक स्वप्न होतं. सिनेमात आपण कधी जाऊ आणि हिरो होऊ, असा विचारही त्याच्या मनाला तोपर्यंत शिवला नव्हता. कामाच्या शोधात तो थायलंडवरून बांगलादेशात गेला. तिथून कोलकत्यात आला. तिथं त्यानं एका ट्रॅव्हल एजन्सीत नोकरी गेली. पण तिथं मन रमेना म्हणून तो परत मुंबईला आला. तिथं सुरुवातीला त्यानं दागिने विकण्याचा व्यवसाय केला. तिथं त्याची ओळख जयेश सेठ या नामवंत सिने फोटोग्राफरशी झाली. जयेशनं आपला पोर्टफोलिओ करावा, यासाठी अक्षयनं सुमारे वर्षभर त्याच्याकडं लाइट धरणे वगैरे असली काम फुकट वर्षभर केली. एकदा गोविंदाचे फोटो द्यायला अक्षय त्याच्या घरी गेला असता, गोविंदानं त्याच्याकडं पाहून तू सिनेमात हिरो म्हणून काम का करीत नाहीस, असं विचारलं. तेव्हापासून अक्षयच्या डोक्यात ही गोष्ट ठाण मांडून बसली आणि त्यानं सिनेमात येण्याची धडपड सुरू केली. मग १९९० मध्ये त्यानं अभिनयाचा एक कोर्स केला. नंतर त्याला एका  सिनेमात फुटकळ काम मिळालं. सिनेमा प्रदर्शित झाल्यावर त्याला कळलं, की त्याच्या वाट्याला फक्त सात सेकंदाचं काम आलंय. त्या सिनेमाच्या नायकाचं नाव अक्षय होतं. त्यामुळं राजीव भाटियानं स्वतःचं नाव बदलून 'अक्षयकुमार' असं करून घेतलं. अशा रीतीनं राजीव भाटियाचा 'अक्षयकुमार' झाला...

आपला पोर्टफोलिओ घेऊन अक्षयकुमार निर्मात्यांचे उंबरठे झिजवू लागला. पण नरेंद्र नावाच्या एका मेकअपमननं त्याचा पोर्टफोलिओ पाहून त्याला एका दिग्दर्शकाकडं नेलं. इथं अक्षयकुमारचं नशीब पालटलं. त्याला एका दिवसात तीन चित्रपटांच्या ऑफर आल्या आणि सोबत ५१०० रुपयांची साइनिंग अमाउंटही मिळाली. त्या पहिल्या चित्रपटाचं नाव होतं - सौगंध. १९९१ मध्ये हा सिनेमा प्रदर्शित झाला. त्याला फारसे यश मिळाले नाही. पण त्यानं त्या वेळी साइन केलेला दुसरा चित्रपट होता अब्बास-मस्तान यांचा 'खिलाडी'. हा सिनेमा १९९२ मध्ये प्रदर्शित झाला आणि सुपरहिट ठरला. या सिनेमानं खऱ्या अर्थानं अक्षयकुमारला चित्रपट जगतातला नामांकित 'खिलाडी' बनवलं आणि त्याचं करिअर मार्गाला लागलं. 

'खिलाडी'च 'खिलाडी'

'खिलाडी' हा एक सस्पेन्स चित्रपट होता. अब्बास-मस्तान यांची ती खासियत होती. हा चित्रपट यशस्वी झाल्यानंतर 'खिलाडी' नाव आणि अक्षयकुमार असं एक समीकरणच झालं. यानंतर अक्षयनं 'मैं खिलाडी तू अनाडी', 'खिलाडियों का खिलाडी', 'इंटरनॅशनल खिलाडी', 'सब से बडा खिलाडी', 'मिस्टर अँड मिसेस खिलाडी', 'खिलाडी ४२०' आणि 'खिलाडी ७८६' अशा तब्बल सात 'खिलाडी'पटांत काम केलं. एक अॅक्शन हिरो म्हणून अक्षयकुमार ओळखला जाऊ लागला. त्याच काळात आमीर, शाहरुख व सलमान चित्रपटसृष्टीत बऱ्यापैकी स्थिरस्थावर झाले होते. अजय देवगणनंही १९९२ मध्ये 'फूल और काँटे'मधून चित्रपदार्पण केलं होतं. हे पाचही जण पुढील २५ वर्षं चित्रपटसृष्टीवर राज्य करत राहतील, असं तेव्हा कुणालाही वाटलं नव्हतं. विशेषतः अक्षयकुमारच्या बाबतीत तर नक्कीच... सुरुवातीचे त्याचे चित्रपट सर्वसामान्य, अॅक्शनपट होते. मात्र, १९९४ मध्ये आलेल्या 'मोहरा' या चित्रपटानं अक्षयकुमारला देशभर नाव मिळवून दिलं. या चित्रपटातील 'तू चीज बडी है मस्त मस्त' या गाण्यानं देशात एकच धूम उडवली. अक्षयकुमार आणि रवीना यांचं अफेअर याच काळातलं. पुढची काही वर्षं अक्षयसाठी भरपूर सिनेमांची गेली. दर वर्षी त्याचे तीन-चार, तीन-चार सिनेमे येत गेले. यात 'खिलाडी'पट होते, तसेच 'सुहाग', 'संघर्ष', 'आरजू', 'जानवर' असे काही उल्लेखनीय चित्रपटही होते. मात्र, तरीही अक्षयची अॅक्शन हिरो ही एकच इमेज कायम होती. यश चोप्रांच्या 'दिल तो पागल हैं' या १९९७ मध्ये आलेल्या चित्रपटातलं अक्षयचं पाहुण्या कलाकाराच्या रूपात येणं सुखावह होतं. 

'हेराफेरी' अन् विनोदपट

यानंतर २००० मध्ये आला प्रियदर्शनचा 'हेराफेरी'. हा एका तमिळ सिनेमाचा रिमेक होता. यात परेश रावल, तब्बूसह अक्षय आणि सुनील शेट्टीनं धुमाकूळ घातला. 'हेराफेरी' सुपरहिट ठरला. या सिनेमानं अक्षयनं उत्तम विनोदी भूमिका करता येतात, याचा साक्षात्कार फिल्म इंडस्ट्रीला झाला. याच वर्षी आलेल्या 'धडकन'नं अक्षयला अॅक्शनसोबतच रोमँटिक हिरो म्हणूनही प्रस्थापित केलं. आता अॅक्शन, विनोद आणि रोमान्स या सर्व शैलींमध्ये त्याला प्रेक्षक स्वीकारू लागले होते आणि दिग्दर्शकही त्याला तशा प्रकारच्या भूमिका देऊ लागले होते. या यशानंतर अक्षयकुमारनं एक महत्त्वाची गोष्ट केली. लग्न केलं. ट्विंकलसोबत त्याचं प्रणयाराधन सुरू असताना लग्नाचा त्याचा फारसा विचार नव्हता. मात्र, ट्विंकलची आई डिंपल कपाडियानं त्याला लग्नाचा आग्रहच केला आणि १७ जानेवारी २००१ रोजी दोघांचं लग्न झालं. 

त्या वर्षीच आलेल्या अब्बास-मस्तान यांच्या 'अजनबी'मध्ये अक्षयनं पहिल्यांदाच नकारात्मक भूमिका रंगविली. विक्रमच्या भूमिकेसाठी त्याला फिल्मफेअरचा सर्वोत्कृष्ट खलनायकाचा पुरस्कारही मिळाला. 

'हेराफेरी'नंतर अक्षयकुमारनं केलेल्या विनोदी चित्रपटांत 'मुझसे शादी करोगी?', 'गरम मसाला', 'भागमभाग', 'सिंग इज किंग' आदी चित्रपटांचा समावेश होता. या काळातच डेव्हिड धवनच्या 'मुझसे शादी करोगी?' या रोमँटिक विनोदी चित्रपटात अक्षयसोबत सलमान खान आणि प्रियांका चोप्रा हे दोघं झळकले होते. यानंतर अक्षयनं 'अंदाज', 'आँखे', 'खाकी', 'आन : मेन अॅट वर्क', 'ऐतराज' असे महत्त्वाचे चित्रपट केले. यात 'आँखे'मध्ये त्यानं अंध तरुणाची भूमिका साकारली होती, तर मधुर भांडारकरच्या 'आन'मध्ये तो पोलिस अधिकारी होता. 'ऐतराज'मध्ये त्यानं लेडी बॉसकडून लैंगिक शोषण होत असलेल्या तरुणाची भूमिका साकारली होती. यात त्या बॉसची भूमिका प्रियांका चोप्रानं केली होती, तर त्याच्या पत्नीची भूमिका करिना कपूरनं केली होती. या चित्रपटातील अक्षयच्या भूमिकेची खूप तारीफ झाली. हा अक्षय व प्रियांकाचा एकमेकांसोबतचा तिसरा चित्रपट होता. या काळातच लग्नानंतरचं अक्षयचं (कदाचित एकमेव) अफेअर प्रियांकासोबत सुरू झाल्याच्या जोरदार चर्चा होत्या. मात्र, ट्विंकलनं परिस्थिती खंबीरपणे हाताळली. यापुढं प्रियांकासोबत एकही सिनेमा करायचा नाही, असं वचनच तिनं अक्षयकडून घेतलं. ते अक्षयनं आजवर तरी पाळलं आहे. 

अक्षयनं २००७ या वर्षात चार यशस्वी चित्रपट दिले. यात 'वेलकम', 'भूलभुलैया', 'हे बेबी' आणि 'नमस्ते लंडन' या चित्रपटांचा समावेश होता. यातील 'भूलभुलैया' आणि 'हे बेबी'मध्ये विद्या बालन त्याची नायिका होती. 'नमस्ते लंडन'मध्ये कतरिना कैफबरोबर त्यानं काम केलं होतं. पुढच्या वर्षी आलेला अक्षय-कतरिना जोडीचा 'सिंग इज किंग' हा चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर सुपरहिट ठरला. याच वर्षी, म्हणजे २००८ मध्ये अक्षयनं हरिओम एंटरटेन्मेंट ही कंपनी सुरू केली आणि टीव्हीवरचा 'खतरों के खिलाडी' हा रिअॅलिटी शोदेखील सुरू केला. अक्षयकुमारला २००९ मध्ये केंद्र सरकारतर्फे 'पद्मश्री' देऊन गौरवण्यात आलं. 

शंभर कोटी क्लब

या काळात हिंदी सिनेमात हळूहळू शंभर कोटी क्लबची चर्चा चांगलीच जोर धरू लागली होती. सलमान, आमीर व शाहरुख यांचे सिनेमे येणार, म्हणजे बॉक्स ऑफिसवर त्यांचीच चलती असणार हे गृहीतक मांडलं जाऊ लागलं. आमीरनं दर वर्षी एकच चित्रपट करायचा आणि तो डिसेंबरमध्ये प्रदर्शित करायचा पायंडा पाडला. 'तारें जमीं पर' (२००७), 'गझनी' (२००८) आणि 'थ्री इडियट्स' (२००९) या आमीरच्या चित्रपटांनी चढत्या भाजणीनं यश मिळवलं. दर वर्षी ईदला सलमानचा चित्रपट प्रदर्शित होण्याचा ट्रेंड 'वाँटेड'पासून (२००९) सुरू झाला. शाहरुखनंही २००७ च्या 'ओम शांती ओम'पासून दिवाळीचा मुहूर्त पक्का करून घेतला. याच काळात अक्षयकुमारचं करिअर काहीसं अडखळू लागलं होतं. 'चांदनी चौक टु चायना', 'तसवीर ८ बाय १०', 'कंबख्त इश्क', 'ब्लू' हे त्याचे २००९ मध्ये सगळे सिनेमे बॉक्स ऑफिसवर दणकून आपटले. त्यानंतर २०१० मध्येही तीच कथा कायम राहिली. 'हाउसफुल'नं काहीसं यश मिळवलं असलं, तरी 'खट्टा मीठा', 'अॅक्शन रिप्ले', 'तीसमार खान' हे त्याचे चित्रपट फार काही चालले नाहीत. तीच कथा २०११ मध्ये आलेल्या 'पतियाळा हाउस', 'थँक्यू' आणि 'देसी बॉइज' या सिनेमांची! अखेर अक्षयला हात दिला तो २०१२ मध्ये आलेल्या 'रौडी राठोड' आणि 'हाउसफुल्ल २' या सिनेमांनी. हे दोन्ही सिनेमे शंभर कोटी क्लबमध्ये दाखल झाले आणि अक्षयकुमारच्या चाहत्यांनी निःश्वास सोडला. याच वर्षी आलेल्या विजय कृष्ण यादवच्या 'ओह माय गॉड' या सिनेमाचंही समीक्षक व रसिक दोघांकडूनही कौतुक झालं. मात्र, त्याच वर्षी आलेला शिरीष कुंदेरचा 'जोकर' हा चित्रपट साफ आपटला. या सिनेमाच्या आधीच शिरीष व अक्षयमध्ये मतभेद झाले होते आणि अक्षयनं या सिनेमाचं प्रमोशनही केलं नाही.

अक्षयकुमारच्या कारकिर्दीत असे चढ-उतार सदैव पाहायला मिळतात. पण तो अपयशानं खचून न जाता टिकून राहिला, हे महत्त्वाचं. किंबहुना २०१२ नंतर म्हणजे त्याच्या वयाच्या ४५ व्या वर्षानंतर त्यानं एक से एक जबरदस्त हिट सिनेमे किंवा वेगळे सिनेमे दिल्याचं दिसतं. यात २०१३ च्या सुरुवातीला आलेला 'स्पेशल छब्बीस'सारखा सिनेमा होता. नीरज पांडेचं दिग्दर्शन असलेला हा सिनेमा मुंबईतील एका चोरीच्या सत्यघटनेवर आधारित होता. त्याच वर्षी आलेल्या मिलन लुथरियाच्या 'वन्स अपॉन ए टाइम इन मुंबई दोबारा' या चित्रपटात त्यानं दाऊद इब्राहिमची भूमिका साकारली. पुढच्या वर्षी, म्हणजे २०१४ मध्ये ए. मुरुगदास दिग्दर्शित 'हॉलिडे' या चित्रपटानं बॉक्स ऑफिसवर जोरदार यश मिळवलं. यात अक्षयबरोबर सोनाक्षी सिन्हा होती. अक्षयकुमारचा यातील लूक आणि लष्करी अधिकाऱ्याची भूमिका दोन्ही प्रेक्षकांना आवडलं. या चित्रपटानंतर २०१५ मध्ये अक्षयनं नीरज पांडेच्या 'बेबी' या आणखी एका थरारकपटात काम केलं. याही चित्रपटानं जोरदार यश मिळवलं. मात्र, त्या वर्षी आलेल्या त्याच्या 'गब्बर इज बॅक' किंवा 'सिंग इज ब्लिंग' वगैरे चित्रपटांना अपेक्षित यश मिळालं नाही. आमीर किंवा शाहरुखसारखं वर्षाला एकच सिनेमा न करता तीन-चार चित्रपट करायची अक्षयची वृत्ती आहे. याचं कारण तो भराभर काम करतो. यामुळं काही सिनेमांच्या त्याच्या निवडीही चुकतात. एकाच वेळी एक अतिशय उत्कृष्ट चित्रपट तो देतो, त्याच वेळी एक अत्यंत रद्दी सिनेमाही तो देऊ शकतो. मात्र, त्याच्या कामात कधीही ढिलाई दिसत नाही. अत्यंत व्यावसायिक सफाईनं तो सर्व सिनेमांत वावरताना दिसतो. या काळात अॅक्शनबरोबरच कॉमेडीपटांतही तो दिसतो. तुलनेनं अगदी प्युअर रोमँटिक अशा कथा असलेल्या सिनेमांत तो कमी दिसू लागला आहे. 

गेल्या वर्षी अक्षयचे तीन चित्रपट आले. 'एअरलिफ्ट', 'हाउसफुल्ल ३' आणि 'रुस्तुम' या तिन्ही चित्रपटांत त्याच्या भूमिका वेगवेगळ्या प्रकारच्या होत्या. राजा कृष्ण मेनन दिग्दर्शित 'एअरलिफ्ट'मध्ये १९९१ च्या आखाती युद्धाच्या वेळी कुवेतमधून भारतीयांना मायदेशी परत आणणाऱ्या मॅथ्युनी मॅथ्यूज या अधिकाऱ्याच्या जीवनातील खऱ्या घटनांचं चित्रिकरण करण्यात आलं होतं. अक्षयनं यातील रणजित कात्याल या उद्योजकाची भूमिका जोरदार केली. 'हाउसफुल्ल ३'मध्ये त्याच्या नेहमीच्या शैलीतील विनोदी भूमिका होती. 'रुस्तुम' हा टिनू देसाई दिग्दर्शित चित्रपट प्रख्यात के. एम. नानावटी खटल्यावर आधारित होता. यात अक्षयकुमारनं प्रेम आहुजा ही नौदल अधिकाऱ्याची भूमिका अत्यंत उत्कृष्ट केली होती. या चित्रपटासाठीच त्याला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कारही मिळाला आहे. यंदाही त्यानं 'टॉयलेट : एक प्रेमकथा' हा वेगळा चित्रपट करून, सरकारी मोहिमेला हातभार लावला आहे. 

अक्षयचे आगामी चित्रपटही असेच वेगळे आहेत. महिलांसाठी परवडणाऱ्या किमतीतील सॅनिटरी नॅपकिन बनविणारे अरुणाचलम मुरुगनाथम यांच्या जीवनावर आधारित 'पॅडमॅन' हा चित्रपट प्रसिद्ध दिग्दर्शक आर. बाल्की तयार करीत आहेत. यात मुरुगनाथम यांची भूमिका अक्षय करतो आहे. 'टॉयलेट' या सिनेमाद्वारे त्यानं खेड्यापाड्यांत महिलांन अद्याप उघड्यावर शौचास जावं लागतं, या समस्येचा वेध घेतला होता. 'पॅडमॅन' ही अरुणाचलम यांची अत्यंत प्रेरणादायी कहाणी आहे. हा सिनेमा २०१८ मध्ये प्रदर्शित होणार आहे. याशिवाय रजनीकांतच्या अत्यंत गाजलेल्या 'रोबो' या चित्रपटाचा दुसरा भाग '२.०' पुढच्याच वर्षी येतो आहे. त्यात अक्षयनं रिचर्ड ही खलनायक रोबोची भूमिका साकारली आहे. दिग्दर्शक शंकर भव्यदिव्य सिनेमे करण्यासाठी प्रसिद्ध आहेत. त्यामुळंच या चित्रपटाविषयी आणि त्यातल्या अक्षयच्या भूमिकेविषयी सर्वांनाच अत्यंत उत्सुकता लागून राहिली आहे.

चित्रपटसृष्टीसारख्या मोहमयी दुनियेत राहूनही प्रामाणिकपणे, कष्टानं काम करून आपलं करिअर घडविणाऱ्या, शिस्तबद्ध स्वभावाच्या आणि नवनवे प्रयोग करण्याची आवड असलेल्या अक्षयकुमारला यापुढंही अशाच चांगल्या चांगल्या भूमिका मिळोत आणि आपल्याला त्यांचा आनंद लाभो!

---

(पूर्वप्रसिद्धी - साहित्य शिवार दिवाळी अंक २०१७)

---

हंपी - रिव्ह्यू

डोण्ट वरी, बी हम्पी..
------------------------

हंपी या नव्या चित्रपटाचा लूक अत्यंत फ्रेश आहे, तो आजच्या तरुणाईची गोष्ट सांगतो आणि गोष्ट सांगताना 'बिटवीन द लाइन्स' बऱ्याच गोष्टी सांगतो, हे सगळं सांगण्याऐवजी हा 'प्रकाश कुंटेचा नवा सिनेमा आहे,' एवढं सांगितलं, तरी चालेल एवढी आता या दिग्दर्शकाची शैली परिचित झाली आहे. हा त्याचा तिसराच चित्रपट. 'कॉफी आणि बरंच काही...' आणि '& जरा हट के' या त्याच्या आधीच्या दोन्ही चित्रपटांवर मी लिहिलं आहे. त्यात हेच मुद्दे आले आहेत. त्यामुळं आता 'हंपी'विषयी वेगळं काही तरी लिहायचं तर ते काय, असा सुरुवातीला मला प्रश्न पडला. या दिग्दर्शकानं थोड्याच अवधीत स्वतःची तयार केलेली शैली म्हणून त्याचं कौतुक करावं, की आता त्यानं तातडीनं काही तरी वेगळं केलं पाहिजे, असा इशारा द्यावा?
मला तरी त्याचे हे तीन चित्रपट म्हणजे एक वेगळ्या प्रकारची ट्रायोलॉजी वाटते. आजच्या काळाचं, आजच्या तरुणाईचं, आजच्या मराठी समाजाचं दर्शन घडवणारे त्याचे हे तीन सिनेमे आहेत, असं मला वाटतं. आपल्याला काय मांडायचं आहे त्या अवकाशाचं पुरेपूर भान असलेला हा दिग्दर्शक आहे. तिन्ही चित्रपटांत त्यानं हे दाखवून दिलं आहे. 'कॉफी' एक तरुण व एका तरुणीच्या प्रेमाविषयी बोलणारा होता, तर '& जरा हट के'मध्ये पालक आणि मुलांच्या नात्यावर भाष्य होतं. 'हंपी' त्याच्या एक पाऊल पुढं जातो आणि आई-वडिलांच्या घटस्फोटानंतर मानसिकदृष्ट्या अस्थिर झालेल्या तरुणीच्या मनाची घालमेल मांडू पाहतो. आजच्या काळातलं प्रस्थापित नात्यांचं तुटलेपण आणि त्यातून सुटून नवे बंध जोडू पाहणारी आजची तरुण पिढी यांची तगमग हा सिनेमा आपल्यासमोर मांडतो. इतर चार सिनेमांसारखी एका सरळ रेषेत चालणारी गोष्ट यात नाही. पण तरीही तो प्रथमदर्शनी आपल्याला भिडतो, याचं कारण त्यांच्या मांडणीतील वेगळेपण आणि या गोष्टीला असलेलं हंपी या ऐतिहासिक शहराचं नेपथ्य!

हंपी आपल्याला ईशा (सोनाली) या तरुणीची गोष्ट सांगतो. सिनेमाच्या सुरुवातीला एक छोटी मिनीबस रस्त्याच्या उतारावरून चढावर येताना दिसते आणि त्या चढावरून वर वर येत असलेल्या बससोबतच 'हंपी' हे सिनेमाचं शीर्षक वर वर येतं. या दृश्यापासूनच हा सिनेमा आपल्या मनाची दृश्यात्मकरीत्या पकड घेतो. हंपीचं नेपथ्य वापरण्याची कल्पना एकदम अफलातून. मराठी सिनेमात न दिसणारी दृश्यं त्यानिमित्तानं दिसली, हे एक कारण आणि दुसरं कारण म्हणजे मानववंशशास्त्राचा अभ्यास करणाऱ्या नायिकेची सध्याची मनःस्थिती. एके काळी नांदतं-गाजतं असलेलं हंपी आता पार विखुरलं आहे. एके काळच्या वैभवाचे आता नुसतेच अवशेष उरले आहेत. नायिकेच्या आई-वडिलांचं एके काळी बहरलेलं नातं आता असंच विखुरलं आहे. हंपीमधल्या देवळांमध्ये, वैभवशाली साम्राज्याच्या अवशेषांमध्ये नायिकाही अशीच विस्कटलेल्या स्थितीत भिरभिरते आहे. माणसाच्या नात्यांवरचा, प्रेमावरचा तिचा विश्वास पार उडाला आहे. अशा वेळी ती या ऐतिहासिक वारसा असलेल्या शहरात आली आहे. 
यानंतरचा तिचा हंपीमधला प्रवास, तिला भेटलेला ग्लोबल दिल नावाचा रिक्षावाला (प्रियदर्शन जाधव) आणि कबीर (ललित प्रभाकर) या दोघांच्या मदतीनं सुरू होतो. (अंतर्वस्त्रं वाळत टाकताना नायिका आणि नायक एकमेकांना प्रथम पाहतात, हे दृश्य लक्षणीय आहे.  एकदम इनर सोल की काय म्हणतात, तसं!) यानंतर कबीर व तिची एकदम दोस्ती होते, हे सांगायला नकोच. कबीरचं एकदम हॅपी गो लकी, स्वच्छंदी असणं हेही तसं आवश्यकच. मध्यंतरात ईशाची मैत्रीण गिरीजा (प्राजक्ता माळी) येते आणि गोष्टीत एक अकारण त्रिकोण निर्माण होतो.
यानंतरचा सिनेमाचा प्रवास कसा होणार, हे वर्षानुवर्षे सिनेमे पाहणाऱ्यांना सांगावे लागू नये. तर ते जसं व्हायचं तस्संच होतं आणि सिनेमा संपतो. 
पावणेदोन तासांचा हा सिनेमा संपल्यानंतर आपल्या लक्षात काय राहतं, तर अमलेंदू चौधरीच्या अप्रतिम कॅमेरानं टिपलेली अत्यंत सुंदर अशी हंपी आणि नरेंद्र भिडे व आदित्य बेडेकर यांनी संगीत दिलेली अपने ही रंग में (राहुल देशपांडे) आणि मुरुगेरा ओ राघवा (रूपाली मोघे) ही गाणी. 
मग सिनेमाचं काय?
मला वाटतं, की हा सिनेमा सर्वांनाच भिडेल, आवडेल असं नाही. त्यात काही त्रुटी नक्कीच आहेत. विजय निकम व छाया कदमचा ट्रॅक अकारण मोठा झाला आहे, असं वाटतं. विशेषतः विजय निकमचं पात्र तर अनावश्यक वाटलं. दुसरं, मैत्रिणीचं अचानक येणं आणि त्यानंतर तिनं गंमत म्हणून कबीरच्या मागं लागणं हेही उगाचच आलं आहे. ईशा आणि कबीर यांचं एकत्र येणं निश्चित असताना, शेवटी तो उगाचच गायब का केलाय, याचंही नीट उत्तर मिळत नाही. 

आदिती मोघे यांनी लिहिलेल्या पटकथेत असे अनेक कच्चे दुवे राहिले आहेत. त्यामुळं सिनेमाचा एकसंधपणा लोप पावला आहे. मुख्य पात्रांच्या मनोव्यापारांकडं अधिक लक्ष द्यायला हवं होतं. ईशा जेवढी कळते, तेवढा कबीर कळत नाही. सिनेमात अनेकदा सतत तत्त्वज्ञान ऐकू येतं. ईशा एकदा म्हणतेही, की सगळे बोलायला लागले की एकदम तत्त्वज्ञान का ऐकवतात? खरंच! का ऐकवतात? नायिका सोनाली असल्यामुळं की काय, तिच्या नृत्यकौशल्याला वाव देणारं एक दृश्यही यात घालण्यात आलंय. अशा काही गोष्टींमुळं सिनेमा पाहताना प्रेक्षकाचं मन गुंतून पडण्याऐवजी ते विचलितच जास्त होतं. असो.
तरीही मला हा दिग्दर्शक आवडतो. त्याचा हा प्रयत्नही प्रामाणिक आहे आणि नक्की एकदा बघावा असा आहे.
सोनाली यात वेगळ्या गेटअपमध्ये आणि छान दिसलीय. तिनं कामही समजून-उमजून केलंय. ललित प्रभाकर हा धमाल अभिनेता आहे. त्यानं यात कबीरची भूमिका छान केली आहे. प्रियदर्शन जाधव रिक्षावाल्याच्या भूमिकेत मजा आणतो. या एरवी गंभीर सिनेमातला तो एक महत्त्वपूर्ण स्ट्रेसबस्टर आहे. 
 ---
दर्जा - तीन स्टार
---

न्यूड वाद - मटा लेख

अभिव्यक्तीचं ‘न्यूड’ सत्य

-------------------------------------------------

माहिती व प्रसारण खात्याला सदैव चुकीच्या कारणासाठी प्रसिद्धीच्या झोतात राहण्याचं कुठलं अॅवॉर्ड असेल तर ते तातडीनं दिलं पाहिजे. सध्याचं ताजं कारण आहे ते न्यूड व एस. दुर्गा (पूर्वीचं नाव सेक्सी दुर्गा) हे दोन चित्रपट भारताच्या आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवातून (इफ्फी) काढून टाकण्याचं. रवी जाधव दिग्दर्शित ‘न्यूड’ या मराठी चित्रपटाला महोत्सवाची ‘ओपनिंग फिल्म’ होण्याचा मान मिळाला होता. याशिवाय यंदा इंडियन पॅनोरमा या विभागात एक तृतीयांश, म्हणजे २६ पैकी नऊ चित्रपट मराठी आहेत. यामुळं मराठी चित्रपटसृष्टीत उत्साहाची लाट पसरली होती. मात्र, ‘न्यूड’ची संतापजनक हकालपट्टी झाल्यानं चित्रकर्मींमध्ये अत्यंत अस्वस्थता आहे. महोत्सवावर बहिष्कार घालण्याची चर्चा सुरू आहे. काही कलाकारांना मात्र महोत्सवात सहभागी होऊनच आपण निषेध नोंदवला पाहिजे, असं वाटत आहे.

मूळ मुद्दा या चित्रपटांची महोत्सवातून हकालपट्टी होण्याचा आहे आणि तो सर्वांत महत्त्वाचा आणि गंभीर आहे. मुळात या आंतरराष्ट्रीय महोत्सवात दाखविण्यात येणाऱ्या चित्रपटांची निवड चित्रपट क्षेत्रातील जाणकारांकडून केली जाते आणि त्यात सरकारी यंत्रणांचा कुठलाही हस्तक्षेप नसतो. चित्रपटांची निवड झाल्यानंतर ही यादी माहिती व प्रसारण मंत्रालयाकडे जाते आणि त्यांच्याकडून ती घोषित होते. यंदाही ही यादी घोषित झाली. त्यात ‘न्यूड’ व ‘दुर्गा’ हे दोन्ही चित्रपट होते. ‘न्यूड’ला तर उद्-घाटनाचा चित्रपट होण्याचा मान मिळाला होता. असं असताना नंतर काय चक्रं फिरली सरकार जाणे... हे दोन्ही चित्रपट काढून टाकण्यात आले. हा सरकारी हस्तक्षेप संबंधित सिनेमांवर अन्याय करणारा आहे. ‘न्यूड’ हा चित्रपट तर सेन्सॉरनंही संमत केला आहे. सध्या चित्रपटगृहांत त्याचं ट्रेलरही दाखवण्यात येत आहे. (काही काही ठिकाणी हे ट्रेलरही न दाखवण्याचा मूर्खपणा सुरू आहे.) असं असताना सरकारला या सिनेमांची अशी कोणती भीती वाटली, की त्यामुळं हे चित्रपटच महोत्सवातून काढून टाकले? आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात निवडलेले चित्रपट असे अचानक काढून टाकून आपण कलावंतांच्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर घाला घालत आहोत, हे सरकारला कळत नसेल? आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात दाखवण्यात येणारे चित्रपट त्या त्या देशाचा आरसा दाखवत असतात. तेथील समाजजीवन, कलासंस्कृतीचं दर्शन घडवत असतात. आपण आता जगाला काय दाखवणार आहोत? आपला फुटका आरसा? आपल्या देशातील अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचं हे ‘न्यूड’ सत्य बघून जगातील तमाम चित्रपटप्रेमींना लाज वाटल्याशिवाय राहणार नाही.

कलाकाराला आपली कला सादर करण्याचं स्वातंत्र्य (अर्थात घटनेच्या, देशहिताच्या मर्यादेत) असतं, ही बाब आपल्याकडं सरकारच्या फार पचनी पडताना दिसत नाही. विशेषतः पूर्वीची परिस्थिती बरी म्हणायची वेळ आता आली आहे. कलाबाह्य कारणांनी कलाकृतींवर बंदी घालणं, त्यांना विरोध करणं, त्यांची मुस्कटदाबी करणं या गोष्टी बोकाळू लागल्या आहेत. ‘न्यूड’ हा चित्रपट मी पाहिलेला नाही. मात्र, त्याच्या ट्रेलरवरून सिनेमाच्या आशयाची पुरेशी कल्पना येते. चित्रकला महाविद्यालयांमध्ये किंवा कला संस्थांमध्ये माणसाचं न्यूड पोर्ट्रेट काढता येणं हा कलाशिक्षणाचा महत्त्वाचा भाग असतो. यासाठी स्त्री किंवा पुरुष मॉडेलना समोर बसवून अनेक विद्यार्थी हे पोर्ट्रेट काढत असतात. चित्रकलेच्या दुनियेशी संबंध असलेल्या लोकांना याविषयी अधिक माहिती आहे. असं नग्न मॉडेल म्हणून बसण्यासाठी संबंधित संस्थेकडून मोबदला मिळतो. जगभरात आणि भारतातही गेली कित्येक वर्षं ही प्रथा आहे. पूर्वी आणि आताही या कामासाठी सहजी माणसं मिळत नसत. विशेषतः स्त्रियांसाठी हे कठीण. अशाच एका स्त्रीच्या भावजीवनाचा प्रवास (स्वतः जे. जे. कला महाविद्यालयाचे विद्यार्थी असलेले) रवी जाधव यांनी या सिनेमात चितारला असावा, असं प्रोमोजवरून जाणवतं. ‘न्यूड’ हा शब्द सर्वसामान्यांना काहीसा दचकवणारा असला, तरी कलाजगतात हाच शब्द प्रचलित असल्यानं सिनेमाचं शीर्षक म्हणूनही तोच योग्य आहे. (शिवाय मूळ मार्केटिंग व जाहिरात क्षेत्रात असलेल्या जाधवांना या शीर्षकाची ‘मार्केट व्हॅल्यू’ही चांगलीच माहिती असणार!) तर असा हा सिनेमा आशयात्मकदृष्ट्या कसा आहे, हे तो पाहिल्यावरच कळेल. पण तो लोकांना पाहूच द्यायचा नाही, हा माहिती व प्रसारण खात्याचा निर्णय मूर्खपणाचा आहे. शिवाय ‘इफ्फी’मधून काढला याचा अर्थ तो पुढेही प्रसारित होणार की नाही, की तिथंही सरकार काही आडकाठी आणणार हा प्रश्न उरलाच आहे.

जी गोष्ट ‘न्यूड’ची, तीच मल्याळी दिग्दर्शक सनलकुमार शशिधरन यांच्या ‘एस. दुर्गा’ची. यात दुर्गा नामक एका उत्तर भारतीय तरुणीची आणि कबीर या केरळी तरुणाची गोष्ट दाखविण्यात आली आहे. दुर्गा पळून आलेली असते आणि कबीरसोबत पळून जात असताना दोन गुंडांशी त्यांची गाठ पडते. ते गुंड या दोघांना मदत करण्याची तयारी दाखवतात. त्यानंतर या दोघांना त्या रात्री जगाचं जे दर्शन घडतं, जे भयानक अनुभव येतात त्याचं चित्रण म्हणजे हा सिनेमा. हाही सिनेमा अद्याप मी पाहिलेला नाही. मात्र, ‘इफ्फी’साठी नियुक्त आंतरराष्ट्रीय ज्यूरींनी तो संमत करून निवडला होता, याचा अर्थ तो काही टाकाऊ सिनेमा नक्कीच नसणार. या सिनेमाचं नाव आधी ‘सेक्सी दुर्गा’ असं होतं. मात्र, त्यावरून मोठा गदारोळ उडाल्यानंतर शशिधरननं हे नाव ‘एस. दुर्गा’ असं केलं. त्यानंतरही या सिनेमाच्या मागं लागलेलं शुक्लकाष्ठ टळलेलं नाही. आता ‘इफ्फी’तून हकालपट्टी होण्याची दुर्दैवी वेळ त्याच्यावर आली आहे.

‘न्यूड’ काय किंवा ‘दुर्गा’ काय, हे सिनेमे म्हणून नक्की कसे आहेत, हे माहिती नाही. त्यांची नावं काहीशी प्रक्षोभक आणि लक्ष वेधून घेणारी आहेत हेही खरं. मात्र, केवळ या कारणांवरून ते काढून टाकले असावेत असं वाटत नाही. ‘न्यूड’मध्ये एम. एफ. हुसेन यांच्याविरोधात झालेल्या आंदोलनाचा संदर्भ आहे, तर केरळमधील धर्मवादी राजकारण व तिथं केंद्राच्या विरोधातलं सरकार यांचा या गोष्टीशी संबंध नसेलच असं म्हणता येत नाही. शशिधरन यांनी तर केरळ हायकोर्टात याचिका दाखल करण्याचा निर्णय घेतला आहे. त्यातून काय निष्पन्न होतं हे पाहायचं. मात्र, मल्याळी चित्रपटसृष्टीनं शशिधरन यांच्या प्रकरणात बाळगलेलं मौन त्यांना अधिक त्रासदायक वाटतं आहे. मराठी चित्रपटसृष्टीत मात्र तुलनेनं बरं चित्र आहे. रवी जाधव हे चित्रपटसृष्टीतील मोठं नाव असल्यानं त्यांच्या समर्थनार्थ अनेक कलाकार पुढं आले आहेत. दिग्दर्शक उमेश कुलकर्णी यानं सरकारी फतव्याविरोधात सोशल मीडियावर उघड मोहीम सुरू केली असून, त्याला चांगला प्रतिसाद मिळतोय. एकूण जनभावना सरकारी निर्णयाच्या विरोधातच आहे, यात शंका नाही.

यंदा कधी नव्हे, ते तब्बल नऊ मराठी सिनेमे इंडियन पॅनोरमा या विभागात दाखल झाल्यानं त्या सर्वांनी आता महोत्सवावर बहिष्कार टाकावा, अशीही जोरदार चर्चा एका वर्तुळातून पसरवली जात आहे. मात्र, पहिल्यांदाच निवड झालेले काही निर्माते व दिग्दर्शक नक्की काय करायचं याबद्दल बुचकळ्यात पडले आहेत. प्रसाद ओक दिग्दर्शित ‘कच्चा लिंबू’ या चित्रपटाचाही या नऊ सिनेमांत समावेश असून, विशेष म्हणजे त्यात प्रमुख भूमिकेत रवी जाधव आहे. त्यामुळं रवी जाधव दिग्दर्शित सिनेमासाठी रवी जाधव अभिनित सिनेमा मागे घ्यायचा का, असा यक्षप्रश्न प्रसाद ओकसमोर निर्माण झाला असून, तो त्यानं जाहीरपणे मांडला आहे. पुण्यातले जुनेजाणते नाट्यकर्मी योगेश सोमण यांचा ‘भिरभिरं’ हा पहिलावहिला सिनेमाही ‘पॅनोरमा’त निवडला गेला आहे. ‘प्रथमच चित्रपट निवडला गेला आहे, तर अशी संधी वाया घालवावी का,’ असा प्रश्न त्यांनाही पडला असून, त्यांनी महोत्सवात सहभागी होण्याचा निर्णय घेतला आहे, असे दिसते. अर्थात हा त्यांच्याही अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा विषय असून, काय करायचं याचं त्यांचं स्वातंत्र्य अबाधित आहेच.

एक मात्र खरं, की ‘इफ्फी’वर बहिष्कार घालून तसा काही फार उद्देश सफल होणार नाही. नऊ सिनेमे नसले, तर सरकार पुढचे नऊ सिनेमे ‘पॅनोरमा’त सहभागी करून घेईल आणि महोत्सव या सिनेमांविना पार पडेल. जगभरातल्या नामांकित चित्रकर्मींसमोर, रसिकांसमोर आपली कलाकृती सादर न करून मराठी दिग्दर्शकांना काय मिळणार? त्यांच्या बहिष्कारामुळं ‘न्यूड’ पुन्हा महोत्सवात सामील होण्याची शक्यता कमीच आहे. त्यामुळं या कलावंतांनी जरूर गोव्याला जावं आणि शक्य त्या मंचांवरून आपला निषेध नोंदवावा. मराठी कलावंतांची कलेशी असलेली बांधिलकी त्यातून जगाला समजेल.

अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य हे तसं दुधारी शस्त्र आहे. आपण आपल्या समाजात वावरताना अनेकदा दांभिक भूमिका घेत असतो. आपला न्याय सोयिस्कर असतो आणि बहुतेकदा स्वतःच्या फायद्याचाच असतो. दुसऱ्याच्या हक्कासाठी लढणारे तसे फारच कमी. शिवाय आपल्या विचारांवर आयुष्यभर ठाम राहणारे तर त्याहूनही कमी. आपला समाज जसा आहे, तसलंच सरकार आपल्याला मिळालं आहे. अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यासाठी आवाज लावताना वास्तवातलं हे ‘न्यूड’ सत्यही जाणून घेऊ या.

---
(पूर्वप्रसिद्धी - महाराष्ट्र टाइम्स, पुणे आवृत्ती; १६ नोव्हेंबर २०१७)
----

मटा संवाद लेख

टूर निरागस हो... 

--------------------

भटकायला जायला आपल्याकडं हिवाळ्यासारखा उत्तम ऋतू नाही. पावसाची कचकच संपली, दिवाळीची लखलख संपली, की थंडीची लगबग सुरू होते. वातावरणात सुखद असा गारवा पसरतो आणि चित्तवृत्ती की काय म्हणतात, त्या एकदम प्रफुल्लित होऊन जातात. ऑफिस किंवा व्यवसायाच्या कामाच्या रुटीनमध्ये अडकलेलं मन त्यातून बाहेर पडायला धडपडू लागतं. या काळात पुण्यात पडणाऱ्या थंडीला कविमंडळींनी ‘गुलाबी थंडी’ असं म्हणून आधीच रोमँटिकपणाची दुलई पांघरली आहे. त्यामुळं एखाद्या रुक्ष जीवाचा स्वभावही अगदी लोण्यासारखा मऊ होऊन जातो. अशाच अवचित क्षणी मग एखाद्या सहलीचा बेत आखला जातो.

अचानक ‘कुठं तरी गेलं पाहिजे’ ही भावना फारच जोर धरायला लागते. वास्तविक आपण आपल्या आजूबाजूची बहुतेक सगळी ठिकाणं ‘य’ वेळा पालथी घातलेली असतात. त्यामुळं पुनःपुन्हा तिथंच काय जायचं, या विचारानं मन जरा खट्टू होतं. पण पर्यटनाची उबळ तशी जोरदार असते. खिसा बऱ्यापैकी हलका केल्याखेरीज ती थांबत नाही. मग साधारण दिवाळीतली सुट्टी ते नाताळची सुट्टी अशी दोन टोकं धरून या काळात किंवा याच्या अधल्यामधल्या काळात सुट्टीचं नियोजन केलं जातं. अचानक आपलं भौगोलिक, राजकीय, सामाजिक, शैक्षणिक भान जागृत होतं आणि यंदा आपली ट्रिप ही ‘हट के’ झाली पाहिजे, अशा जिद्दीनं आपण पेटून उठतो.

अशा वेळी घरचे किंवा जीवाचे जीवलग जेवढे उपयोगी पडत नाहीत, तेवढं फेसबुक किंवा गुगल किंवा यूट्यूब उपयोगी पडतं. मी आपला वेगवेगळ्या ठिकाणी जाऊन आलेल्या लोकांच्या पोस्टी आवडीनं पाहू लागतो. काही लोक सासवड किंवा शिरूरला जावं तितक्या सहजपणे न्यूयॉर्क, लंडन, सिडनी, टोकियो, गेलाबाजार हाँगकाँग, बँकॉक, सिंगापूर अशा ठिकाणी जाताना दिसतात. अशा लोकांविषयी मला मनातून भयंकर असूया, हेवा, मत्सर इ. इ. काय काय वाटत असतं. पण प्रत्यक्षात मीही माझं रोजचंच तिकडं येणं-जाणं असल्याच्या थाटात त्यांना काहीबाही सूचना करीत असतो. यू-ट्यूबच्या महिम्यामुळं जगातली बहुतेक ठिकाणं घरबसल्या बघायला मिळतात. ते ज्ञान पाजळून अशा लोकांना कॉम्प्लेक्स आणण्यात भारी मौज असते. विशेषतः सिडनीला गेलेल्या लोकांना ‘अंटार्क्टिका खंड नाही पाहिला अजून?’ असं, तर युरोपात गेलेल्यांना ग्रीनलँडची भेट चुकविल्याबद्दल खिजवून अपरिमित आनंद लुटता येतो. सिंगापुरात पहिल्यांच गेलेले लोक त्या मरलॉन की मर्लिऑनच्या पुतळ्यासमोर आणि दुबईला पहिल्यांदाच गेलेले लोक ‘बुर्ज खलिफा’समोर किंवा टॉप फ्लोअरवर जाऊन वेडीवाकडी तोंडं करून फोटो काढतात आणि पोस्टतात. अशा लोकांना आपण तिथं गेलो नसलो, तरी ‘ही फॅशन आता आउटडेटेड झाली’ असं सांगावं. लोक परदेशातून परत येईपर्यंत सोशल मीडियात एखादी फॅशन कालबाह्य होणं हे अगदीच शक्य आहे. त्यामुळं संबंधितांचा आपल्या सांगण्यावर (एकदाच) विश्वास बसतो. पण हा प्रयोग वारंवार करू नये. बँकॉकला पहिल्यांदाच जाणारे लोक शक्यतो आल्यानंतरच आपण जाऊन आल्याचं सांगतात. त्यामुळं त्यांना खिजवण्याची भयंकर सुंदर संधी असते. थोडक्यात, परदेशाचा विचार हा पोस्टपुरताच मर्यादित राहतो.

काही लोक भारतातल्या भारतातच प्रवास करतात, पण एकदम वेगळीच ठिकाणं शोधून काढतात. सर्वसाधारण प्रवासी कंपन्यांसोबत जाणाऱ्या लोकांची धाव काश्मीर, केरळ, राजस्थान, उत्तर कर्नाटक, मध्य प्रदेश अशी ठळक ठळकच असते. पण काही लोक एकदम अनवट ठिकाणी जातात आणि फोटो टाकतात. अंदमानातलं कुठलंसं दुर्गम बेट, हिमालयातली आदिम गुहा, सह्याद्रीतली एखादी अनाघ्रात घळ, दंडकारण्यातला कुठलासा धबधबा या किंवा अशाच ठिकाणी ही मंडळी जातात कशी, याचं विलक्षण आश्चर्य वाटतं; कौतुकही वाटतं. सुंदरबन, भीतरकणिका, कच्छ, लक्षद्वीप, भीमबेटका, मदुमलाई, स्पिती असली ठिकाणं हिंडणाऱ्यांची वेगळी जातकुळी असते. यांना कॉम्प्लेक्स आणणं अवघड असतं, पण यांचं वारेमाप कौतुक करून आपल्याला त्या ठिकाणी जाण्यात कसा रस नाही, हे शेवटी सांगावं. परिणाम साधारण तोच साधतो.

महाराष्ट्रातल्या महाराष्ट्रात फिरून फोटो टाकणारेही काही कमी नसतात. पण कुणी कोकणातल्या समुद्रकिनाऱ्यांचं कौतुक सुरू केलं, की आपण अजिंठा-वेरूळचा पत्ता टाकावा. कुणी गोव्यातल्या माशांचं रसभरीत वर्णन केलं असलं, की त्याला सोलापुरी चटणी कशी श्रेष्ठ असते, हे पटवून द्यावं. कुणी मुंबईतल्या मॉलमधला फोटो टाकला, की आपण आनंदवन किंवा हेमलकशाच्या आठवणींचे कढ आणावेत. आपण उगाच फोटो टाकले, असं संबंधित पर्यटनप्राण्याला वाटेपर्यंत हे करीत राहावं.

एवढं झाल्यावर फेसबुकचा नाद सोडावा. आता व्हॉट्सअॅपवर जावं. मित्रांच्या ग्रुपमध्ये हळूच चर्चेचं पिल्लू सोडून द्यावं. घमासान चर्चा होते. पण शेवटी ग्रुपमधील माणसं, सगळ्यांच्या सुट्ट्या, सर्वांचं आवडीचं ठिकाण हे कधीही जुळत नाही आणि या चर्चेचा शेवट ‘यंदा जमत नाही, पुढल्या वर्षी नक्की जाऊ’ या वाक्यानंच होतो. हे वाक्य ‘आज रोख, उद्या उधार’सारखंच असतं. त्यातला ‘उद्या’ आणि ‘पुढचं वर्ष’ कधीही उगवत नसतं.

एवढं सगळं झाल्यावर आपण आपलेच ट्रिपला जाऊ, असा फंडा निघतो. त्यातच थंडी असली, तरी रजा आणि सुट्ट्यांसाठीचा हा ‘हॉट सीझन’ असल्यानं तीही खिंड ऑफिसात लढवावी लागते. नवसानं मिळालेली रजा सत्कारणी लावण्यासाठी जवळपास कुठं तरी जाऊन येऊ, असा एकदाचा निर्णय होतो. दिवाळीच्या सुट्टीत अशा रिसॉर्टची चौकशी करायची वेळ फार कमी वेळा येते. पण चुकून ती केलीच, तर आपण तिथं सुट्टी घालवायला जातोय की ते रिसॉर्ट विकत मागतोय असाच प्रश्न त्यांचे दर ऐकून पडतो. एका रिसॉर्टचं पॅकेज ऐकून तर तिथं सोन्याच्या थाळीत जेवायला देतात का, अशी शंका आली. तेव्हा तोही प्रश्न निकाली निघतो. आता फार थोडे पर्याय शिल्लक उरलेले असतात. पर्यटनाच्या त्याच त्या लोकप्रिय ठिकाणी जायचं नाही, ही आपली अट कायम असते. 

बाकी गड-किल्ल्यांच्या सहली काढायची हौस अनेक जणांना असते. एरवी गड-किल्ले चढणं म्हणजे घाम निघायचं काम! थंडीत तुलनेनं हे प्रकरण थोड्या-फार ‘हाशहुशी’त जमून जातं. व्यायामाचा अभाव आणि बैठ्या जीवनशैलीला सोकावलेला आपला देह, गडावर पोचताच महाराजांना त्रिवार लोटांगण घालण्यासाठी खरोखर आडवा होतो. किल्ल्यांवर जायला मात्र आपल्याला मनापासून आवडतं. वर माथ्यावर सह्याद्रीचा भर्रार वारा आणि इतिहासात रमू पाहणारं मन यांची मस्त जोडी जमते. शरीराला शीण झाला, तरी मन ताजंतवानं होतं. त्यामुळंच की काय, गड उतरून येताना काहीसं उदास वाटतं खरं...

कधी कधी हेही जमत नाही आणि आपल्याच शहरात दिवस घालवावा, असा पर्याय पुढं येतो. आपल्या गावातलं एकूण एक स्थळ आपण केव्हाच पाहिलेलं असल्यानं कुठल्याही ठिकाणी गेलं तरी ती पुनर्भेटच असते. मग एखादा नवा झालेला मॉल किंवा मल्टिप्लेक्स यांच्या तावडीत आपण सापडतो. एकीकडं जुनं होत चाललेलं आणि दुसरीकडं रोज नवनवा आकार घेणारं शहर पाहून अचंबित व्हायला होतं. बदलांचा हा वेग आपल्याला हळवं करतो आणि वय झाल्याची जाणीवही करून देतो. सगळं करून झाल्यावर ‘झालं एकदाचं पर्यटन’ एवढंच काय ते समाधान मिळतं...

पण नशीब कधी तरी फारच मेहेरबान होतं. अचानक ऑफिसला दांडी मारायची हुक्की येते. निवांत उशिरा उठता येतं. दिवाळी अंक किंवा आवडतं पुस्तक घेऊन दुपारपर्यंत लोळत पडता येतं. अशा वेळी बाहेरून काही तरी डिश मागवून दुपारचं जेवण करायचं, मग पुन्हा ताणून द्यायची, संध्याकाळी सुंदर थंडीत बाहेर पडायचं, मनाला येईल त्या रस्त्याला गाडी हाणायची, सूर्यास्त होत आला की गाडी रस्त्याच्या कडेला थांबवायची, अनिमिष डोळ्यांनी तो केशरी सोहळा डोळ्यांत साठवून घ्यायचा... परत घरट्यात परतायचं... संध्याकाळी जिवाला जीव देणारा मित्र बोलवावा, सुख-दुःखाच्या गप्पा मारीत साग्रसंगीत भोजन व्हावं, रात्री जमल्यास एखादा पिक्चर टाकावा किंवा गाण्याची मैफल ऐकावी... निवांत झोपावं... अहाहा!

दुसऱ्या दिवशी रुटीन जगायला आपण परत सिद्ध होतो, तेव्हा लक्षात येतं, की काल काय मस्त पर्यटन झालं आपलं! 

 ---

(पूर्वप्रसिद्धी - महाराष्ट्र टाइम्स, पुणे; १२ नोव्हेंबर २०१७)

---

कासव - रिव्ह्यू

मना, तुझे मनोगत...
-----------------------

माणसाचं मन ही एक अजब गोष्ट आहे. या मनाचा थांग आपला आपल्यालाच कैकदा लागत नाही, तिथं तो इतरांना लागावा ही अपेक्षा करणं व्यर्थच. मग हे मन जेव्हा काही कारणानं भरकटतं किंवा इतरांच्या लेखी वेड्यासारखं वागू लागतं, तेव्हा त्याला समजून कोण घेणार? आपल्यालाच या वेड्या मनाला आवरावं लागतं, सावरावं लागतं.
सुमित्रा भावे-सुनील सुकथनकर यांचा 'कासव' हा नवा चित्रपट पाहताना आपल्याला सारखा याचा प्रत्यय येत राहतो. काही कारणांनी आपलं मन अनेकदा निराशेच्या खोल गर्तेत जातं. काही म्हणता काही करावंसं वाटत नाही. मन आजारी आहे हे इतरांना कळत नाही. ही अस्वस्थता मग वाढतच जाते आणि मग जीव देण्याइतकं टोकाचं काही तरी करावंसं वाटू लागतं. अशा वेळी ज्यांच्या आधाराची सर्वाधिक गरज असते, तेच लोक पाठ फिरवतात. सगळं जगणं विस्कटून जातं. दोरी तुटलेल्या पतंगासारखं भिरभिरणं नशिबात येतं. या नाजूक अवस्थेवर इलाजही तसाच नाजूकपणे करावा लागतो. हलक्या, रेशमी हातांनी हा गुंता सोडवावा लागतो. अशा वेळी शांतपणे सगळी परिस्थिती हाताळावी लागते. समुद्रात राहणारं कासव मग इथं प्रतीकरूपानं समोर येतं. परिस्थिती विपरीत असेल तेव्हा हे कासव स्वतःला आक्रसून घेतं. आपल्याच कोशात जातं. माणसालाही असंच स्वतःला वेळ देण्याची गरज भासते.
या कथेतील मानवला (आलोक राजवाडे) अशीच स्वतःला वेळ द्यायची गरज असते. त्याच्या या नाजूक स्थितीला समजून घेणारी जानकी (इरावती हर्षे) त्याला योगायोगानं भेटते. ती स्वतः अशा मनोवस्थेतून गेलेली असते. त्यामुळे मानवची ओळखही नसताना ती त्याला आपल्यासोबत घेऊन येते. कोकणातील गावात दत्ताभाऊ (डॉ. मोहन आगाशे) यांच्यासोबत कासव संवर्धन केंद्रात ती काम करत असते. या शांत गावात, समुद्राच्या सान्निध्यात मानव स्वतःला हळूहळू कसा सापडत जातो, याची ही गोष्ट आहे. जानकीच्या सोबत असलेला ड्रायव्हर यदू (किशोर कदम) आणि त्या गावातील एसटी स्टँडवर काम करणारा पोऱ्या अशी आणखी दोन महत्त्वाची पात्रं कथेत येतात. मानवचा भूतकाळ कळण्यासाठी त्याच्या सावत्र आईचं (देविका दफ्तरदार) पात्रही येऊन जातं. कोकणातलं गाव असल्यानं दशावतारी नाटक मंडळी आणि त्यातला अश्वत्थाम्याचा सूचक संदर्भही येतो.
बहुतेक माणसांच्या आयुष्यात येणारं अटळ नैराश्य हा सिनेमाचा विषय असल्यामुळं त्याला संवेदनशील हाताळणीची गरज होती. सुमित्रा भावे-सुनील सुकथनकर यांचा आता अशा प्रकारच्या चित्रपटांत हातखंडा झाला आहे. सातत्यानं अशा प्रकारच्या गंभीर चित्रपटांची निर्मिती करणं ही सोपी गोष्ट नाही. हा सिनेमाही त्यांनी अशाच संवेदनशीलतेनं हाताळला आहे. या सिनेमाची लय संथ आहे. अत्यंत सावकाश, वेळ देऊन तो आपल्याला स्वतःमध्ये मुरवावा लागतो. माणसाचं अस्थिर, बेचैन मन आणि ते दुरुस्त होण्यासाठी करायचे उपाय यांची अत्यंत तरल अशी मांडणी या सिनेमात येते. यात मानवला भेटलेली जानकी स्वतः तशी संवेदनशील आहे. ती मानवला समजून घेऊ शकते. त्याला सावरण्यासाठी वेळ द्यावा लागेल, हे तिला समजतं. ही कलाकृती पाहणाऱ्या प्रेक्षकांकडूनही तशाच संवेदनशीलतेची अपेक्षा आहे.

सिनेमा मुख्यत्वे घडतो तो मानव आणि जानकी यांच्या संदर्भात. त्या दोघांचे मनोव्यापार तपशिलानं आले आहेत. मानवचं अत्यंत अस्थिर असणं आणि अशा स्थितीतून गेलेल्या जानकीचं त्या अनुभवातून आलेलं शहाणपण आणि शांतपण असा विरोधाभास सातत्यानं समोर येत राहतो. या मनोव्यापाराला ऑलिव्ह रिडले कासवांच्या अनोख्या जीवनक्रमाची जोड येते. अत्यंत शांतपणे, सावकाश हा चित्रपट आपल्याला नैराश्याची हळवी कथा सांगतो आणि मनाच्या आजारावरचे उपायही सांगतो.
आलोक राजवाडे आणि इरावती हर्षे या दोघांनीही अप्रतिम काम केलं आहे. किशोर कदम नेहमीच सुंदर काम करतात. या सिनेमातही त्यांनी यदूची भूमिका अशीच जीव ओतून केली आहे. चित्रपटात शांत क्षण अनेक आहेत. धनंजय कुलकर्णी यांचा कॅमेरा आणि संकेत कानेटकर यांच्या संगीताने या जागा सुरेखरीत्या भरून काढल्या आहेत.
सध्या आपण अनावश्यक गोंगाटात जगत आहोत. अशा वेळी बधिर झालेल्या आपल्या शरीराला आपल्या मनाचं काहीच ऐकू येत नाही. मनाचं ऐकण्याची सध्या फार गरज आहे. त्याला बरं नसेल तर त्याच्याकडं बघण्याची, त्याला गोंजारण्याची आवश्यकता आहे. आपण 'ससा' झालो आहोत; आता कासव व्हायला हवं, असं हा सिनेमा सांगतो... खरंय, 'कासव' झालो तरच जगण्याची ही शर्यत जिंकू शकू...!
----
दर्जा : चार स्टार
----

न्यूटन रिव्ह्यू

'मत' में है विश्वास...

-----------------

SPOILER AHEAD
---------------------

न्यूटन या शीर्षकाचा हिंदी सिनेमा येतो आहे, म्हटल्यावर आपल्या डोळ्यांसमोर ज्या काही कल्पना येतात, त्यांना छेद देणारा असा हा सिनेमा आहे, हे आधी सांगितलं पाहिजे. आपल्याला एकच न्यूटन माहिती... अॅपलवाला... या सिनेमाचा नायक मात्र सरकारी नोकरी करणारा साधा माणूस आहे. भौतिकशास्त्रात एम. एस्सी. केलेला आहे, एवढाच काय तो त्याचा आणि न्यूटनचा संबंध. त्याचं नाव खरं तर नूतनकुमार असं आहे. पण शाळेत या नावावरून मुलं चिडवायची म्हणून त्यानं दहावीच्या फॉर्मवर स्वतःचं नाव 'न्यूटन' असं लिहून, बदलून टाकलं. छत्तीसगडमध्ये राहणाऱ्या  या न्यूटनची (राजकुमार राव) स्वतःची म्हणून काही तत्त्वं आहेत. त्याचे पारंपरिक वळणाचे आई-वडील एक सोळा वर्षांची मुलगी त्याला दाखवायला नेतात, तेव्हा ती अल्पवयीन आहे म्हणून तो नकार देऊन निघून येतो. कामात तो अतिशय शिस्तीचा आहे, वेळ पाळणारा आहे. अशा या न्यूटनवर सरकारी कर्मचारी म्हणून निवडणुकीची ड्यूटी करण्याची वेळ येते. तसा तो राखीव कर्मचाऱ्यांमध्ये असतो, पण छत्तीसगडमधील एका अतिशय दुर्गम व माओवाद्यांचा प्रभाव असलेल्या भागात एका निवडणूक केंद्रावर जाण्याची वेळ त्याच्यावर येते. त्याच्याबरोबर दोन कर्मचारी सहकारी म्हणून येतात आणि एक स्थानिक तरुणी ब्लॉक ऑफिसर म्हणून यायची असते. निवडणूक केंद्र असलेलं ठिकाण इतकं दुर्गम असतं, की त्यांना हेलिकॉप्टरमधून त्या ठिकाणी नेलं जातं. दोघा सहकाऱ्यांपैकी एक जण लोकनाथ (रघुवीर यादव) म्हणून असतात, ते निवृत्तीला आलेले असतात आणि केवळ नाइलाज म्हणून या कामावर आलेले असतात. दुसरा असतो, तो केवळ हेलिकॉप्टरमधे बसायला मिळावं म्हणून आलेला असतो. या मतदान केंद्रावर केवळ ७६ आदिवासींचं मतदान असतं. त्या केंद्रावर जाण्याआधी रात्री या तिघांना निमलष्करी दलाच्या कॅम्पवर नेलं जातं. तिथं त्यांची गाठ तिथल्या आत्मासिंह या अधिकाऱ्याशी (पंकज त्रिपाठी) पडते. हा अधिकारी या परिसरात चांगलाच मुरलेला असतो. त्याला न्यूटन आणि त्याच्या सहकाऱ्यांनी हे काम भराभर संपवून निघून जावं, असं वाटत असतं. सुरुवातीला तर तो कॅम्पमधूनच त्यांना परत पाठवण्याचा प्रयत्न करतो; पण न्यूटनच्या खमकेपणापुढं त्याचं काही चालत नाही आणि अखेर या सर्वांना आठ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या निवडणूक केंद्रापर्यंत चालत जावं लागतं. तिथं गेल्यावर या सर्वांना कोणत्या परिस्थितीला तोंड द्यावं लागतं, आदिवासी मतदान करायला येतात की नाही, लष्करी अधिकारी नक्की काय करतो, राज्याचे पोलिस महानिरीक्षक आंतरराष्ट्रीय पत्रकार महिलेला घेऊन तिथं भेट द्यायला येतात तेव्हा काय होतं हे सगळं पडद्यावरच पाहायला हवं.

अमित मसूरकर या दिग्दर्शकाचा हा दुसराच सिनेमा. मात्र, या दिग्दर्शकानं एवढं अप्रतिम काम या सिनेमात केलंय, की 'हॅट्स ऑफ' असं म्हणावंसं वाटतं. (या सिनेमाची भारताची अधिकृत ऑस्कर एंट्री म्हणून कालच निवड झाली, त्यावरून सिनेमाची एकूण गुणवत्ताही सिद्ध झाली. एरवी प्रायोगिकच वाटेल, अशा या सिनेमाला मुख्य प्रवाहात मिळालेलं स्थान आणि मिळणारा प्रतिसाद आशादायी आहे.)

भारतातील लोकसभा निवडणूक आणि त्यानिमित्त वापरली जाणारी जगड्व्याळ यंत्रणा हा आपल्याच नव्हे, तर साऱ्या जगाच्या कौतुकाचा विषय आहे. देशाच्या अगदी दूरवरच्या, दऱ्याखोऱ्यांतल्या, जंगलातल्या दुर्गम केंद्रांमध्ये निवडणूक कर्मचारी जातात आणि मतदान पार पाडतात, हा देशवासीयांसाठी आणि माध्यमांसाठी कायमच कौतुकाचा विषय राहिलेला आहे. दर निवडणुकीच्या वेळी याच्या बातम्याही येतात. छत्तीसगडमधील माओवादी/नक्षलग्रस्त भागांत तर खरोखर स्थानिक विरोध डावलून अशी निवडणूक घेणं किती अवघड आहे, याची कल्पना सर्वांनाच आहे. याच विषयावर हा संपूर्ण सिनेमा केंद्रित आहे. असा विषय निवडल्याबद्दल आणि त्याचा उत्तम अंमल केल्याबद्दल दिग्दर्शकाचं अभिनंदन केलं पाहिजे.

या सिनेमाची सुरुवात होते ती छत्तीसगडमधल्या एक स्थानिक नेत्याच्या प्रचाराने. नंतर हा नेता जंगल भागातून जात असताना नक्षलवादी त्याची गाडी अडवतात आणि सरळ गोळ्या घालून त्याला ठार मारतात. या प्रसंगातून सिनेमाचा एकूण टोन सेट होतो. त्यानंतर आपल्या नायकाचं घर दिसतं. त्याचे मध्यमवर्गीय आई-वडील दिसतात, त्याचा मुलगी पाहण्याचा व तिथून परततानाचा बसमधला प्रसंग आणि त्यातून त्याचं व्यक्तिमत्त्व समोर येतं. त्यानंतर फार वेळ न घालवता सिनेमा थेट मुख्य कथाविषयाकडं येतो. छोट्या छोट्या प्रसंगमालिकेतून दिग्दर्शक आपल्याला मुख्य घटनाक्रमाकडं कसा घेऊन जातो आणि त्या दृष्टीनं प्रसंगांची केलेली रचना पाहण्यासारखी आहे. अगदी एखाद-दुसऱ्या दृश्यामधून संबंधित घटनेतील पात्राचं व्यक्तिमत्त्व प्रस्थापित करण्याचं त्याचं कौशल्य दाद देण्यासारखं आहे. पंकज त्रिपाठीनं रंगवलेला आत्मासिंह स्वभावानं नक्की कसा आहे, हे त्याच्या पहिल्याच अंड्याच्या प्रसंगातून आपल्या लक्षात येतं. तीच गोष्ट रघुवीर यादव यांनी साकारलेल्या लोकनाथची आणि अंजली पाटीलनं उभ्या केलेल्या मलकोची. अंजली पाटीलची मलको ही स्थानिक तरुणी तर खरोखर तिथलीच असावी, असं वाटावं एवढ्या ऑथेंटिसिटीनं तिनं ती रंगविली आहे. कथानक एकदा जंगलात शिरल्यानंतर बदललेल्या गडद रंगाचं अस्तित्व अंगावर येतं; तसंच मोडकळीस आलेल्या शाळेच्या खोलीचं नेपथ्यही जमून आलेलं आहे. याशिवाय प्रत्येक संघर्षाच्या प्रसंगी न्यूटनचं कमालीचं निग्रही राहणं आणि इतरांचे त्यानुरूप बदलत गेलेले प्रतिसाद हा सर्व प्रकार सिनेमाची उंची वाढवायला मदत करतो.

यातून न्यूटनचं काहीसं विक्षिप्त, पण अंतर्यामी कणखर व सच्चं व्यक्तिमत्त्व दिग्दर्शक आपल्यासमोर उभं करतो. त्यातून हळूहळू जाणवत जातं, की हा न्यूटन म्हणजे अशा अनेक लाखो भारतीयांचाच प्रतिनिधी आहे. कायद्याचं पालन करून आपलं कर्तव्य बजावण्यातील त्याची असोशी कित्येक जणांच्या अंगात असते. देशाच्या कानाकोपऱ्यात असे कित्येक 'न्यूटन' शांतपणे आपलं काम करत असतात. त्यांच्यामुळं ही सगळी व्यवस्था नीट सुरू असते. अशा सर्व लोकांना हा सिनेमा म्हणजे आपलीच कहाणी वाटेल. निवडणूक केंद्रावर जाण्यासाठी न्यूटन मोबाइलमधला गजर लावून पहाटे उठतो, तिथपासून शेवटी मतदान तीन वाजता संपायला दोन मिनिटं असतात, तर तेवढा वेळ झाल्यावरच पेपरवर सही करण्यापर्यंत न्यूटनची कर्तव्यदक्षता दिग्दर्शकानं अनेक प्रसंगांत टिपली आहे. आपण एका निवडणूक केंद्राचे केंद्राधिकारी आहोत; म्हणजेच थोडक्यात आत्ता आपण सरकार आहोत, या जबाबदारीच्या भावनेतून न्यूटन एक क्षणही विचलित होत नाही. त्यामुळंच तो कित्येकदा जीव धोक्यात घालतो, त्या लष्करी अधिकाऱ्याशीही कैकदा पंगा घेतो. सोबत असलेल्या त्या तरुणीचीही त्याला भाषा समजण्यासाठी मदत होते. तिला सुरक्षितपणे घरी जाता यावं यासाठी तो धडपडतो. अशा अनेक बारीकसारीक गोष्टींमधून न्यूटनची कर्तव्यनिष्ठता दिग्दर्शक लखलखीतपणे आपल्यासमोर आणतो. आपणही आपल्या आयुष्यात अशा अनेक छोट्या-मोठ्या गोष्टींतून आपली कामाप्रती किंवा देशाप्रती असलेली निष्ठा व्यक्त करत असतो. त्यामुळंच 'न्यूटन'चं ते वागणं आपल्याला अगदी आपलंसं वाटतं.

​ राजकुमार राव यानं रंगवलेला 'न्यूटन' पाहण्यासारखा आहे. हा अभिनेता दिवसेंदिवस फॉर्मात येत चालला आहे. या वर्षातला हा त्याचा तिसरा जबरदस्त चित्रपट. तिन्हीतली कामे वेगवेगळी आणि उत्कृष्ट! साधासरळ चेहरा ठेवून सर्व प्रकारचे भाव व्यक्त करण्याची त्याची खासियत जबरदस्त आहे. तीच गोष्ट पंकज त्रिपाठीची. हा अभिनेताही सध्या जोरदार फॉर्ममध्ये आहे. यात त्याला नेहमीपेक्षा वेगळा, लष्करी अधिकाऱ्याचा रोल मिळाला आहे. तो त्यानं जोरदार केला आहे. रघुवीर यादव, अंजली पाटील यांची साथ मोलाची... मोजक्या प्रसंगांत संजय मिश्रासारखा कलावंत छाप पाडून जातो.

थोडक्यात, 'न्यूटन'सारखे सिनेमे आपल्याला स्वतःवरचा विश्वास आणखी भक्कम करण्यास मदत करतात. त्यामुळं ते पाहायला पर्याय नाही.
---

दर्जा - साडेचार स्टार
---

धोनी - मटा लेख

माहीला पर्याय नाही...

--------------------

महेंद्रसिंह धोनी म्हणजे एक अफाट व्यक्तिमत्त्व आहे. डोक्यावर बर्फाची लादी ठेवून वावरणारा हा माणूस म्हणजे कमाल आहे. अशी वृत्ती स्वतःवर कमालीचा विश्वास असल्याशिवाय अंगी येत नाही आणि स्वतःवर विश्वास असण्यासाठी भरपूर मेहनत करावी लागते. धोनीकडं दोन्ही गोष्टी आहेत. त्यामुळंच तो फार न बोलता, जे काही बोलायचंय ते बॅटद्वारे आणि यष्टींमागे उभं राहून बोलून दाखवतो. 

सध्या धोनी ३६ वर्षांचा आहे. म्हणजे क्रिकेटपटूंच्या दृष्टीनं करिअरच्या उताराचा काळ. क्रिकेटची पुढची विश्वचषक स्पर्धा २०१९ मध्ये इंग्लंडमध्ये होणार आहे. तेव्हा धोनी ३८ वर्षांचा असेल. त्यामुळंच तो विश्वचषकाच्या संघात असेल का, असावा की नसावा अशा काही चर्चा क्रिकेटप्रेमींमध्ये आणि माध्यमांमध्येही सुरू झाल्या आहेत. पण श्रीलंकेत सध्या सुरू असलेल्या एकदिवशीय मालिकेत धोनी सध्या ज्या तडफेनं खेळतोय ते पाहता विश्वचषकातही 'माहीला पर्याय नाही' असंच म्हणावंसं वाटतं. त्याची कारणं पाहू या...

एक तर धोनीचा फिटनेस. धोनी शरीरानं, हाडापेरानं चांगलाच मजबूत आहे. रोज शेरभर दूध पिऊन आणि तेवढाच घाम गाळून त्याचं शरीर कणखर झालं आहे. त्याच्या हालचालींत कुठंही मंदपणा दिसत नाही. यष्टींमागं उभा असताना अजूनही तो बाइज जाऊ देत नाही किंवा झेल सुटू देत नाही. यष्टिचीत करण्यामधलं त्याचं चापल्य अजूनही वादातीत आहे. एक विराट कोहली सोडला, तर भारतीय संघातील त्याच्यापेक्षा किती तरी तरुण खेळाडूंपेक्षाही धोनी फिटनेसच्या बाबतीत सरस वाटतो. एकेरी धावा घेतानाची त्याची चपळाई बघण्यासारखी असते. महत्त्वाचं म्हणजे कसोटी असो वा वन-डे, दोन्हीतले आंतरराष्ट्रीय संघ निवडताना आज कठोर अशी फिटनेस चाचणी घेतली जाते. त्यात तुम्ही उत्तीर्ण झालात, तरच संघात स्थान मिळतं. तिथं तुमची पूर्वपुण्याई काही कामाला येत नाही. तेव्हा धोनी संघात आहे याचाच अर्थ ही कठोर अशी चाचणी तो दर वेळी उत्तीर्ण होतो आणि स्वतःचा फिटनेस सिद्ध करतो! 

दुसरा मुद्दा म्हणजे धोनीचा नेतृत्वाचा अनुभव. गांगुलीच्या नेतृत्वाखाली भारताच्या संघानं २००३ च्या विश्वचषकात उपविजेतेपद मिळवलं आणि त्यानंतर भारतीय संघात काही फेरबदल झाले. तोपर्यंत भारतीय संघाला नियमित यष्टिरक्षकच नव्हता. गांगुलीच्या पारखी नजरेनं धोनीमधली गुणवत्ता हेरली आणि त्याला २००४ मध्ये भारतीय संघात आणलं. तेव्हापासून गेल्या एक तपाहून अधिक काळ माही भारतीय संघाचा अविभाज्य भाग ठरला आहे. त्याच्या नेतृत्वाखाली भारतानं पहिली टी-२० स्पर्धा पाकिस्तानला हरवून जिंकली. त्यानंतर सर्वांत महत्त्वाची कामगिरी म्हणजे २०११ मध्ये विश्वचषक जिंकला. भारतानं आत्तापर्यंत दोनदाच विश्वचषक जिंकला आहे आणि कपिलदेवनंतर धोनीच अशी कामगिरी करू शकला आहे, हे महत्त्वाचं! त्यानंतर त्याच्या नेतृत्वाखाली भारतानं कसोटी क्रमवारीत २०१३ मध्ये पहिला क्रमांक पटकावला. याशिवाय गेल्या वर्ल्ड कपमध्ये त्याच्या नेतृत्वाखाली खेळताना भारत उपांत्य फेरीपर्यंत एकही सामना न गमावता पोचला होता. आतापर्यंत पाच-पाच विश्वचषक खेळणारे काही खेळाडू होऊन गेले आहेत. धोनी २०१९ चा विश्वचषक खेळला, तर तो त्याचा चौथा विश्वचषक असेल. त्यामुळं त्यानं खेळणं फार काही आश्चर्याची गोष्ट असणार नाही. 

तिसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे, धोनी कर्णधार असताना त्यानं बऱ्याच नव्या खेळाडूंना संधी दिली. (काहींवर अन्यायही केला, हे खरंय!) अश्विन, जडेजा, रोहित, धवन, रैनापासून ते अलीकडच्या हार्दिक पंड्या, बुमराहपर्यंत अनेक खेळाडू धोनीच्या नेतृत्वाखाली प्रथम खेळले. धोनीला सीनियर असलेले सगळे खेळाडू एक तर निवृत्त झाले किंवा संघातून बाहेर फेकले गेले. सध्याचा कर्णधार विराट कोहली यालाही धोनीविषयी आदर आहे. परवाच्या धोनीच्या तीनशेव्या सामन्याच्या वेळी विराटनं 'तू आमचा कायमच कर्णधार असशील,' असे उद्गार काढले होते. त्यामुळं या संघातल्या सर्व खेळाडूंचा खेळ धोनीला चांगला माहिती आहे. त्यांच्यातल्या गुणांची, दोषांची त्याला नीट कल्पना आहे. आता संघात सगळ्यांत सीनियर खेळाडू धोनीच आहे. त्याच्या शब्दावर विश्वास ठेवणारे, त्याच्याकडून प्रेरणा घेत शिकलेले हे सगळे खेळाडू आहेत. धोनी यष्टींमागे उभा राहून सदैव या सगळ्या खेळाडूंशी बोलत असतो. त्यांना युक्तीच्या चार गोष्टी सांगत असतो. त्यांच्या खांद्यावर हात ठेवून त्यांना प्रोत्साहन देत असतो. त्याच्या उपस्थितीमुळं विराटवरचं बरंचसं दडपण कमी होत असणार, यात शंका नाही. 

चौथा मुद्दा म्हणजे, धोनीची खेळाची समज आणि 'आउट ऑफ बॉक्स' विचार करण्याची त्याची वृत्ती. परवा श्रीलंकेविरुद्धच्या सामन्यात पहिले दोन्ही बळी धोनीच्या रिव्ह्यूमुळेच मिळाले, असं म्हणता येईल. खेळताना त्याचं चौफेर लक्ष असतं आणि तो जेव्हा मैदानात असतो, तेव्हा शंभर टक्के 'काया-वाचा-मनेन' संघासोबत मैदानात असतो. त्याचा उत्साह पाहण्यासारखा असतो. तो कधीही 'स्लेजिंग' करताना दिसत नाही. त्याउलट आपल्या खेळाडूंशी सतत बोलून त्यांना प्रेरणा देताना दिसतो. 'आउट ऑफ बॉक्स' विचार करण्याची त्याची वृत्ती विश्वचषकासारख्या स्पर्धेत फार उपयोगाची असते. अत्यंत अटीतटीनं सगळे खेळत असतात. गुणवत्ता सगळ्यांकडंच असते. अशा वेळी थंड डोक्यानं, वेगळा विचार करून प्रतिस्पर्ध्याला नमविण्यासाठी धोनीसारखा खेळाडूच हवा. पहिल्या टी-२० स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात जोगिंदर शर्माला शेवटचं षटक देण्याचा त्याचा निर्णय असाच अफलातून होता. आयपीएलमध्ये चेन्नईच्या संघाकडून अनेकदा अश्विनला गोलंदाजीची सुरुवात करायला देणे किंवा फलंदाजीच्या क्रमवारीत बदल करून स्वतः आघाडीवर लढणे (विश्वचषकाचा अंतिम सामना) अशा अनेक गोष्टी माहीच्या वेगळ्या विचारांची साक्ष देतात. त्याच्या बहुतेक अशा निर्णयांचा संघाला फायदाच झालेला दिसतो.

पाचवा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे, धोनीनं दोन वर्षांपूर्वी कसोटी क्रिकेटला रामराम ठोकला आणि फक्त एक-दिवशीय व टी-२० क्रिकेटवर लक्ष केंद्रित केलं. धोनीला स्वतःला त्याचा खेळ वन-डे व टी-२० या प्रकारांसाठी अत्यंत अनुकूल वाटतो. पन्नास षटकांच्या सामन्यात तर घसरलेला डाव सावरण्याची कामगिरी त्यानं अनेक वेळा केली आहे. अगदी सध्या सुरू असलेल्या श्रीलंकेविरुद्धच्या मागच्या तिन्ही सामन्यांत धोनीनं नुसती ही डाव सावरण्याची कामगिरी केलीय असं नाही, तर सामने जिंकूनही दिले आहेत. त्याच्या केवळ समोर असण्यानं भुवनेश्वरसारख्या गोलंदाजालाही उत्कृष्ट फलंदाजी करण्याची प्रेरणा मिळते आणि तो अर्धशतक ठोकून सामना जिंकून देतो. धोनीला जगातला 'सर्वोत्कृष्ट फिनिशर' असं म्हणतात ते उगीच नाही. सहाव्या-सातव्या क्रमांकावर खेळायला येऊनही केवळ तीनशे सामन्यांत त्यानं साडेनऊ हजारहून अधिक धावा केल्या आहेत. त्याच्या मनगटातला जोर आणि ताकद यामुळं जगातल्या कुठल्याही मैदानावर, कुठल्याही गोलंदाजाला मैदानाबाहेर भिरकावण्याची त्याची क्षमता कोणीही नाकारू शकत नाही. 

सहावा थोडा भावनात्मक मुद्दा... २०११ च्या विश्वचषकात सगळे खेळाडू सचिनसाठी विश्वचषक जिंकूनच द्यायचा, या भावनेनं फार प्रेरित होऊन खेळले. या खेळाडूंमध्ये धोनी आणि विराटही होते. आता धोनीलाही असाच गोड निरोप देण्याची जबाबदारी विराट आणि त्याच्या सहकाऱ्यांवर आली आहे. अशी काही तरी अंतःप्रेरणा असेल तर सगळ्यांचीच कामगिरी अंमळ सुधारते, असा अनुभव आहे. या प्रेरणेतून भारतीय संघ खेळला आणि त्यांनी पुन्हा तिसऱ्यांदा विश्वचषक जिंकून माहीला 'अलविदा' म्हटलं तर धोनीसारखा नशीबवान आणि सुदैवी खेळाडू दुसरा कोणी नसेल. गेल्या १३ वर्षांत त्यानं भारतीय संघासाठी केलेल्या कामगिरीसाठी... 'इतना गिफ्ट तो बनता ही है बॉस'!

------

(पूर्वप्रसिद्धी : महाराष्ट्र टाइम्स, पुणे : ३ सप्टेंबर २०१७)

----

'ऐसी अक्षरे'साठी लेख

वृत्तपत्र विद्यापीठ

---------------

पत्रकारितेच्या अभ्यासक्रमात शिकवलं गेलेलं एक वाक्य कायमचं लक्षात राहिलंय. वर्तमानपत्रात छापून येणाऱ्या मजकुराची एक व्याख्या 'घाईत लिहिलेलं साहित्य' (Liturature in hurry) अशी केलेली आहे. वृत्तपत्रांमध्ये काम करणाऱ्यांना कायमच वेळेच्या मर्यादेत, घाईत काम करावं लागतं. या 'डेडलाइन'ची टांगती तलवार सदैव डोक्यावर असते. विशिष्ट वेळेत, विशिष्ट शब्दांत आणि विशिष्ट गरजा पूर्ण करणारा मजकूर हुकमी पद्धतीनं लिहिता यावा लागतो. पत्रकार होण्याची ती जणू पूर्वअटच असते. त्यामुळंच भाषेवर पकड असणाऱ्यांना, चांगली शब्दसंपदा असणाऱ्यांना आणि काळ-वेळ-संदर्भाचं अचूक भान असणाऱ्यांना वृत्तपत्रांच्या जगात मान असतो; मागणी असते. 

मी गेल्या वीस वर्षांपासून या व्यवसायात आहे. लिहिण्याची आवड हाच व्यवसाय झाला. असं होणं हे दोन गोष्टींसाठी फार भाग्याचं मानायला हवं. एक तर तुम्हाला तुमच्या या छंदासाठी पगार मिळतो आणि दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे तुम्हाला तुमचं काम हे काम वाटत नाही. काम हे जेव्हा 'काम' वाटतं, तेव्हा त्या कामाचं ओझं वाटू लागतं. माझं सुदैवानं तसं झालं नाही; आणि अर्थात पत्रकारितेत कोणत्याही कामाचं ओझं वाटून चालत नाही. वेळप्रसंगी प्रूफरीडरपासून ते संपादकापर्यंतची सर्व कामं एकाच माणसाला करावी लागू शकतात, हेही एक कारण आहेच. माझ्या या दोन दशकांहून अधिक झालेल्या कारकिर्दीत पुष्कळ वेळा हे सगळं करावं लागलं आहे. 

सुदैवानं 'लोकसत्ता', मग 'सकाळ' आणि आता 'महाराष्ट्र टाइम्स' या महाराष्ट्रातल्या तिन्ही आघाडीच्या वृत्तपत्रांत काम करण्याचा अनुभव मला मिळाला आहे. तर सांगायचा मुद्दा हा, की बहुतेक पत्रकारांना प्रूफरीडर ते संपादक ही सगळी कामं कधी ना कधी करावीच लागतात. पत्रकारांच्या कामकाजाचे प्रामुख्यानं दोन भाग पडतात. एक बातमीदारीचा, म्हणजे प्रत्यक्ष फिल्डवर जाऊन बातम्या आणण्याचा आणि दुसरा संपादनाचा, म्हणजे टेबलवर बसून बातमीवर संस्कार करण्याचा! मी दुसऱ्या कामात जास्त रमलो किंवा ते काम मला अधिक चांगलं जमत असावं म्हणून दिलं गेलं, असं म्हणता येईल. पण बातमीदारीही केलीच. प्रत्येक उपसंपादकाला उमेदवारीच्या काळात बातमीदारी करावीच लागते. मुळात वृत्तपत्रांत कामकाजाचा भाग म्हणून हे दोन वेगळे विभाग केलेले असतात. प्रत्यक्ष काम करताना एवढी कट्टर विभागणी नसते. उपसंपादक हाही बातमी आणू शकतोच. तर त्या पद्धतीनं मीही बातमीदारी केली. सुरुवातीला उमेदवारी म्हणून केली आणि नंतर आपल्या विशेष आवडीच्या, म्हणजे माझ्या बाबतीत, साहित्य व सिनेमा या दोन गोष्टींच्या संदर्भात आवर्जून बातमीदारी केली...

माझी सुरुवात नगरला 'लोकसत्ता'मधून मुद्रितशोधक म्हणून झाली असली, तरी पुण्यात एक सप्टेंबर १९९७ पासून मी 'सकाळ'मध्ये रुजू झालो तेव्हापासून खऱ्या अर्थानं माझी पत्रकारिता सुरू झाली असं म्हणता येईल. तिथं उपसंपादकीचे, बातमीदारीचे धडे गिरवता आले. अनेक दिग्गज पत्रकारांच्या अनुभवांचा आम्हाला फायदा मिळाला. त्यांच्याकडून बरंच काही शिकता आलं. आम्ही चार-पाच जण ट्रेनी असताना आम्हाला राजीव साबडे सरांच्या ताब्यात देण्यात आलं. सहा महिन्यांत त्यांनी आमच्याकडून बातमीदारीचं, उपसंपादकीचं, ग्रंथालय शास्त्राचं आणि क्रीडा बातमीदारीचं तंत्र घोटून घेतलं. हा शिक्षणाचा काळ मोठा विलक्षण होता. अनेक नव्या गोष्टी प्रथमच माहिती झाल्या. अर्थात एक आहे. आपल्या स्वतःच्या बालसुलभ उत्साहाची, नवं शिकण्याच्या तयारीची आणि कुतूहलाची जोड त्याला पाहिजे. मी तेव्हा २१-२२ वर्षांचा तरुण होतो आणि या सगळ्या गोष्टी माझ्या अंगात होत्या. त्याचा पुढं फार उपयोग झाला. जन्मजात कुतूहल असल्याशिवाय पत्रकारितेत मजा नाही. मी 'सकाळ'मध्ये रुजू झाल्याच्या पहिल्याच दिवशी ग्रंथालयात जाऊन माणूस चंद्रावर उतरला त्या दिवशीचा 'सकाळ'चा अंक मला दाखवा, अशी विचारणा केली होती. कारण ती बातमी तेव्हा कशी दिली होती, हे जाणून घेण्याची मला अत्यंत उत्सुकता होती. तेव्हाचे ग्रंथपाल सुरेश जाधव सर माझं हे कुतूहल पाहून अत्यंत खूश झाले आणि त्यांनी जुनी फाइल काढून मला केवळ ती बातमीच दाखविली असं नाही, तर त्या बातमीच्या वेळी तेव्हा घेतल्या गेलेल्या परिश्रमांचीही माहिती दिली. 'सकाळ'च्या परुळेकर शैलीनुसार 'माणूस चंद्रावर उतरला' एवढंच, पण थेट बातमी सांगणारं शीर्षक होतं. हे शीर्षक अत्यंत मोठ्या टायपात होतं, हे उघडच दिसत होतं. तेव्हा एवढ्या मोठ्या अक्षरांचा ब्लॉक नव्हता. तर तो मुद्दाम तयार करवून घेऊन मग हे शीर्षक वापरण्यात आलं होतं. माझ्या मते, ही विसाव्या शतकातील पहिल्या क्रमांकाची बातमी होती आणि तिची ट्रीटमेंट आपण पाहायलाच हवी होती.

कान व डोळे उघडे ठेवून वावरलं की बातम्या मिळतात, असं आम्हाला सांगितलं जायचं. नुसती बातमी मिळवून भागायचं नाही, तर त्यातील सर्व माहिती अचूक असेल, याची खातरजमा करावी लागायची. यासाठी संबंधित व्यक्तींना अनेकदा फोन करावे लागत किंवा प्रत्यक्ष जाऊन भेटावं लागे. मी तेव्हा सायकलवर सर्व पुणे शहरात फिरून अनेकदा ही माहिती गोळा केली आहे. तेव्हा मोबाइल नुकतेच आले होते; पण सर्रास वापर नव्हता. माणसांना प्रत्यक्ष जाऊन भेटण्यावरच अधिक भर असायचा. यामुळं एक फायदा असा झाला, की पुण्यातल्या त्या काळातल्या सर्व महत्त्वाच्या व्यक्तींना त्यांच्या निवासस्थानी वा कार्यालयांत भेटता आलं, बोलता आलं. बातमीदारीच्या निमित्तानं पोलिस आयुक्तालयापासून ते एनडीएच्या सुदान ब्लॉकपर्यंत आणि वेदशास्त्रोत्तेजक सभागृहापासून कासेवाडी झोपडपट्टीपर्यंत अनेक ठिकाणी फिरावं लागायचं. स्वतः या सर्व ठिकाणी जाऊन तुम्ही एकदा बातमीदारी केलीत, की मग उपसंपादक म्हणून काम करणं पुढं सोपं जातं. शहरातील महत्त्वाच्या संस्था, व्यक्तींची नावं तुम्हाला माहिती होतात. नावांच्या मागचे-पुढचे संदर्भ कळू लागतात. मार्केट यार्डमध्ये सकाळी जाऊन भाज्यांचे भाव आणणे हा ट्रेनी बातमीदारांच्या कामाचा एक अविभाज्य भाग असतो. अनेकांना हे काम कंटाळवाणं वाटतं. मी मात्र फार उत्साहानं मार्केट यार्डात जायचो. तिथं विलास भुजबळांना भेटायचो. ते सगळी माहिती सांगायचे. (मला वाटतं, अजूनही तेच ही सगळी माहिती देत असतात.) तत्कालीन पुणे विद्यापीठ, महापालिका, कँटोन्मेंट बोर्ड, रेल्वे स्टेशन, सेंट्रल बिल्डिंग, जिल्हाधिकारी कार्यालय, झेडपी, स्वारगेट व शिवाजीनगर बसस्थानकं, मंडई, वेधशाळा, आकाशवाणी व दूरदर्शन, मराठा चेंबर, कॅम्प, भारत इतिहास संशोधन मंडळ, नव्या पेठेतील पत्रकार भवन आणि महत्त्वाचं म्हणजे वैकुंठ... ही बातम्या मिळण्याची तेव्हाची प्रमुख ठिकाणं होती. अजूनही हीच आहेत. काहींची नव्यानं फक्त भर पडली आहे.

'वैकुंठ'वरून आठवलं. या प्रशिक्षणाच्या काळात एक काम मी फार सातत्यानं केल्याचं माझ्या लक्षात आहे. एखादी मोठी व्यक्ती गेली, की तिचं अल्पचरित्र लिहायचं, हे ते काम! 'सकाळ'चं संदर्भ ग्रंथालय उत्कृष्ट आहे. त्यामुळं एखाद्या व्यक्तीचं अल्पचरित्र लिहायचं झाल्यास ग्रंथालयातून त्या व्यक्तीचं पाकीट आणायचं. त्यात त्या व्यक्तीबद्दल छापून आलेली ओळ न् ओळ जतन करून ठेवलेली असायची. ज्यांचं अल्पचरित्र वृत्तपत्रं छापतात ती मुळातच मोठी माणसं असल्यानं त्यांच्याविषयीची भरपूर माहिती वृृृत्तपत्रांकडं असतेच. तेव्हा 'गुगल'पेक्षा ग्रंथालयांचा वापर करण्याची पद्धत होती. तर मी सहा महिन्यांच्या काळात अशी चार-पाच तरी मोठ्या व्यक्तींची चरित्रं लिहिली. 

त्यात गोनीदा, यशवंत दत्त, मालती पांडे, अनंतराव कुलकर्णी आदींचा समावेश होता. याशिवाय अनेक मोठ्या लोकांशी बोलण्याची, त्यांची मुलाखत घेण्याची वेळ येई. तेव्हा ग्रंथालयात जाऊन त्या व्यक्तीविषयीची सर्व माहिती वाचून मगच तिला भेटायला जायचं, अशी आम्हाला सक्त ताकीद होती. त्यामुळं अज्ञानातून हसं होण्याचे प्रसंग कधीच आले नाहीत. किंबहुना याला आपल्याविषयी नीट माहिती आहे, हे कळलं की ती समोरची व्यक्ती खुलून अधिक मोकळेपणाने बोलत असे. लिहिताना साधी-सोपी, सरळ वाक्यं लिहावीत, याचा संस्कार होता. (हा लेख वाचतानाही वाचकांना ते जाणवेल.) वाचकाला कुठलीही अडचण न येता, थेट माहिती कळली पाहिजे, ही शिकवण होती. बातमीच्या सुरुवातीला लिहिल्या जाणाऱ्या मजकुराला 'लीड' असं म्हणतात. हा 'लीड' तीस शब्दांहून अधिक मोठा असता कामा नये, असा दंडक होता. याशिवाय बातमीच्या सुरुवातीलाच संक्षिप्त रूपं न वापरणं (भाजप न म्हणता पहिल्यांदा भारतीय जनता पक्ष असं पूर्ण लिहायचं), व्यक्तीचं पूर्ण नाव (म्हणजे सौ. टिळक असं न लिहिता, मुक्ता टिळक असं पूर्ण लिहायचं) लिहिणं, शक्यतो मराठीच आद्याक्षरं वापरणं (लोकप्रिय नावं - उदा. एस. एम. जोशी हे अर्थात अपवाद), इंग्रजी शब्दांचं अनेकवचन न लिहिणं (बसेस किंवा डॉक्टर्स न लिहिता चारशे बस किंवा शहरातले डॉक्टर असंच लिहायचं...) अशा कित्येक बारीक-सारीक गोष्टी शिकायला मिळाल्या. आजही लिखाणावर तोच संस्कार कायम आहे. आपला अंक विद्यापीठाचे कुलगुरूही वाचणार आहेत आणि स्टेशनवरचा हमालही वाचणार आहे; त्यामुळं दोघांनाही कळेल असं लिहा, असं आम्हाला सांगितलं जायचं. ते अगदी पटण्याजोगंच आहे.

पुण्यात पत्रकारिता करताना काही काही गोष्टी नीट लक्षात ठेवाव्या लागतात. इंग्रजीत ज्याला 'होली काऊ' म्हणतात, अशी बातम्यांची काही ठिकाणं वा घटना असतात. उदा. पुण्यातल्या गणपतींचं व विसर्जन मिरवणुकीचं वार्तांकन, दुसरी गोष्ट म्हणजे पुण्यात येणाऱ्या दोन्ही पालख्या व त्यांचे मुक्काम... आणि तिसरी गोष्ट म्हणजे खुद्द पुणे. या तिन्ही गोष्टींविषयी पुणेकर वाचक कमालीचा हळवा आणि संवेदनशील आहे. तेव्हा त्याला न दुखावता, या घटनांचं वार्तांकन करावं लागतं. त्यामुळं वाचकांच्या लक्षात आलं असेल, की या सर्व बाबतींत पुण्यातील वृत्तपत्रं (विशेषतः मराठी) एकमतानं, एकाच पद्धतीचं वृत्त देताना दिसतात. त्यात फार काही बदल करणं त्यांना शक्य झालेलं नाही. अगदी गेल्या तीन-चार वर्षांत मात्र थोडासा बदल होताना निश्चित दिसतो आहे. याखेरीज काही व्यक्ती, समाज व संस्थांविषयीही पुणेकर वाचक हळवे आहेत. विशेषतः पुण्याच्या अभिमानाची प्रतीकं मानल्या जाणाऱ्या व्यक्ती व संस्थांविषयी! त्यांची नावं इथं लिहिण्याची गरज नाही; आपल्यापैकी अनेकांनी ती सहज लक्षात येतील. 

या सर्व अनुभवाची शिदोरी घेऊन आपण पुण्याबाहेर किंवा परराज्यांत वा परदेशात वार्तांकन करायला जातो, तेव्हा निश्चितच मग आपल्यावर एक जास्तीची जबाबदारी येऊन पडते. सुदैवानं मला सुरुवातीपासून असं बाहेर जाऊन वार्तांकन करायची संधी मिळत गेली. एखादी सांस्कृतिक बातमी थोड्या ललित अंगानं, शैलीदार शब्दांनी नटवून लिहिण्याची मला आवड होती. थोडं फार जमत होतं तसं... मग तशा बातम्या लिहिणं ही तुमची जबाबदारीच होऊन जाते. या बातम्या तेव्हा मजकूर इटॅलिक करून वापरल्या जात. शिवाय अशा बातम्यांमध्ये वाक्यांनंतर पूर्णविराम न देता, तीन टिंबं (...) देण्याची पद्धत असे. मला अनेक सहकारी 'तीन टिंबांची बातमी लिहिणारा...' असं चिडवत असत. पण प्रत्येक बातमी अशी लिहायची नसते, हे मला अर्थातच कळत होतं. 

माझ्या या लिखाणामुळं असेल, लवकरच मला साहित्य संमेलनाचं वार्तांकन करायची संधी मिळाली. ऑफिसमधल्या ज्येष्ठ सहकाऱ्यांसोबत मी (१९९९ मध्ये) बेळगाव साहित्य संमेलनाला गेलो. प्रवास करताना उघड्या डोळ्यांनी करायचा, नवा प्रदेश डोळ्यांत साठवून ठेवायचा, ही माझी पूर्वीपासूनची आवड. मग वार्तांकनाला बाहेर जायला लागलो, तेव्हा या आवडीचा फार उपयोग झाला. मला प्रवासात झोप येत नाही आणि फार लांबचा प्रवास नसेल तर दिवसाच प्रवास करणं मला आवडतं. त्यायोगे ज्या भागात मी प्रथमच चाललो असेन तो भाग नीट पाहता येतो. इंग्रजीत ज्याला 'Terrain' म्हणतात, तो भूभाग पाहण्यात मला फार रस असतो. हा भूभाग पाहिल्यानंतर त्या परिसराविषयी किती तरी गोष्टी न सांगताच समजतात. तिथली माणसंही समजायला लागतात. एखादा भाग डोंगराळ आहे, की सखल आहे, पठारावर आहे की समुद्रकिनारी आहे, समुद्रसपाटीपासून साधारणतः किती उंचीवर आहे, तिथं कोणकोणत्या वाहतुकीच्या सोयी आहेत, तिथलं हवापाणी कसं आहे या साऱ्या गोष्टी जाणून घेण्यात मला रस असतो. याचं कारण आपण तिथं जे काही वार्तांकन करायला चाललेलो असतो, ती घटना वा प्रसंग काही निर्वात पोकळीत घडत नसतात. या साऱ्या सभोवतालाचा त्यावर कळत-नकळत परिणाम होत असतो. त्यातून त्या भागात कधीच न गेलेल्या वाचकाला आपण त्या भागाचा 'आँखो देखा हाल' सांगू शकतो आणि त्यामुळं वार्तांकनाचं मूल्य निश्चितच वाढतं. बेळगावला गेल्या गेल्या लक्षात आलं ते तिथल्या हवेचं वेगळेपण. एवढी थंड, आल्हाददायक हवा ऐन एप्रिल महिन्यात तिथं जाणवत होती. मग त्याचा नकळत उल्लेख किंवा परिणाम त्या बातम्या लिहिण्यावर होऊ लागला. बेळगावात कायम धगधगणारा मराठी-कन्नड वाद, त्या पार्श्वभूमीवर य. दि. फडके संमेलनाध्यक्ष असणं, तिथल्या मराठी शाळा, संमेलनाच्या निमित्तानं गावातून मिळणारा प्रतिसाद या सगळ्या गोष्टी संमेलनाच्या वार्तांकनात आपसूक येत गेल्या. त्यामुळंच तिथल्या कुंद्यासारखंच हे वार्तांकनही चांगलं जमून गेलं. पुढं अनेक साहित्य संमेलनांना उपस्थित राहून वार्तांकन करण्याचा योग आला. बहुतेक ठिकाणी पहिल्या दिवशी त्या गावातून निघणाऱ्या ग्रंथदिंडीतच संमेलनाचा रागरंग समजून यायचा. याचं कारण ही दिंडी म्हणजे त्या गावानं संमेलनाला नेमका कसा प्रतिसाद दिलाय हे सांगणारी एक लिटमस टेस्टच असायची किंवा असते.  

नंतर लगेचच तमिळनाडूत विधानसभा निवडणुकीचं वार्तांकन करायला जाण्याचा योग आला. एवढ्या लांबच्या राज्यात असं वार्तांकन करायला जायची ही माझी पहिलीच वेळ होती. त्याही वेळी ग्रंथालयात जाऊन त्या राज्याचा भौगोलिक-सामाजिक अभ्यास करणं, गेल्या चार-पाच महिन्यांतील घडामोडींशी परिचय करून घेणं या गोष्टी केल्या. तमिळनाडूत भाषेचा प्रश्न येणार, हे माहिती होतं. ट्रेनमध्ये मला एक तमिळी कुटुंब भेटलं. त्यांच्याशी परिचय झाल्यानंतर त्या कुटुंबात असलेल्या दहावीतल्या एका मुलीकडून मी चार-पाच वाक्यं तमिळमध्ये लिहून घेतली आणि पाठ करून टाकली. 'नमस्कार, मी अमुकतमुक.. महाराष्ट्रातून निवडणुकीचं वार्तांकन करायला आलो आहे' इ. प्रकारची ती चार-पाच  वाक्यं होती. त्यातलं 'येनक्कं तमिल थेरियादं' (मला तमिळ येत नाही) एवढं एकच वाक्य आता लक्षात आहे. गंमत म्हणजे मी हे वाक्य तमिळमधून म्हणत असल्यानं तिकडं सगळे (उदा. रिक्षावाले) हसायचे आणि 'थेरियादं?' (येत नाही काय?) म्हणून माझीच फिरकी घ्यायचे. पण हा एक अनुभवच होता. मी गेलो होतो २००१ च्या ऐन रणरणत्या मे महिन्यात. माझं अंग तिकडं भाजून निघालं. मात्र नवा प्रदेश, नवे लोक, नवी भाषा यांचं आकर्षण जबरदस्त होतं. माझ्या पहिल्या बातमीत अर्थातच तापलेल्या चेन्नईचा उल्लेख होता. जयललिता यांचा वेदनियलम हा प्रासादवजा बंगलाही तेव्हाच पाहिला. त्यांच्या 'जया टीव्ही'च्या ऑफिसात गेलो. द्रमुकच्या ऑफिसात गेलो. मी तेव्हा २५-२६ वर्षांचा होतो. महाराष्ट्रातील मराठी वृत्तपत्राचा प्रतिनिधी एवढ्या लांब तमिळनाडूची विधानसभा कव्हर करायला आलाय, याचंच त्या लोकांना भारी आश्चर्य वाटायचं. त्यामुळं मदतही खूप मिळायची. स्थानिक पत्रकारांनी तर खूपच मदत केली. आमचे एन. सत्यमूर्ती नावाचे प्रतिनिधीही तिथं होते. त्यांनीही बऱ्याच टिप्स दिल्या. यामुळं तिथलं वातावरण बऱ्यापैकी टिपण्यात मी यशस्वी झालो, असं वाटतं. प्रत्येक ठिकाणी टिपिकल राजकीय बातम्या किंवा सभांच्या बातम्या देण्यापेक्षा वेगळं काही दिसतंय का हे पाहत गेलो. चेन्नईच्या एका उपनगरात करुणानिधींच्या भिंतीवरील चित्रासमोरच तेथील बायकांची सार्वजनिक नळावर पाण्यासाठी लांबच लांब रांग लागली होती. चेन्नईत तेव्हा पाण्याचा फारच प्रॉब्लेम होता. मी तो फोटो आणि तिथल्या पाण्याच्या दुर्भिक्ष्याचीच बातमी करून पाठविली होती. रजनीकांत व एकूणच सिनेमांचं तिथल्या लोकांचं वेड, अत्यंत स्वस्त खाणं-पिणं आणि सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था यांचाही नकळत उल्लेख बातम्यांमध्ये येत असे.

मी तमिळनाडूतून परत आल्यावर सहाच महिन्यांत दिल्लीत संसदेवर अतिरेक्यांनी हल्ला केला. या घटनेत १२-१३ पोलिस कर्मचारी व निमलष्करी दलाचे अधिकारी मरण पावले होते. या घटनेला २००२ मध्ये एक वर्ष पूर्ण होत असताना, या पोलिस कर्मचारी व अधिकाऱ्यांच्या नातेवाइकांना मी भेटून यावं आणि त्याची एक स्टोरी करावी असं मला आमचे तेव्हाचे संपादक अनंत दीक्षित यांनी सांगितलं. त्यानुसार नोव्हेंबर २००२ मध्ये मी दिल्ली, हरियाना, राजस्थान, उत्तर प्रदेश या राज्यांत जाऊन संबंधित जवान व कर्मचाऱ्यांच्या घरच्यांना भेटून आलो. हा अतिशय विलक्षण आणि हृद्य अनुभव होता. किंबहुना ही माझी आत्तापर्यंत केलेली सर्वोत्तम असाइनमेंट होती, असं वाटतं. या वार्तांकनासाठी विविध ठिकाणी फिरावं लागलं. रिक्षा, बस, ट्रेन, सिक्स सीटर, ट्रॅक्टर, टू-व्हीलर आणि पायी अशा सर्व वाहतुकीच्या साधनांचा वापर करून मला त्या त्या ठिकाणी पोचावं लागलं. मात्र, या जवानांच्या घरी झालेलं स्वागत आणि त्यांनी व्यक्त केलेला जिव्हाळा मी कधीच विसरू शकत नाही. जगदीशकुमार यादव या शहीद अधिकाऱ्याचं कुटुंब राजस्थानातील 'नीम का थाना' इथं राहत होतं. मी दिल्लीवरून बसनं चार तासांचा प्रवास करून त्यांच्या घरी गेलो. जगदीशकुमार यांची तिशीतही नसलेली पत्नी, दोन छोटी मुलं आणि जगदीशकुमार यांचे आई-वडील तिथं राहत होते. त्या कुटुंबाला मी तिथं पोचल्याचं पाहून झालेला आनंद व आश्चर्य मी आजही विसरू शकत नाही. अत्यंत भावनिक असा तो क्षण होता. 'देश माझ्या मुलाला विसरला नाही,' हे त्यांच्या वडिलांचे उद्-गार होते. मला निघायला रात्र झाली, तर ते आजोबा मला तिथंच राहण्याचा आग्रह करीत होते. मी खूप निग्रहानं निघालो, तेव्हा जेवण केल्याशिवाय मात्र त्यांनी सोडलं नाही. हे असे क्षण कायमचे लक्षात राहणारे असतात. पत्रकारितेच्या रोजच्या धबगड्यात फार आत्मिक समाधान देणारे असतात. असे क्षण जगून लिहिलेली बातमी किंवा लेख वाचकांच्या हृदयाला भिडल्याशिवाय राहत नाही, असा माझा अनुभव आहे. 

अशा साहित्याला मग कुणी 'घाईत लिहिलेलं साहित्य' वा रद्दी म्हटलं, तरी माझ्या लेखी तो अजरामर असा दस्तावेज आहे.

---

(पूर्वप्रसिद्धी - ऐसी अक्षरे जून-जुलै १७ अंक)

मटामधील लेख - खासगी आणि सार्वजनिक

खासगी आणि सार्वजनिक 

------------------------

आपण भारतीय लोक तसे बऱ्यापैकी सार्वजनिक आहोत. सार्वजनिक व्हायला, वागायला, बोलायला आपल्याला आवडते. आपली उत्सवप्रियता हे त्याचं चांगलं उदाहरण आहे. जन्माला आल्यापासून हॉस्पिटलात सगळ्या नातेवाइकांचा लोंढा आपल्याला भेटायला येतो, तिथपासून ते परलोकीचा प्रवास सुरू होताना सगळे खांद्यावर नेतात तिथपर्यंत आपल्या जगण्यातला कुठलाच क्षण तसा खासगी नसतो. बारशापासून ते लग्नापर्यंत प्रत्येक कार्याला सगळा कुटुंबकबिला हजर पाहिजेच. लहान मूल असल्यापासून ते लग्न होऊन आपल्याला मूल झालं तरी आपल्याला सल्ले देणारे थोर लोक आपल्या आजूबाजूला कायम हजर असतातच. त्यातच आपण मध्यमवर्गीय लोक राहतो त्या चाळी, गावातली घरं, गल्ल्या, वाडे आणि अगदी शहरातल्या सोसायट्या यातल्या खासगीपणाविषयी काय बोलावे? शेजाऱ्याचा संसार आपलाच आहे, असं समजून त्याला प्रेमानं सल्ला देणारे शेजारी आपल्या इथं काही कमी नाहीत. 'आपलं ठेवावं झाकून आणि दुसऱ्याचं पाहावं वाकून' ही आपली लाडकी वृत्ती... अन् कुठलंही गॉसिप ही तर आपली राष्ट्रीय आवड! त्यातल्या त्यात लग्नानंतर हनीमूनला सोबतीला चार नातेवाइक येत नाहीत, एवढाच काय तो दिलासा...

अशा या आपल्या अतिसार्वजनिक देशात सर्वोच्च न्यायालयानं नुकताच 'खासगीपणा (मराठीत प्रायव्हसी) हा प्रत्येक नागरिकाचा मूलभूत हक्क आहे,' असा निकाल दिल्यानंतर तर आम्हास हसूच आवरेना. आम्ही आमचा खासगीपणा आम जनतेला केव्हाच आंदण दिलाय, हे कोण सांगणार यांना? गमतीचा भाग बाजूला ठेवला, तरी मुळात खासगीपणा ही तशी महाग चीज आहे. ती आमच्या इथं अनेकांना परवडतच नाही, हे दारूण वास्तव लक्षात घ्यायला हवं. 

एक काळ असा होता, की आपलं सगळंच जगणं सार्वजनिक होतं..! विशेषतः ज्यांचं लहानपण वाड्यातल्या दहा बाय दहाच्या खोलीत गेलंय अशा पिढीला हे अगदी पटेल... जिथं मुलग्यांना आंघोळीला सार्वजनिक नळ अन् मुलींना खोलीतली कोपऱ्यातली मोरी; जिथं सकाळी कोण किती वाजता 'मागे' जातो याची सर्वांना खबर, तिथं कसलं आलंय खासगी आयुष्य? आज कोणाकडं जेवायला काय बेत आहे, ते कोणाच्या घरी काय 'अडचण' आहे हे सगळंच सगळ्यांना ठाऊक असे. महानगरांतल्या चाळींत तर याहून भयानक परिस्थिती... पती-पत्नीला एकत्र यायचं तर घरातल्या सर्वांनी ठरवून बाहेर जेवायला किंवा फिरायला जायचं... आणि तासाभरात परत येऊन सगळ्यांनी एकाच अंथरूणावर पडायचं... घरातली तरुण बहीण ऋतुमती झाली, हे वाड्यातल्या काकवा-मावशांना आधी कळायचं आणि कित्येक वर्षांनी मग त्या बहिणीच्या धाकट्या भावाला! तीच गोष्ट भाऊरायाच्या वयात येण्याचीही! ते तर जणू सगळ्यांनी गृहीतच धरलेलं असायचं. सार्वजनिक बागांचे आडोसे आणि समुद्रकिनारे यांना अदृश्य भिंती बांधून, आमच्यातल्या कित्येक पिढ्यांनी आपलं पहिलंवहिलं चुंबन घेतलं! इराण्याच्या हॉटेलांतल्या खासगी रूमसाठी नंबर लागायचे. तिथं प्रेयसीला घेऊन अर्धा तास बसता आलं, तरी स्वर्गसुख अशी अवस्था होती. 

या सार्वजनिकपणाचे फायदे होते, तसे तोटेही होतेच. म्हणजे घरात कुणी आजारी पडलं, तर त्याला दवाखान्यात नेण्यापासून घरी डबे देण्यापर्यंत सगळी मदत शेजारीपाजारी करीत. कुणी गेलं, तर सगळं उत्तरकार्य हेच लोक पार पाडीत. हे नक्कीच फायदे होते. पण कुठल्याही व्यक्तिविशेषाला स्वतःचं असं काही मत किंवा खासगीपण नसे. एखादा मुलगा दहावी झाला, की त्यानं पुढं काय करायचं हे आधी तो सोडून त्याच्या घरातले सर्व आणि मग शेजारचे काका, पलीकडचे भाऊ आदी मंडळी ठरवीत. तीच गोष्ट मुलींचीही! ती जरा वयात येण्याचा अवकाश, शेजारपाजारची अदृश्य 'वधूवर सूचक मंडळं' अचानक कार्यान्वित होत आणि त्या मुलीची इच्छा काय, तिला पुढं शिकायचंय की नाही याचा कुठलाही विचार न करता, 'चांगलं स्थळ मिळतंय तर घे बाई पदरात पाडून,' म्हणत तिला बोहोल्यावर चढवलं जाई. अशी कित्येक वर्षं गेली. काळ बदलला. लोकांचं जगणं बदलू लागलं. पुढच्या पिढ्यांनी आपलं गाव, शहर, राज्य, देश सोडून दुसरीकडं जाण्याचं धैर्य दाखवलं (की कदाचित या अतिसार्वजनिकपणाला कंटाळून पहिली संधी मिळताच त्यांनी त्याचा त्याग केला?) आणि त्यांच्याकडं मग पैसा खेळू लागला. पैसा मिळाला, तशी त्यांच्याकडं ऐहिक सुखसाधनांची रेलचेल झाली. आता खासगीपणा परवडू शकेल, अशी स्थिती आली.

आता महानगरांतल्या सामाजिक स्थितीनं एकदम १८० अंशांचं वळण घेतलं. खासगीपणाचं महत्त्व सगळ्यांच्या हळूहळू ध्यानी येऊ लागलं. त्याचा पहिला फटका एकत्र कुटुंबव्यवस्थेला बसला. घरं वेगळी झाली. संसार फुटले. 'न्यूक्लिअर फॅमिली' जन्माला आली. पती-पत्नीला हक्काचा एकांत आणि 'खासगीपणा' मिळू लागला. खासगीपणाचा एक फायदा असा, की माणूस स्वतः विचार करायला लागतो. दुसऱ्याच्या डोक्यानं आयुष्य घालवायची सवय लागलेल्या एका पिढीला हा खासगीपणा काही मानवेना. मग त्यांची द्विधा अवस्था झाली. एकत्र कुटुंबपद्धती नष्ट झाल्याबद्दल सर्वाधिक गळे काढले ते याच पिढीनं. त्यांची पुढची पिढी (म्हणजे जे आत्ता साधारण चाळिशीत आहेत असे सगळे) मात्र लहानपणापासून या खासगीपणाचा फायदा घेतच वाढली. त्यामुळं या पिढीला खासगीपणाचं, स्वतःच्या आणि इतरांच्या 'स्पेस'चं महत्त्व चांगलंच कळत होतं. त्याच वेळी या काळापर्यंत एकत्र कुटुंबवाली सगळीच पिढी नष्टही झाली नव्हती. विशेषतः छोट्या गावांत, मध्यम शहरांत ती बऱ्यापैकी अस्तित्वात होती. त्यामुळं या पिढीनं या दोन्ही प्रकारांचा अनुभव घेतला. दोन्हीतल्या बरे-वाईट गोष्टी सोसल्या. त्यामुळं माझ्यासारख्याच्या पिढीला या दोन्ही गोष्टींतला समन्वय साधता येतो आणि त्याचा आनंद आहे. आम्ही काही प्रसंगी पुरते सार्वजनिक असतो आणि त्याच वेळी काही प्रसंगी अत्यंत खासगीही असतो. दुसऱ्याचंही आयुष्य असंच असू शकेल, याची आम्हाला कल्पना आहे आणि आम्ही त्याचा आदर करतो. 

पुढं काळ आणखी बदलला आणि ही पिढीही पालकांच्या भूमिकेत आली. त्यांची मुलं एकविसाव्या शतकात जन्मलेली आणि फारच आधुनिकोत्तर काळातली. तोपर्यंत या पिढीनं जागतिकीकरणाचे सर्व फायदे उपभोगून (अर्थात त्यासाठी भरपूर कष्टही उपसून) आपली जीवनशैली जवळपास जागतिक स्तरावर नेऊन ठेवली होती. नेमका हाच काळ होता दळणवळण तंत्रज्ञानातील क्रांतीचा. डेस्कटॉपवरील ई-मेलरूपी इंटरनेट वापरापासून सुरू झालेला हा प्रवास अवघ्या दहा-पंधरा वर्षांत स्मार्टफोनपर्यंत येऊन पोचला. जग लहान झालं... 'ग्लोबल व्हिलेज' झालं. सोशल मीडिया उपलब्ध झाला. गेल्या पाच-सात वर्षांत फेसबुक, व्हॉट्सअप, ट्विटर, मेसेंजर आदी साधनांमुळं तर माणसांना कथित सोशल नेटवर्किंगचं व्यसनच जडलं. नुकतं नुकतं खासगीपणाचं महत्त्व ओळखलेली आमची पिढी पुन्हा 'सार्वजनिक' होऊ लागली. यातली विसंगती अशी, की जिवंत माणसांबरोबरचे संवाद खुंटले आणि आभासी जगाशी आभासीच 'संवाद' सुरू झाला. हा संवाद एकतर्फी होता, आपल्याला हवा तसा होता. त्यामुळं त्याचं व्यसन सुटणं अवघड झालं. एकीकडं प्रचंड खासगीपणा जपताना दुसरीकडं या सोशल मीडियाच्या अटी व शर्ती (न पाहताच) मान्य करून, आपली सर्व खासगी माहिती सहज त्याच्याकडं सुपूर्द करून टाकली. आता 'गुगल' मला उठता-बसता सांगू लागलं, की तुझ्या ऑफिसची वेळ झाली; उठ. इकडून जा, तिकडे गर्दी आहे! काल त्या तमक्या रेस्टॉरंटला कॉफी प्यायलास! कशी वाटली सांग... आज हे दुसरं तसंच रेस्टॉरंट ट्राय करतोस का? परवा त्या ढमक्या कंपनीचा शर्ट घेतलास म्हणे. आम्ही सांगतो, आज या या मॉलमध्ये जा... तिथं 'सेल' लावलाय तुझ्यासाठी... आज ऑफिसला जाणार नाहीयेस का? मग तुझ्या घराजवळ हे मल्टिप्लेक्स आहे. तिथं साडेबाराचा शो बघतोस का? तुला दोन तिकिटं सवलतीत मिळतील बघ. ती अमुक तमुक तुझ्या पोस्टवर सारखी कमेंट करीत असते. तिला हे हे आवडतं... तिचा वाढदिवस जवळ आलाय. बघ, हे घेतोस का तिच्यासाठी? इव्हेंट क्रिएट करतोस का? की आम्ही करून देऊ? मागच्या वर्षी तू या वेळी पावसाळी ट्रेकला गेला होतास... यंदा नाही जात आहेस? हा हा ट्रेक आहे बघ या वीकएंडला... बघ जातोस का?....

एक ना दोन... अहो, आम्ही आमचं सगळं आयुष्यच या 'गुगल महाराजां'च्या हवाली करून टाकलंय. तिकडं अमेरिकेत बसून हे महाशय आमचा सगळा डेटा प्रोसेस करतात. आम्ही काय करतो, काय खातो, काय पितो, कुठं जातो, कुणाबरोबर जातो, किती वेळा जातो याचा सगळा हिशेब ठेवतात. दुसरीकडं आमच्या मायबाप सरकारनं त्या आधार कार्डावर आमच्या अंगठ्याचे ठसे घेऊन ठेवलेयत. त्या फुकटात सिमकार्ड वाटणाऱ्या कंपनीच्या मोहात अडकून आम्ही त्यांचं कार्डही घेतलंय. वर त्यांचं अॅप डाउनलोड केलंय. त्यांच्या सर्व अटी व शर्ती मान्य केल्या आहेत. फुकट इंटरनेट डेटा मिळविण्याच्या बदल्यात आम्ही आमचं आख्खं आयुष्यच त्यांच्या हवाली केलंय... 

आता सांगा, आम्ही पूर्वी अधिक खासगी होतो की आत्ता? काहीच कळत नाहीय...

पण म्हणूनच एक गोष्ट नक्की, खासगीपणा आणि आपली 'स्पेस' ही आपल्या या देशात आजही तशी फार महागाची गोष्ट आहे. 

---

(मटा, पुणे आवृत्तीत २७ ऑगस्ट २०१७ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या संपादित लेखाचा मूळ तर्जुमा)

----